॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 94ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು

ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶಿಖರಗಳು, ಮರಗಳು ಮೃಗಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಕಿನ್ನರರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧರಸ್ತ್ರೀಯರು, ಜಲಪಾತಗಳು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಓಷಧಿಗಳು, ವನವಾಸದ ಎರಡು ಫಲಗಳು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನು ಚತುರಂಗಸೇನೆಯೊಡನೆ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು, ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೇನೆಯ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತದ ಶಾಂತವಾದ ತಪ್ಪಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭರತನು ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆಯೂ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಿಲನದ ಛಾಯೆಯಿಂದಲೇ ರಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಗಿರಿವನಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ರಾಮನು ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ್ದನು. ವೈದೇಹಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ, ದೇವಸಮಾನನಾದ ಪುರಂದರನು ಶಚಿಗೆ ಪರ್ವತಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಪತ್ನಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತೇ ಸರ್ಗದ ಸ್ವರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಭದ್ರೆ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟತೆಯಾಗಲೀ ಸುಹೃದರ ವಿರಹವಾಗಲೀ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಈ ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.’ ಸುಮಾರು ಇಡೀ ಸರ್ಗವೇ ರಾಮನ ಒಂದು ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾತು; ಅಲ್ಲಿ ವನವಾಸವು ಶೋಕದಿಂದ ಸೌಂದರ್ಯಾನುಭವವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಭದ್ರೆ, ಈ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಆರಂಭಿಸಿ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೀಳಿ ನಿಂತ ಧಾತುಗಳುಳ್ಳ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಧಾತು’ ಎಂಬುದು ಕಾವಿ, ಅಂಜನ, ಹರಿತಾಳ ಮೊದಲಾದ ಖನಿಜಗಳ ಹೆಸರು; ಅವುಗಳ ನರಗಳೇ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಕವಿ ವರ್ಣವೈಚಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಕ್ಷತಜದಂತೆ ಅಂದರೆ ರಕ್ತವರ್ಣದಂತೆ, ಕೆಲವು ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಮಂಜಿಷ್ಠೆಯ (ಕೆಂಪುಮಿಶ್ರ) ಬಣ್ಣದಂತೆ, ಕೆಲವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಕಾಂತಿಯಂತೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಕೇದಗೆಗಳ ಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಜ್ಯೋತೀರಸವೆಂಬ ಮಣಿಯ ಕಾಂತಿಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತರಾಜನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕೇವಲ ಶಿಲಾರಾಶಿಯಂತೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬಣ್ಣಗಳ ಪಟದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಬೆಳ್ಳಿ, ರಕ್ತ, ಹಳದಿ, ಮಂಜಿಷ್ಠೆ, ಮಣಿಕಾಂತಿ. ಆರೇಳು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ಶಿಖರ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣಸೂಚಿ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಚಿತ್ರವಾದ (ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ) ಕೂಟ (ಶಿಖರ) ಉಳ್ಳದ್ದು.’ ಉಪಮಾನಗಳೆಲ್ಲವೂ ರತ್ನ-ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು, ಹೂವುಗಳಿಗಲ್ಲ; ಹೂವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ಜೀವಲೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಚಿರತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕತ್ತೆಕಿರುಬಗಳಿಂದಲೂ ಕರಡಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ ಈ ಪರ್ವತ, ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅದುಷ್ಟಗಳು — ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅದುಷ್ಟೈಃ’ (ದುಷ್ಟತನವಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಒಂದು ಪದವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ತಪೋವನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹುಲಿ ಮೊದಲಾದವೂ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಮರಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಆಮ್ರ, ಜಂಬೂ, ಅಸನ, ಲೋಧ್ರ, ಪ್ರಿಯಾಲ, ಪನಸ, ಧವ, ಅಂಕೋಲ, ಭವ್ಯ, ತಿನಿಶ, ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ, ವೇಣು, ಕಾಶ್ಮರೀ, ಅರಿಷ್ಟ, ವರಣ, ಮಧೂಕ, ತಿಲಕ, ಬದರೀ, ಆಮಲಕೀ, ನೀಪ, ವೇತ್ರ, ಧನ್ವನ, ಬೀಜಕ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಹೆಸರುಗಳು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹೂವುಳ್ಳವು, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವು, ನೆರಳುಳ್ಳವು, ಮನೋಹರವಾದವು. ಇಂತಹವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಪರ್ವತ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಪಟ್ಟಿಯ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದಲೇ ವನದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ವನ ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ, ನಗರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಪನ್ನವಾದುದು ಎಂದು.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಪರ್ವತದ ದಿವ್ಯ ನಿವಾಸಿವರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತಪ್ರಸ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುವ, ಮನಸ್ವಿಗಳಾದ ಕಿನ್ನರರು ಜೋಡಿಜೋಡಿಯಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ದ್ವಂದ್ವಶಃ’ (ಜೋಡಿಜೋಡಿಯಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಂಪತಿಗಳ ಸುಖವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ತೂಗುಹಾಕಿದ ಖಡ್ಗಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವು ವಿದ್ಯಾಧರಸ್ತ್ರೀಯರ ಮನೋರಮ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳಗಳು; ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಜಲಕ್ರೀಡೆಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಜಲಚಿತ್ರ — ಕೆಲವೆಡೆ ಜಲಪಾತಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ನೆಲದಿಂದ ಚಿಮ್ಮುವ ಒರತೆಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಜಿನುಗುವ ತೊರೆಗಳು; ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅವುಗಳಿಂದ ಈ ಪರ್ವತ ಮದಜಲ ಸುರಿಸುವ ಆನೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧದ ವರ್ಣನೆ — ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿ ನಾನಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನೇಕ ಸುಗಂಧಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ಮೂಗಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದಾಗ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತಾನೇ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸದು? ಹೀಗೆ ರೂಪ, ದೃಶ್ಯ, ಗಂಧ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ವನವಾಸವು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಸುಖವೇ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈಗ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಬಿಂದು. ‘ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸಿದರೂ ಶೋಕ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಅವನು. ಅನೇಕ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಮಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ವನವಾಸದ ಎರಡು ಫಲಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ, ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ. ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಯಾವ ಭರತನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಅವನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ, ಅದೇ ಭರತನು ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಅವನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ವೈದೇಹಿ, ಮನಸ್ಸು-ಮಾತು-ದೇಹಗಳಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ನೀನೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ಅವಳ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ವನವಾಸ ಒಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರದು ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಣಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಇದೇ ವನವಾಸವನ್ನು ಮರಣಾನಂತರದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಅಮೃತವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.’

ಮತ್ತೆ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ರಾತ್ರಿಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತದ ವಿಶಾಲವಾದ ನೂರಾರು ಶಿಲೆಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ — ನೀಲ, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿ, ಕೆಂಪು ಎಂಬ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದವು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಪರ್ವತರಾಜನ ಓಷಧಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾಂತಿಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಓಷಧಿ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಬೆಳಗುವ ಲತೆ; ಪರ್ವತ ಹಗಲು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದಲೂ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಕುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎರಡೂ ಹೊತ್ತಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಸ್ಥಳಗಳ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ — ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕ್ಷಯದಂತೆ ಅಂದರೆ ಮನೆಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಉದ್ಯಾನದಂತೆ, ಕೆಲವು ಏಕಶಿಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ವನವೇ ಮನೆಯೂ ಉದ್ಯಾನವೂ ಎಂಬ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪರ್ವತದ ದರ್ಶನ — ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದಂತೆ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದರ ಶಿಖರ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಶುಭವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸಮಗ್ರ ದರ್ಶನದತ್ತ ಕವಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ ಒಂದೇ ವಿಶಾಲ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಾನವ ವಿಲಾಸದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಷ್ಠ, ಸ್ಥಗರ, ಪುನ್ನಾಗ, ಭೂರ್ಜಪತ್ರಗಳನ್ನೇ ಮೇಲುಹಾಸಾಗಿ ಹೊಂದಿದ, ಕಮಲದಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾಮಿಗಳ ಸುಂದರ ಹಾಸಿಗೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕಾಮಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ, ಹಿಸುಕಿದ, ಎಸೆದ ಕಮಲಮಾಲೆಗಳೂ ಇವೆ; ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳು ತೂಗಾಡುತ್ತಿವೆ. ಜನರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಗುರುತುಗಳು ಮಾತ್ರ — ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು; ಇದರಿಂದ ವನದ ಏಕಾಂತವೂ ಸಜೀವವಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಉಪಮಾನ — ಕುಬೇರನ ನಗರಿಯಾದ ವಸ್ವೌಕಸಾರೆಯನ್ನೂ ನಳಿನಿಯನ್ನೂ ಮೀರಿ, ಉತ್ತರಕುರುಗಳನ್ನೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ, ಹೇರಳವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವತೆಗಳ ಭೋಗಭೂಮಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆ, ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಈ ಕಾಲವನ್ನು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನನ್ನ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು, ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ಆನಂದವನ್ನು ಹೊಂದುವೆನು.’ ಈ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ