ಸರ್ಗ
ಭರತನ ಸೇನೆಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದರ್ಶನ
ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಭಯ, ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ, ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು, ಚಿತ್ರಕೂಟ-ಮಂದಾಕಿನಿಗಳ ದರ್ಶನ, ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ವರ್ಣನೆ, ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯ ದರ್ಶನ, ಸೇನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆ ಭರದ್ವಾಜರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಪ್ರವೇಶದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಮದಿಸಿದ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರು ತಮ್ಮ ಹಿಂಡುಗಳೊಡನೆ ಓಡಿಹೋದರು — ವನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆನೆಹಿಂಡುಗಳ ಒಡೆಯರೂ ಸೇನೆಯ ನಾದದಿಂದ ಬೆದರಿ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಕರಡಿಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳೂ ರುರುಮೃಗಗಳೂ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನ ಮಗನು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುವ ಚತುರಂಗಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸಾಗಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಸೇನೆ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರವಾಹದಂತಿತ್ತು — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಅದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತು. ಕುದುರೆಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಆ ಭೂಮಿ ಬಹುಕಾಲ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಂತಾಯಿತು — ಈ ಮಾತು ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವೇ ನೆಲ ಕಾಣದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಗಂಭೀರ ನಾದವನ್ನು. ‘ಮತ್ತಾಃ’ (ಮದಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರ ಬಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಂತಹವರೂ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಸೇನೆಯ ಪ್ರಭಾವ.
ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿ, ವಾಹನಗಳು ದಣಿದಾಗ ಶ್ರೀಮಂತ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ರೂಪದಿಂದಲೂ, ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೂ, ಭರದ್ವಾಜರು ಹೇಳಿದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಕೇಳಿದುದೂ ಕಂಡುದೂ ಹೊಂದಿಕೆಯಾದವು ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತಾನೇ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಪರ್ವತವೇ ಚಿತ್ರಕೂಟ, ಇದೇ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ; ದೂರದಲ್ಲಿ ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಕಾಣುವ ಈ ವನ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಗುರುತುಗಳು — ವನ, ನದಿ, ಪರ್ವತ — ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ‘ನೀಲಮೇಘನಿಭಮ್’ (ನೀಲಮೇಘದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವನದ ಶ್ಯಾಮಲತೆಯನ್ನೂ ಮಳೆಗಾಲದ ನೆನಪನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ದಾರಿಯ ಕೊನೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಯಾತ್ರೆಯ ನಾಯಕನು. ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಸ್ಪಷ್ಟ — ದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.
ಅನಂತರ ಭರತನು ಹರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಿತ್ರಕೂಟದ ರಮ್ಯವಾದ ತಪ್ಪಲುಗಳು ಈಗ ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ನನ್ನ ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ’ — ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೇಸಿಗೆ ಕಳೆದಾಗ ನೀಲವರ್ಣದ ದಟ್ಟ ಮೋಡಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಈ ಮರಗಳು ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೋಡು, ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರು ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರದೇಶ, ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಪ್ರೇರಿತವಾದ, ಶೀಘ್ರವೇಗದ ಈ ಮೃಗಗಣಗಳು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳ ಜಾಲಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಮೇಘದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಗುರಾಣಿಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ದಕ್ಷಿಣದ ಜನರಂತೆ, ಈ ಮರಗಳು ತಮ್ಮ ತಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸುಗಂಧಿತ ಹೂವಿನ ಮುಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿವೆ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮಾನವೂ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಸೇನೆಯ ಗತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮೋಡಗಳ ಉಪಮೆಗಳೇ — ಮೇಘ, ತೋಯಧರ, ಮೇಘಜಾಲ, ಮೇಘಪ್ರಕಾಶ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಬಂದವನು, ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಏಕೈಕ ಸಹಚರ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವಿದೆ, ಆದರೆ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಕಂಠೆಯೇ ಇದೆ.
‘ಈ ವನವು ಕೂಗೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಈಗಲಾದರೋ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ.’ ಈ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಜನಶೂನ್ಯತೆಯಿಂದ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದ ವನ ಈಗ ನಗರದಂತೆ ಜನಭರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಗೊರಸುಗಳಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧೂಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ನಿಂತಿದೆ; ಗಾಳಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ’ — ಗಾಳಿಯೂ ರಾಜಪುತ್ರನ ಸೇವಕನಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶತ್ರುಘ್ನ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಮುಖ್ಯ ಸಾರಥಿಗಳು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಈ ರಥಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ಹೀಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿರುವವರಿಂದ ಬೆದರಿ ತಮ್ಮ ನೆಲೆಯಾದ ಪರ್ವತದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಈ ನವಿಲುಗಳನ್ನು ನೋಡು.’ ನವಿಲುಗಳ ಭಯವನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಾನ್’ (ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಭಯದಲ್ಲೂ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕವಿ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕದಿಂದ ಹೊರಟವನು ಈಗ ಗಾಳಿಯ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದೆ; ಇದು ತಾಪಸರ ನಿವಾಸ, ಸ್ವರ್ಗದ ದಾರಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಯಂತಲ್ಲ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಿಕನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಗಂಡುಜಿಂಕೆಗಳೂ ಅನೇಕ ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳೂ ವನದಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಮನೋಹರ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ.’ ಜಿಂಕೆಗಳ ಜೋಡಿಗಳ ದರ್ಶನವೂ ಸೂಚಕ — ಎಲ್ಲಿ ತಪೋವನವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯತೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಆದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಸೈನಿಕರು ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿ, ಕಾಡನ್ನು ಹುಡುಕಲಿ; ಇದರಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕಾಣಸಿಗಲಿ.’ ‘ಸಾಧು’ (ಒಳ್ಳೆಯದು) ಎಂಬ ಪದ ಮೃದುವಾದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸೇನಾಪತಿಯ ಶಬ್ದವಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಹೀಗೆ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯತ್ತ ಸರ್ಗ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗಪಥ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಗತಿಯನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯೂ ಸಾಧ್ಯ. ಆಜ್ಞೆ ಕಠೋರವಲ್ಲ, ಆದರಪೂರ್ಣ — ‘ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಆರಂಭವೇ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿಗಳಾದ ಶೂರರು ಆ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಆಗ ಅವರು ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಹೊಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸಂಕೇತ — ಎಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ; ಎಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವೋ ಅಲ್ಲಿ ತಾಪಸ. ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಅವರು ಭರತನ ಬಳಿ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು — ‘ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರೂ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಆದರೆ ಅವರು ತಾವೇ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಜಪುತ್ರರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ರಾಮನಂತಹ ಬೇರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸೈನಿಕರ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾಮೋಪಮಾಃ’ (ರಾಮನಂತಹ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ತಪಸ್ವಿರೂಪವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಈಗ ಅವನು ರಾಜಪುತ್ರನಂತಲ್ಲ, ತಾಪಸನಂತೆಯೇ ಕಾಣಬಹುದು. ಹೊಗೆಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಸರ್ಗದ ಗತಿ ತ್ವರಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವರ್ಣನೆ ಮುಗಿಯಿತು, ಅನ್ವೇಷಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಫಲವೂ ಕಾಣಿಸಿತು.
ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಮೆಚ್ಚಲ್ಪಡುವ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ ಭರತನು ಎಲ್ಲ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿರಿ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬಾರದು. ನಾನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಸುಮಂತ್ರನೂ ಧೃತಿಯೂ ಮಾತ್ರ.’ ಈ ಆಜ್ಞೆ ಭರತನ ವಿನಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರೊಡನೆ ಬಂದವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ಮಾತ್ರ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಣ್ಣನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಹೋಗುವುದು ಅನುಚಿತ ಎಂಬುದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೈನಿಕರು ಅಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತರು; ಭರತನು ಹೊಗೆಯ ತುದಿ ಎಲ್ಲಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಆ ಸೇನೆ ಮುಂದಿನ ನೆಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ರಾಮನ ಸಮಾಗಮ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಆಗಲಿದೆ ಎಂದು ಅದಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಶೋಕಯಾತ್ರೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹರ್ಷ. ‘ನಚಿರೇಣ’ (ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಸಮಾಗಮ ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥