ಸರ್ಗ
ಭರದ್ವಾಜರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಭರತನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವುದು
ಮುನಿಯ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಭರತನು ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ ಕೇಳುವುದು, ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಮಾರ್ಗೋಪದೇಶ, ತಾಯಂದಿರ ಪರಿಚಯ, ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆ, ಮುನಿಯ ಸಮಾಧಾನ, ಸೇನೆಯ ಪ್ರಸ್ಥಾನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಭರತನ ಸಮಗ್ರ ಚತುರಂಗಸೇನೆಗೆ ಅಲೌಕಿಕ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಿದರು; ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕಳೆಯುವಂತೆ ಕಳೆಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದು, ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಭರದ್ವಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಯಾರೂ ಕರೆಯದೆ, ತಾನಾಗಿಯೇ. ಋಷಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತೇ? ನಿನ್ನ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಆತಿಥ್ಯದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದರೇ? ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು.’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಆತಿಥೇಯನ ಹೃದಯದ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು ಅವನ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಉತ್ತಮತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ವಿನಯವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುನಿ ಅತಿಥಿಯ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ರಾಜಪುತ್ರನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಉತ್ತರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಬರುವುದೂ ಸತ್ಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ (…ತಾನೆ?) ಎಂಬ ಪದವೂ ಆತಿಥೇಯನ ಚಿಂತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಸಮಗ್ರ ಸೇನೆ-ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ತಂಗಿದೆ; ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ತಾವು ನನ್ನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದಿರಿ.’ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಆಯಾಸ-ಸಂತಾಪಗಳು ಕಳೆದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಂಡು, ಉತ್ತಮ ವಸತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ಸೇವಕರನ್ನೂ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಸುಖವಾಗಿ ತಂಗಿದರು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನು ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ದಾಸರ ಮತ್ತು ಸೇವಕರ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಶೀಲದ ವಿಶೇಷ; ಅವನು ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರ ಸುಖವನ್ನೇ ಲೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ತಮ್ಮಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಮೈತ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿರಿ.’ ‘ಮೈತ್ರೇಣ ಚಕ್ಷುಷಾ’ (ಮೈತ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಆಶೀರ್ವಾದವೇ ಅವನ ಬುತ್ತಿ. ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞರೇ, ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಮ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಾವ ದಾರಿ? ಎಷ್ಟು ದೂರ? ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭರತನ ಯಾತ್ರೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಆಶ್ರಮವೇ ಗಂತವ್ಯ, ಬೇರೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೂ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಚಿತ್ತ ಅಣ್ಣನಲ್ಲೇ ಬಂಧಿತವಾಗಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ, ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಭರದ್ವಾಜರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು. ‘ಭರತ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಎರಡೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಜನರಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ, ರಮ್ಯವಾದ ಜಲಪಾತಗಳೂ ಕಾಡುಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಚಿತ್ರಕೂಟವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಉತ್ತರ ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಸೇರಿ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ರಮ್ಯವಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಆ ನದಿಯ ಆಚೆ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತ; ಅವೆರಡರ ನಡುವೆ ಪರ್ಣಕುಟಿ — ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೂರು ಗುರುತುಗಳಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿರ್ಜನ ವನ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ನದಿ, ನೀಲಪರ್ವತ; ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭರತನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೇನಾಪತಿಯೇ, ದಕ್ಷಿಣದ ದಾರಿಯಿಂದ, ಅನಂತರ ಎಡಕ್ಕೂ ಬಲಕ್ಕೂ ತಿರುಗುತ್ತಾ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಡೆಸು; ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಹಾಗೆ ಹೋದರೆ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಮುನಿ ಸ್ಥಳವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದ ತಿರುವುಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ದೂರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿನ ವಿವಾದವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕ್ರೋಶಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಕ್ರೋಶಗಳು. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಚಕ ಪದ ಭರತನ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ನಡೆಸು, ಆಗ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ‘ಪ್ರಯಾಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜರಾಜನಾದ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರು, ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದರೂ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ದೃಶ್ಯವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಇಳಿಯಲೂ ಬೇಕಿಲ್ಲದ ರಾಜಮಹಿಷಿಯರು ಕಾಲಿನಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಮುನಿಯ ಸುತ್ತ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ನಡುಗುತ್ತಾ, ಕೃಶಳಾಗಿ, ದೀನಳಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿಯೊಡನೆ ಕೈಗಳಿಂದ ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಳು. ಈಡೇರದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕದಿಂದಲೂ ನಿಂದಿತಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅದೇ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಳು. ಅವಳ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಲಿಲ್ಲ — ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತರೂ ನಿಷ್ಫಲ, ಪತಿ ಮೃತನಾದನು, ಮಗನು ವಿಮುಖನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಈಗ ಅವಳ ಏಕೈಕ ವಸ್ತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಪೂಜ್ಯ ಮಹಾಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ದೀನಮನಸ್ಕಳಾಗಿ ಭರತನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ ನಿಂತಳು — ಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲೂ ಆಗದು, ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಲೂ ಆಗದು. ಇದೇ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಮೆ. ರಾಣಿಯರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದೇ ಅವರ ಹೊಸ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ.
ಅವರ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ದೃಢವ್ರತರಾದ ಭರದ್ವಾಜರು ಭರತನನ್ನು ಕೇಳಿದರು — ‘ರಾಘವ, ನಿನ್ನ ತಾಯಂದಿರ ವಿಶೇಷವನ್ನು (ಯಾರು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು) ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ವಾಕ್ಕುಶಲನೂ ಆದ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು. ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಉಪವಾಸದಿಂದಲೂ ಕೃಶಳಾದ, ದೀನಳಾದ, ದೇವತೆಯಂತೆ ತಾವು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ತಂದೆಯ ಪಟ್ಟದರಸಿಯಾದ ಈ ದೇವಿ — ಅದಿತಿ ಧಾತೃವನ್ನು ಹೆತ್ತಂತೆ, ಸಿಂಹದಂತೆ ವಿಕ್ರಮದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಹೆತ್ತವಳು.’ ಈ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅದಿತಿ, ರಾಮನು ಆದಿತ್ಯ; ಆದರೆ ಇಂದು ಆ ಆದಿತ್ಯನ ತಾಯಿ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ವನದಲ್ಲಿ ಕೃಶಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ. ಪರಿಚಯದ ಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಕವಾದುದು — ಮೊದಲು ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ, ಅನಂತರ ನಡುವಿನವಳು, ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ತಾಯಿ; ಈ ಕ್ರಮ ಕುಲಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಸ್ನೇಹವನ್ನಲ್ಲ. ‘ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವಿರಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನು ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡನೆಯವಳನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವಳ ಎಡತೋಳನ್ನು ಆತುಕೊಂಡು ಖಿನ್ನಳಾಗಿ ನಿಂತಿರುವವಳು…’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತುಃ ಮಹಿಷೀಮ್’ (ತಂದೆಯ ಪಟ್ಟದರಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಈ ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ದೇವಿ ಸುಮಿತ್ರೆ, ರಾಜನ ನಡುವಿನ ರಾಣಿ; ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಹೂವುಗಳು ಉದುರಿದ ಕರ್ಣಿಕಾರದ ಕೊಂಬೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮರವು ಹೂವುಗಳಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಹೂವುಗಳು ಉದುರಿದರೆ ಆ ಕೊಂಬೆ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಒಣಗಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದ, ಮಗನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಸುಮಿತ್ರೆ. ‘ಈ ದೇವಿಯ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ದೇವತೆಗಳ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಕುಮಾರರು — ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರಿಬ್ಬರೂ ವೀರರು, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು.’ ಒಬ್ಬ ಮಗನು ರಾಮನೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದವಿಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ದುಃಖವೂ ಇಮ್ಮಡಿ. ಭರತನು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವನ್ನೂ ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಶೋಕ ಕೇವಲ ಪರರ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮೌ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ತಾಯಂದಿರ ಪರಿಚಯ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಗಿಯಿತು. ‘ದೇವವರ್ಣಿನೌ’ (ದೇವತೆಗಳ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಕಾಂತಿಯೂ ತಾಯಿಯಿಂದಲೇ ಬಂದ ಬಳುವಳಿ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಸ್ವರ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರು ಇಲ್ಲಿಂದ ಜೀವನಾಶದ (ಮರಣಸದೃಶ ಸ್ಥಿತಿಯ) ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದರೋ, ರಾಜನು ಪುತ್ರರಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ — ಆ ಕೋಪಿಷ್ಠೆಯನ್ನು, ಅಪಕ್ವಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ದರ್ಪಿಷ್ಠೆಯನ್ನು, ತಾನು ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳನ್ನು, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವವಳನ್ನು, ಆರ್ಯರೂಪಿಣಿಯಾದ ಅನಾರ್ಯೆಯನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯೆಂದು — ನನ್ನ ತಾಯಿಯೆಂದು — ತಿಳಿಯಿರಿ; ಕ್ರೂರಿಯಾದ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಇವಳೇ ನನ್ನ ಮಹಾ ವಿಪತ್ತಿನ ಮೂಲವೆಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ.’ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರರೂಪದಲ್ಲಿ ಆರ್ಯೆ, ಒಳಗೆ ಅನಾರ್ಯೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧವೇ ಅವನ ಮಾತಿನ ಸಾರ. ‘ಮಮ ಮಾತರಂ ವಿದ್ಧಿ’ (ನನ್ನ ತಾಯಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆಯೂ ರೋಷವೂ ಎರಡೂ ಅಡಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ನರಶಾರ್ದೂಲನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಮಾತಿನೊಡನೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಕೆಂಗಣ್ಣಾಗಿ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಕಣ್ಣೀರೂ ಕೋಪವೂ ಒಂದೆಡೆ ಬೆರೆತಿವೆ — ಮಗನು ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಲೂ ಅಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿಂದೆಯೂ ತನ್ನ ಕುಲದ್ದೇ. ಇದೇ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ — ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಆದರೆ ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ. ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆ — ಮೂರೂ ರೋಷದ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು.
ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದರು. ‘ಭರತ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನೀನು ದೋಷಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು; ರಾಮನ ಈ ವನವಾಸ ಸುಖೋದರ್ಕವಾಗುವುದು.’ ‘ಉದರ್ಕ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಇಂದು ದುಃಖದಂತೆ ತೋರುವುದರ ಪರಿಣಾಮ ಸುಖವೇ ಆಗುವುದು. ಅನಂತರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದಾನವರಿಗೂ ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರವುಳ್ಳ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ರಾಮನ ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹಿತವೇ ಆಗುವುದು.’ ಈ ಒಂದು ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮುನಿ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ವನಗಮನವು ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ರಾವಣವಧೆಯ ಮತ್ತು ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯ ಆರಂಭ. ಶೋಕಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಲ್ಪ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವೂ ದೈವದ ಉಪಕರಣವೇ ಎಂಬುದು ಋಷಿವಾಕ್ಯದ ತಾತ್ಪರ್ಯ; ಇದರಿಂದ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದ ಭಾರ ಮಗನ ಹೃದಯದಿಂದ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಅರ್ಥವತ್’ (ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ಅವರ ಮಾತಿನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಭರತನು ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಸಜ್ಜಾಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಜನರು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದಿವ್ಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ರಥಗಳನ್ನೂ ಹೂಡಿ, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ರಥಗಳನ್ನು ಏರಿದರು. ಚಿನ್ನದ ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳನ್ನು (ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು) ಧರಿಸಿದ, ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೂ ಗಂಡಾನೆಗಳೂ ಬೇಸಿಗೆಯ ಕೊನೆಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಘೋಷದೊಡನೆ ಹೊರಟವು — ಮಳೆಗಾಲದ ಆರಂಭದ ಮೋಡಗಳ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಗಂಭೀರ ನಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗಂಟೆಗಳ ನಾದವೇ ಗುಡುಗು. ದೊಡ್ಡ, ಸಣ್ಣ, ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳು ಹೊರಟವು; ಕಾಲಾಳುಗಳಾದರೋ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಗಿದರು. ಹೀಗೆ ಚತುರಂಗಸೇನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾಹನಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು ಒಂದೇ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ಆತಿಥ್ಯದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮುಗಿಯಿತು, ಕರ್ಮ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ಯುಜ್ಯತಾಮ್’ (ಸಜ್ಜಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಇಡೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೊರಟರು — ಶೋಕದಿಂದ ಎದ್ದ ಆಸೆಯೇ ಅವರ ವಾಹನ; ರಾತ್ರಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದವರು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನೂ ಚಂದ್ರ-ಬಾಲಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹೂಡಿದ ಶುಭವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನೇರಿ ಪರಿವಾರಸಹಿತ ಹೊರಟನು. ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಮಹಾಸೇನೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆವರಿಸಿ, ಎದ್ದುನಿಂತ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಸಾಗಿತು. ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಅದು ಗಂಗೆಯ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ ನದಿಗಳಲ್ಲೂ ಸಾಗಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳುಳ್ಳ, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನ ಸೇನೆ ಅಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ವನಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟವೇ ದೂರದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಭರತನು ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಣ್ಣನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರರಾಜ’ (ಶೋಭಿಸಿತು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾವ ಶೋಭೆಯೇ, ಶೋಕವಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥