॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 96ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷ

ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಭರತನ ಸೇನೆಯ ಧೂಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನೇರುವುದು, ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜದ ದರ್ಶನ, ಭರತವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ದೃಶ್ಯದ ಶಾಂತವಾದ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಆ ನದಿಯನ್ನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ತೋರಿಸಿ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳ ತಿರುಳಿನಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಇದು ಪವಿತ್ರವಾದುದು, ಇದು ರುಚಿಯಾದುದು, ಇದು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುಟ್ಟದ್ದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಈ ಶಾಂತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅನಂತರ ಅದೇ ಶಾಂತಿಯ ನಡುವೆ ಭರತನ ಸೇನೆಯ ಕೋಲಾಹಲ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ವನವಾಸದ ಮಾಧುರ್ಯವೂ ಸೇನಾಶಬ್ದದ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಸುವಂತೆ ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಾತಾವರಣದಿಂದ ತಂದು ಇಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಂಸೇನ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳ ತಿರುಳು ಎಂದೇ ಅರ್ಥ, ಮಾಂಸಾಹಾರವಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳ ತಿರುಳಿನಿಂದ’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಒಂದೇ — ಲಾಲನೆ, ಸಾಂತ್ವನ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಾದರೋ, ಇಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿರುವ ಅದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುವನು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಅನುಭವದ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಾಲನೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಕಾಡು.

ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹಾಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ, ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನ ಸೇನೆಯ ಇಬ್ಬರು ಮುಂಚೂಣಿ ದೂತರು ಅವರ ಎದುರು ಪ್ರಕಟವಾದರು — ಸೈನ್ಯದ ಧೂಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದ, ಎರಡೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂಥವು. ಈ ನಡುವೆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಬೆದರಿ ಪೀಡಿತವಾದ ಮದಿಸಿದ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರು ತಮ್ಮ ಹಿಂಡುಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿದವು. ರಾಮನು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿದನು. ಓಡುತ್ತಿರುವ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ಮಹಾಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನು ಉಜ್ಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಲ್ಲಿ ನೋಡು; ನಿನ್ನಿಂದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳು. ಭಯಂಕರ ಗುಡುಗಿನಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ತುಮುಲ ಧ್ವನಿ ಕೇಳುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಅದರ ಧೂಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದ ಮಾತ್ರ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ, ವನಜಂತುಗಳೇ ಅದರ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ‘ನಭಸ್ಪೃಶೌ’ (ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಧೂಳೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಸುಮಿತ್ರಾ ತ್ವಯಾ ಸುಪ್ರಜಾಃ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಸಂಬೋಧನೆ; ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಅದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭೀಮಸ್ತನಿತಗಂಭೀರಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶಬ್ದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದು ಮೋಡವಲ್ಲ, ಸೇನೆಯೇ.

ರಾಮನು ವನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೋ ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳೋ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? ಅಥವಾ ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಬೆದರಿದ ಮೃಗಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡುತ್ತಿವೆಯೇ? ಯಾವುದಾದರೂ ರಾಜನೋ ರಾಜಪುತ್ರನೋ ವನದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕ್ರೂರಮೃಗವಿದೆಯೇ? ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತಾನೇ ಆ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಪರ್ವತ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಸಂಚರಿಸಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾದುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ರಾಮನ ಈ ಶಾಂತವಾದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಂಬರುವ ರೋಷಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧರೂಪವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬನು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಕೇವಲ ತಥ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು, ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಮೃಗಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಇವು ವನದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕಾರಣಗಳು; ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನೂ ಬೇಟೆಗಾರನೇ, ಶತ್ರುವಲ್ಲ. ‘ಯಥಾತತ್ತ್ವಮ್’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಭಯದಿಂದ ಕಲ್ಪಿಸಿದುದನ್ನಲ್ಲ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನೇರಿ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೇನೆ. ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಥಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಸೇನೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯನು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಆರಿಸಲಿ, ಸೀತೆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಸೇರಲಿ; ನೀನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸು, ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಕವಚವನ್ನೂ ಹಿಡಿ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೇ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆ. ಹೊಗೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಆರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಎಚ್ಚರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ರೋಷವಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಗುಹಾಪ್ರವೇಶ, ಬಿಲ್ಲಿನ ಸಜ್ಜು, ಕವಚಧಾರಣೆ — ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವೀರತ್ವವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಅತಿಶೀಘ್ರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಶಮನಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯತ್ತೈಃ ಪದಾತಿಭಿಃ’ (ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸು; ಈ ಸೇನೆ ಯಾರದೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುವೆ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೆರಳಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡಲು ಬಯಸುವವನಂತೆ, ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯವನ್ನು (ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾಗಿ) ಬಯಸುತ್ತಾ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇದೋ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಮರವೊಂದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ; ರಥದ ಮೇಲೆ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದ ಕಾಂಡವುಳ್ಳ ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇವರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಇವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸವಾರರು ಆನೆಗಳನ್ನೇರಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಧ್ವಜದ ಕೋವಿದಾರ ಚಿಹ್ನೆಯೇ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮಾಣ — ಚಿಹ್ನೆ ಸತ್ಯ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ತೆಗೆದ ಅರ್ಥ ಅಸತ್ಯ. ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಭಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆಯೇ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿ ಎದುರಿನ ಸೇನೆಯನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬರುತ್ತಿರುವ ಸೋದರನನ್ನಲ್ಲ. ರಾಮನ ‘ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸು’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಶಾಂತವಾದುದೇ — ಅವನು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ನೇರವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೇ ತರುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಯುದ್ಧದ ವಿಧಾನವನ್ನೇ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸೋಣ, ಅಥವಾ ಇಲ್ಲೇ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ಆಯುಧಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ನಿಲ್ಲೋಣ. ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜವು ರಣದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ವಶಕ್ಕೆ ಬರಲಿ! ರಾಘವ, ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೂ ಸೀತೆಗೂ ನನಗೂ ಈ ಮಹಾ ವಿಪತ್ತು ಒದಗಿತೋ, ಯಾರ ನಿಮಿತ್ತ ನೀನು ಶಾಶ್ವತವಾದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದೆಯೋ, ಆ ಭರತನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿ! ಈ ಶತ್ರು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ವಧ್ಯನೇ. ಭರತನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣೆ; ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಅಧರ್ಮ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನು ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು; ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದರಲ್ಲೇ ಅಧರ್ಮವಿದೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ತನ್ನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿವಚನವನ್ನು ಅವನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ಭರತನು ಮೊದಲು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು’ ಎಂಬ ಮೂಲಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣರಹಿತ; ಭರತನು ಯಾವ ಅಪಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿ ಮಾಡಿದಳು. ಈ ತರ್ಕದೋಷವನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬಯಲಿಗೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ರೋಷ ಅಣ್ಣನ ಹಿತವನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇವನು ಹತನಾದರೆ ನೀನು ಇಡೀ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ಆಳು. ಇಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಕೈಕೇಯಿ, ಆನೆ ಮುರಿದ ಮರದಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ಮಗನನ್ನು ಅತಿ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ನೋಡಲಿ. ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಅವಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೊಲ್ಲುವೆನು; ಇಂದು ಭೂಮಿ ಮಹಾ ಕಲ್ಮಷದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಲಿ. ಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ, ಇಂದು ತಡೆದಿಟ್ಟ ಈ ಕೋಪವನ್ನೂ ಅಪಮಾನವನ್ನೂ, ಒಣಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಡುವೆನು. ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಇಂದೇ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಕಾಡನ್ನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯಿಸುವೆನು. ನನ್ನಿಂದ ಹತವಾದ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಎಳೆದಾಡಲಿ. ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಸಹಿತ ಭರತನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಾಣಗಳಿಗೂ ಬಿಲ್ಲಿಗೂ ಋಣಮುಕ್ತನಾಗುವೆನು — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಏರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಅನಂತರ ವಧೆಯ ನಿಶ್ಚಯ, ಅನಂತರ ತಾಯಿಯ ವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ, ಕೊನೆಗೆ ಇಡೀ ಸೇನೆಯ ದಹನ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅಲ್ಲೇ ಕ್ರೋಧದ ಶಿಖರ. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ‘ಮಾನದ’ (ಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಮಾನದ ದಾತನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ತಾನಾದರೋ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಮೂಲಪ್ರೇರಣೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ