॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 95ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು

ವಿಚಿತ್ರ ಮರಳುದಿಣ್ಣೆಗಳುಳ್ಳ ಮಂದಾಕಿನಿ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಋಷಿಗಳು, ಮೇಲೆತ್ತಿದ ತೋಳುಗಳ ಮುನಿಗಳು, ನರ್ತಿಸುವಂತಿರುವ ಪರ್ವತ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಸರಯೂವಿನ ನೆನಪು, ಅಯೋಧ್ಯೆ-ರಾಜ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಪೇಕ್ಷೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಧಾತುವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಿನ್ನರರನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ವರ್ಣನೆಯ ಎರಡನೆಯ ಅಂಕ — ಈಗ ದೃಷ್ಟಿ ಪರ್ವತದಿಂದ ನದಿಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೋಸಲೇಶ್ವರನಾದ ರಾಮನು ಪರ್ವತದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಶುಭಜಲವುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಕಮಲನಯನನಾದ ಅವನು, ಸುಂದರ ಕಟಿಯುಳ್ಳ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮನೋಹರ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮರಳುದಿಣ್ಣೆಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ, ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಈ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡು.’ ಅನಂತರ ತೀರದ ಮರಗಳ ವರ್ಣನೆ — ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ನಾನಾ ವಿಧದ ಹೂ-ಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಜರಾಜನ (ಕುಬೇರನ) ನಳಿನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಂತೆ ಉಪಮಾನವಾಗಿ ಕುಬೇರನ ಉದ್ಯಾನವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ವನದಲ್ಲಿರುವ ದಂಪತಿಗಳ ಬಳಿಯಿರುವ ಸಣ್ಣ ನದಿಯೂ ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗೆ ಸಮ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ಮಂದಾಕಿನಿ ಇಂದಿಗೂ ಅದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಕವಿ ಅದರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದ ಗಂಗೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ನದಿಯ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು (ಘಟ್ಟಗಳನ್ನು) ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ನೀರು ಕುಡಿದುದರಿಂದ ಈಗ ಕದಡಿದ ನೀರುಳ್ಳವಾದರೂ ಆ ತೀರ್ಥಗಳು ರಮಣೀಯವಾಗಿವೆ, ಅವನಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ — ನೀರಿನ ಕದಡುವಿಕೆಯೂ ವನಜೀವನದ ಚಿಹ್ನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೂ ಸೌಂದರ್ಯವೇ. ಅನಂತರ ಮನುಷ್ಯರು — ಜಟೆ-ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಮೇಲುಹೊದಿಕೆಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಋಷಿಗಳು ಉಚಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಠಿಣ ವ್ರತಗಳುಳ್ಳ ಇತರ ಮುನಿಗಳು ನಿಯಮದಿಂದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ನದಿ ಕೇವಲ ರಮಣೀಯವಲ್ಲ, ತಪೋಭೂಮಿಯೂ ಹೌದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತದ ದರ್ಶನ, ಆದರೆ ಈಗ ನದಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುವ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪರ್ವತ ನರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಮರಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ನದಿಯತ್ತ ಹೂವು-ಎಲೆಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊಂಬೆಗಳ ಅಲುಗಾಟವೇ ನೃತ್ಯ, ಹೂಮಳೆಯೇ ಆ ನೃತ್ಯದ ಅರ್ಘ್ಯ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಮುನಿಗಳು, ಪರ್ವತ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಸ್ಥಾವರ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಲೋಕ ಒಂದೇ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗಮಿಸಿದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ನದಿಯ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲವೆಡೆ ಅದು ಮಣಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನೀರುಳ್ಳದ್ದು ಅಂದರೆ ಮಣಿಯಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛಜಲವುಳ್ಳದ್ದು, ಕೆಲವೆಡೆ ಮರಳುದಿಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂಥದ್ದು, ಕೆಲವೆಡೆ ಸಿದ್ಧಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳು ಎರಡು ದಡಗಳಲ್ಲೂ ಹರಡಿವೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ನೀರಿನ ನಡುವೆ ತೇಲುತ್ತಿವೆ — ‘ಕೃಶಮಧ್ಯೆಯೇ, ನೋಡು’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೊಡನೆ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ರಥಾಂಗಾಹ್ವಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಂದರೆ ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಶುಭವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ದಡವನ್ನು ಏರುತ್ತಿವೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶೋಭನೆಯೇ, ಚಿತ್ರಕೂಟ ಮತ್ತು ಮಂದಾಕಿನಿಯ ದರ್ಶನವನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವನ್ನು, ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ’ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನೆನಪು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲೇ, ಶೋಕದಲ್ಲಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡ, ತಪಸ್ಸು-ದಮ-ಶಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಿದ್ಧರು ನಿತ್ಯವೂ ಕಲಕುವ ನೀರುಳ್ಳ ನದಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಮುಳುಗು ಎಂದು. ಸಿದ್ಧರ ಸ್ನಾನದಿಂದ ನೀರು ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ; ಇಲ್ಲಿ ಸಂವಾದದ ಗತಿ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆಮಂತ್ರಣದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನ ಮಾತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೀತೆ, ಕಮಲಗಳನ್ನೂ ತಾವರೆಗಳನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾ, ಗೆಳತಿಯೊಡನೆಯಂತೆ ಈ ಮಂದಾಕಿನಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ನದಿ ಕೇವಲ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಗೆಳತಿ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಸ್ಮೃತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಕಾಡುಮೃಗಗಳನ್ನು ಪೌರಜನರಂತೆ, ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆ, ಈ ನದಿಯನ್ನು ಸರಯೂವಿನಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ಭಾವಿಸು’ — ವನವೇ ಹೊಸ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಎಂಬ ಭಾವ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ನಗರದ ಹಂಬಲ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ನೀನೂ ಅನುಕೂಲಳಾಗಿರುವೆ — ಇಬ್ಬರೂ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತೀರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ಸಂತೋಷದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಕ್ಯ — ‘ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಜೇನು-ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುವ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲೀ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ವಾಕ್ಯವೇ ಈ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಾರ — ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ದುಃಖವಲ್ಲ, ವರಿಸಬೇಕಾದುದು ಎಂಬ ರಾಮನ ನಿಲುವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತವೆ — ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ; ಕವಿ ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನದಿಯ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟ, ಆನೆ-ಸಿಂಹ-ವಾನರಗಳು ನೀರು ಕುಡಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಹೂವಿನ ಭಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ರಮ್ಯ ನದಿ; ಇದನ್ನು ಸೇರಿ ಆಯಾಸ ಕಳೆದು ಸುಖಿಯಾಗದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಾದರೋ ಕವಿ ತಾನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನಲ್ಲ — ‘ಹೀಗೆ ನದಿಯ ಕುರಿತು ಅನೇಕ ಸಂಗತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ, ಪ್ರಿಯೆಯೊಡನೆ ರಘುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ಅವನು ಕಣ್ಣಿನ ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ರಮ್ಯವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಇಡೀ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ — ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆ, ಸಂತೋಷ, ದಂಪತಿಗಳ ವಿಹಾರ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆ ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶಾಂತಿಯ ಕೊನೆ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಕರುಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೇನೆಯ ಧೂಳನ್ನೂ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಕಂಡು ರೋಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗವೇ ಚಿತ್ರಕೂಟವಾಸದ ಕೊನೆಯ ಶಾಂತ ಕ್ಷಣ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ