ಸರ್ಗ
ಭರದ್ವಾಜರಿಂದ ಭರತನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ದಿವ್ಯಾತಿಥ್ಯ
ಮುನಿಯ ಆಮಂತ್ರಣ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ-ಲೋಕಪಾಲ-ನದಿ-ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರ ಆಹ್ವಾನ, ದೇವನಿರ್ಮಿತ ರಾಜಭವನ, ರಾಮನ ಆಸನದ ಪೂಜೆ, ಸೇನೆಯ ಪರಮ ಪ್ರಮೋದ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ವಸಿಷ್ಠ ಮೊದಲಾದ ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ರಾಮನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು; ಮುನಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿ ತಂಗುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯ ವೃತ್ತಾಂತ; ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಇದು ಅದ್ವಿತೀಯವಾದ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಭರತನು ಅಲ್ಲೇ ತಂಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ, ಮುನಿ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನನ್ನು ಆತಿಥ್ಯಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದರು — ಕೇವಲ ತಂಗುವುದಕ್ಕಲ್ಲ, ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೂ. ಭರತನಾದರೋ ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಇದನ್ನು ತಾವು ಈಗಾಗಲೇ ಮಾಡಿದ್ದೀರಲ್ಲ. ವನದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಆತಿಥ್ಯ — ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳು — ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನೇನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಬೇಕು?’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನ ನಮ್ರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಭರದ್ವಾಜರಾದರೋ ನಗುವವರಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಯಾವುದರಿಂದಲಾದರೂ ನೀನು ತೃಪ್ತನಾಗುವೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ಬೇರೆ — ನಿನ್ನ ಈ ಸೇನೆಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಗೆ ತಕ್ಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಮುನಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೇನೆಯನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ? ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ತಪೋಧನರಿಗೆ ನಮ್ರವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ತಮ್ಮ ಮೇಲಿನ ಭಯದಿಂದಲೇ (ಗೌರವದಿಂದಲೇ) ನಾನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.’
ಭರತನು ತಾನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಬಂದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ರಾಜನಾಗಲೀ ರಾಜಪುತ್ರನಾಗಲೀ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದೂರ ಉಳಿಸಬೇಕು (ಅವರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಬಾರದು); ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಎಂದಿಗೂ ಉಪದ್ರವ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಸನಾತನ ನಿಯಮ. ನನ್ನೊಡನೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕುದುರೆಗಳೂ ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರೂ ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿವೆ. ಅವು ಆಶ್ರಮದ ಮರಗಳನ್ನೂ ನೀರನ್ನೂ ನೆಲವನ್ನೂ ಪರ್ಣಕುಟಿಗಳನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡದಿರಲಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ಭರತನ ಋಷಿಭಕ್ತಿ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಬರುತ್ತವೆ — ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ತಂದಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಪರಮರ್ಷಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೇನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಲಿ.’ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭರತನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ಸೇನೆಯನ್ನು ಬರಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸರ್ಗದ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ವನದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವ ಮುನಿ ಚತುರಂಗಸೇನೆಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಭರದ್ವಾಜರು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನೀರನ್ನು ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಬಾಯನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಆತಿಥ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಮುನಿಯ ಆಹ್ವಾನವಚನಗಳು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ಧೃತವಾಗಿವೆ, ಕವಿ ಅವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ; ಇದರಿಂದ ಆಹ್ವಾನದ ಮಂತ್ರಸದೃಶ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಕೇಳುಗನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಮುನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಾನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಾದ ತ್ವಷ್ಟೃವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಅದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ.’ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಮೂವರು ಲೋಕಪಾಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಅದಕ್ಕೂ ನನಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಒಂದೇ — ಇಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಮಂತ್ರದಂತಹ ಆವೃತ್ತಿ. ಅನಂತರ ನದಿಗಳ ಆಹ್ವಾನ — ‘ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳೂ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳೂ ಎಲ್ಲವೂ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮೈರೇಯವನ್ನು (ಮಧುರ ಸುರೆಯನ್ನು) ಹರಿಸಲಿ, ಕೆಲವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸುರೆಯನ್ನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಬ್ಬಿನ ರಸದಂತಹ ತಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ತರಲಿ.’ ನದಿಗಳ ನೀರೇ ಬೇರೆ ರಸವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಕವಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ. ಅನಂತರ ಗಂಧರ್ವಲೋಕದ ಆಹ್ವಾನ — ‘ವಿಶ್ವಾವಸು, ಹಾಹಾ, ಹೂಹೂ ಮೊದಲಾದ ದೇವಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನೂ ದೇವಗಂಧರ್ವಿಯರನ್ನೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುನಿ ತಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಅತಿಥಿಗಾಗಿಯೇ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪರರಿಗಾಗಿಯೇ ವಿನಿಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದ ಮೂಲಭೂತ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಯ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದನ್ನೇ ಕವಿ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಮುನಿ ಹೆಸರು ಹಿಡಿದು ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ — ಘೃತಾಚಿ, ವಿಶ್ವಾಚಿ, ಮಿಶ್ರಕೇಶಿ, ಅಲಂಬುಷೆ, ನಾಗದತ್ತೆ, ಹೇಮೆ, ಸೋಮೆ, ಅದ್ರಿಕೃತಸ್ಥಲಿ. ಅವರು ದೇವಲೋಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನರ್ತಕಿಯರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸುವವರನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸುಂದರಿಯರನ್ನೂ — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತುಂಬುರು ಗಂಧರ್ವನೊಡನೆ ಪರಿಕರಗಳ ಸಹಿತ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ’ — ಅಂದರೆ ನೃತ್ಯಗೀತಗಳ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೊಡನೆ ಬರಲಿ. ಅನಂತರ ವನದ ಆಹ್ವಾನ — ‘ಉತ್ತರಕುರುಗಳಲ್ಲಿರುವ ದಿವ್ಯವನ, ಯಾವುದರ ಎಲೆಗಳೇ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಆಗಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಹಣ್ಣುಗಳೇ ದಿವ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕುಬೇರನ ವನ ಇಲ್ಲಿಗೇ ಬರಲಿ.’ ಅನಂತರ ಅನ್ನದ ಆಹ್ವಾನ — ‘ಭಗವಾನ್ ಸೋಮನು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಿ — ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಚೋಷ್ಯ, ಲೇಹ್ಯ ಎಂಬ ಬಹುವಿಧವಾದುದನ್ನು. ಮರಗಳಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಉದುರಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಹೂಮಾಲೆಗಳೂ, ಸುರೆ ಮೊದಲಾದ ಪಾನೀಯಗಳೂ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಂಸಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಮುನಿಯ ಆಹ್ವಾನ ಶಿಲ್ಪಿಯನ್ನೂ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನೂ ವನವನ್ನೂ ಅನ್ನದೇವತೆಯನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಒಂದೇ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವೇ ಆಮಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲ — ಮಾತೊಂದೇ ಸಾಧನ. ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇಷ್ಟು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಸಮಾಧಿಯುಕ್ತರಾದ, ಅಪ್ರತಿಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ, ಸುವ್ರತರಾದ ಮುನಿ ಶಿಕ್ಷಾಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶುದ್ಧೋಚ್ಚಾರಣೆಯ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು. ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಬಂದರು — ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಮಲಯ ಮತ್ತು ದರ್ದುರ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಬಂದ, ಬೆವರನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ, ಅತಿ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಹದವಾಗಿ ಬೀಸಿತು — ಅಂದರೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಮಂದಮಂದವಾಗಿ. ದಿವ್ಯ ಮೋಡಗಳು ಹೂಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಉತ್ತಮವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು, ದೇವಗಂಧರ್ವರು ಹಾಡಿದರು, ವೀಣೆಗಳು ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿದವು. ಆ ಶಬ್ದವು ಏರಿಳಿತಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಆರೋಹ-ಅವರೋಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು — ನಯವಾದುದು, ಸಮವಾದುದು, ಲಯಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಅದು ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಿವಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಬ್ದದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ. ಮನುಷ್ಯರ ಕಿವಿಗೆ ಸುಖಕರವಾದ ಆ ದಿವ್ಯಶಬ್ದ ಹೀಗೆ ಹರಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭರತನು ಭರತವಂಶದ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅಂದರೆ ಸಂಗೀತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಷ್ಟರಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಗಾಳಿ, ಅನಂತರ ಮಳೆ, ಅನಂತರ ನಾದ, ಕೊನೆಗೆ ದೃಶ್ಯ. ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನವನ್ನು ಕವಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ದೈವತಾನಿ’ (ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಆಹ್ವಾನದ ತತ್ಕ್ಷಣದ ಫಲ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಲಯ-ದರ್ದುರಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಬಂದ ಗಾಳಿ ಮಲಯಚಂದನದ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಇದರಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಗಾಳಿಯೂ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿತು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಬ್ದಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಉಚ್ಚಾವಚ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ, ಸಮ, ಲಯಗುಣಾನ್ವಿತ; ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವರದ ಆರೋಹ, ಮಾಧುರ್ಯ, ತಾಳಸಾಮ್ಯ, ಲಯನಿಯಮ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
ಮೊದಲು ಸುತ್ತಲೂ ಐದು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿ ಸಮತಟ್ಟಾಯಿತು, ನೀಲವೈಡೂರ್ಯಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹೇರಳವಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿತು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವ, ಬೇಲ, ಹಲಸು, ಮಾದಳ, ನೆಲ್ಲಿ, ಮಾವು ಮರಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದವು. ಉತ್ತರಕುರುಗಳಿಂದ ದಿವ್ಯೋಪಭೋಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ವನ ಬಂದಿತು, ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಸೌಮ್ಯವಾದ ನದಿಯೂ ಬಂದಿತು. ಅನಂತರ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಚತುಃಶಾಲೆಯ ಮನೆಗಳೂ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಶಾಲೆಗಳೂ, ಹರ್ಮ್ಯ-ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶುಭವಾದ ತೋರಣಗಳೂ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತಹ, ಸುಂದರ ತೋರಣವುಳ್ಳ ರಾಜಭವನವೊಂದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು. ಆ ಭವನ ಚತುರಸ್ರವಾದುದು, ವಿಶಾಲವಾದುದು, ಹಾಸಿಗೆ-ಆಸನ-ವಾಹನಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ದಿವ್ಯ ಭೋಜನ-ವಸ್ತ್ರಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಆಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಅನ್ನವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು, ಪಾತ್ರೆಗಳು ತೊಳೆದು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದವು, ಎಲ್ಲ ಆಸನಗಳೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಸುಂದರವಾಗಿ ಹಾಸಿದ ಶ್ರೀಮಂತ ಉತ್ತಮ ಹಾಸಿಗೆಗಳಿದ್ದವು. ಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮಹಾಬಾಹು ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನು ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಯಿತು — ಕವಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಲದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಃಶಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಕ್ಷಣಿಕವೇ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ರಮಣೀಯತೆ — ನಿರ್ಜನವಾದ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ, ವನದ ನಡುವೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ನಗರದಂತಹ ಐಶ್ವರ್ಯ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ, ಅದೂ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ. ಕವಿ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮದಂತೆ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲ, ಅನಂತರ ಹುಲ್ಲು, ಅನಂತರ ಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳು, ಅನಂತರ ನದಿ, ಅನಂತರ ಮನೆಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದ. ಐದು ಯೋಜನದ ವಿಸ್ತಾರ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಚತುರಂಗಸೇನೆಗೆ ಅಷ್ಟು ಸ್ಥಳ ಬೇಕಿತ್ತು. ‘ನೀಲವೈಡೂರ್ಯಸಂನಿಭೈಃ ಶಾದ್ವಲೈಃ’ (ನೀಲವೈಡೂರ್ಯದಂತಹ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನ ಕಾಂತಿ ಮಣಿಯ ಕಾಂತಿಗೆ ಸಮ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಿಲ್ವ, ಬೇಲ, ಹಲಸು, ಮಾದಳ, ನೆಲ್ಲಿ, ಮಾವು — ಈ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ ಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿವೆ — ಇದೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ. ‘ಚತುಃಶಾಲಾನಿ’ ಎಂದರೆ ನಾಲ್ಕು ಶಾಲೆಗಳಿಂದ (ಕೋಣೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ) ಸುತ್ತುವರಿದ ಮನೆಗಳು; ಅವುಗಳ ಬೆಳ್ಳಗಿನತನವನ್ನು ಕವಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಶಾಲೆಗಳು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೇನೆಯ ವಾಹನಗಳಿಗೂ ವಸತಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜಭವನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಿತಮೇಘನಿಭಮ್’ (ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬಿಳಿಯ ಪ್ರಾಸಾದದ ಎತ್ತರವನ್ನೂ ಶುಭ್ರತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಿದೆ. ‘ದಿವ್ಯಗಂಧಸಮುಕ್ಷಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ಸುಗಂಧಜಲದಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು.
ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು; ಆ ಭವನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ರಾಜಾಸನವೂ ಚಾಮರವೂ ಛತ್ರವೂ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ರಾಜನಂತೆ ಅದರ ಬಳಿ ಸಾರಿದನು — ಅಂದರೆ ರಾಜೋಚಿತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವನು ತಾನು ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ಆಸನವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು, ಚಾಮರವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಚಿವನ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ನೈತಿಕ ಕೇಂದ್ರ — ದೇವನಿರ್ಮಿತ ಐಶ್ವರ್ಯ ಎದುರಿಗೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಭರತನು ತನ್ನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಅಣ್ಣನ ಸಚಿವನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಿಂಹಾಸನ ರಾಮನದು, ಚಾಮರ ಬೀಸುವುದು ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂತ್ರಿ-ಪುರೋಹಿತರೆಲ್ಲರೂ ಕುಳಿತರು, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಪ್ರಶಾಸ್ತೃವೂ ಕುಳಿತರು. ಅನಂತರ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲಿ ಪಾಯಸವನ್ನೇ ಕೆಸರಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ನದಿಗಳು ಭರದ್ವಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಭರತನ ಬಳಿ ಬಂದವು. ಅವುಗಳ ಎರಡು ದಡಗಳಲ್ಲೂ ಬಿಳಿಯ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಸಾರಿಸಿದ ರಮ್ಯವಾದ ದಿವ್ಯ ವಸತಿಗೃಹಗಳು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರಾದ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಂದರು; ಚಿನ್ನ, ಮಣಿ, ಮುತ್ತು, ಹವಳಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಕುಬೇರನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಬಂದರು. ಹೀಗೆ ಲೋಕಪಾಲರ ಅನುಗ್ರಹ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆತಿಥ್ಯವು ದೈವೀ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಾಯಾಭಿಪ್ರಣಮ್ಯ’ (ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಮನೇ ರಾಜನು. ಭರತನು ಮುಂದೆ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲಿರುವುದರ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಆನುಪೂರ್ವ್ಯಾತ್’ (ಕ್ರಮವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪದವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕುಳಿತರು, ಇಷ್ಟಬಂದಂತಲ್ಲ. ಪ್ರಶಾಸ್ತೃ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಒಬ್ಬ ವಿಶೇಷ ಋತ್ವಿಜ; ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಯೊಡನೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಪಾಯಸದ ಕೆಸರುಳ್ಳ ನದಿಗಳು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದು ದೇವಾನುಗ್ರಹದ ಮೂರ್ತರೂಪ. ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಕುಬೇರನೂ ಕಳುಹಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಲೋಕಪಾಲರ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳು ರಚಿಸಿದ ಆಸನವನ್ನು ಭರತನು ಅನುಭವಿಸಲಿಲ್ಲ, ಪೂಜಿಸಿದನಷ್ಟೇ — ಈ ವಿರೋಧವು ಸರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ವೈಭವಕ್ಕೂ ನೈತಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಯಾರಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ನಂದನವನದಿಂದ ಬಂದವು. ನಾರದ, ತುಂಬುರು, ಗೋಪ — ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಈ ಗಂಧರ್ವರಾಜರು ಭರತನ ಎದುರು ಹಾಡಿದರು. ಅಲಂಬುಷೆ, ಮಿಶ್ರಕೇಶಿ, ಪುಂಡರೀಕೆ, ವಾಮನೆ — ಈ ನಾಲ್ವರು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಭರದ್ವಾಜರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಭರತನ ಎದುರು ನರ್ತಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಾಲೆಗಳೂ, ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಲೆಗಳೂ — ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭರದ್ವಾಜರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲೇ ದುರ್ಲಭವಾದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಗಳೇ ವಾದಕರೂ ನರ್ತಕರೂ ಆದವು. ಬಿಲ್ವಮರಗಳು ಮೃದಂಗವಾದಕರಾದವು, ತಾರೆ ಮರಗಳು (ಬಿಭೀತಕ) ತಾಳ ಹಿಡಿಯುವವರಾದವು, ಅಶ್ವತ್ಥಗಳು ನರ್ತಕರಾದವು. ಸರಳ, ತಾಳೆ, ತಿಲಕ, ತಮಾಲ ಮರಗಳು ಗೂನರೂ ಕುಳ್ಳರೂ ಆಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದವು. ಶಿಂಶಪಾ, ನೆಲ್ಲಿ, ನೇರಳೆ, ಮಾಲತಿ, ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಜಾಜಿ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಲತೆಗಳು — ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವು. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಅದೇ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೇನೆಗೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಸುರೆ ಕುಡಿಯುವವರೇ, ಸುರೆ ಕುಡಿಯಿರಿ; ಹಸಿದವರೇ, ಪಾಯಸ ತಿನ್ನಿರಿ; ಪವಿತ್ರವಾದ ಮಾಂಸಗಳೂ ಇವೆ, ಯಾರು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನಲಿ.’ ಗಂಧರ್ವರಾಜರ ಗಾನ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೃತ್ಯ, ಮರಗಳ ವಾದ್ಯ — ಈ ಮೂರರಿಂದ ಕವಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಾಂಧರ್ವವನ್ನು (ಸಂಗೀತವನ್ನು) ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾರ್ದಂಗಿಕಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮೃದಂಗವಾದಕರು, ‘ಶಮ್ಯಾಗ್ರಾಹಾಃ’ ಎಂದರೆ ತಾಳದ ಕೋಲು ಹಿಡಿಯುವವರು; ಈ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವು. ಬಿಲ್ವದ ಹಣ್ಣು ಮೃದಂಗದ ಆಕಾರದ್ದು, ತಾರೆ ಮರದ ಕಟ್ಟಿಗೆ ತಾಳಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲ. ಲತೆಗಳು ಸ್ತ್ರೀರೂಪ ತಾಳುವುದೂ ಹೆಸರುಗಳ ಸಾಮ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ — ಶಿಂಶಪಾ, ಆಮಲಕೀ, ಜಂಬೂ, ಮಾಲತೀ, ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಜಾತಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದ ಹೆಸರುಗಳು. ‘ಚೈತ್ರರಥ’ ಎಂದರೆ ಚಿತ್ರರಥನೆಂಬ ಗಂಧರ್ವನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಕುಬೇರನ ಉದ್ಯಾನ. ಅಲ್ಲಿಂದ ತಂದ ಹೂವುಗಳು ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎರಡು ಲೋಕಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ಅಳಿಸಿಹೋಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೋನ್ಮಾದ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬುದು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರಭಾವ; ಕವಿ ಅದನ್ನು ‘ಉನ್ಮಾದದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಜವಾದ ಉನ್ಮಾದವೆಂದಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ಏಳೆಂಟು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಪುರುಷನಿಗೂ ಉದ್ವರ್ತನ (ಸುಗಂಧಚೂರ್ಣದಿಂದ ಮೈ ತಿಕ್ಕುವುದು) ಮಾಡಿ, ಸುಂದರವಾದ ನದೀತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮೈ ಒತ್ತುತ್ತಾ ಬಂದರು; ಒರೆಸಿ, ಆ ಸುಂದರಿಯರು ಅವರಿಗೆ ಕುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನುಷ್ಯರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ವಾಹನಗಳೂ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ವಾಹನಪಾಲಕರು ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ಕತ್ತೆ, ಒಂಟೆ, ಸುರಭಿಯ ಮಕ್ಕಳು (ಎತ್ತುಗಳು) ಇವುಗಳಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ತಿನ್ನಿಸಿದರು; ಮಹಾಬಲರಾದ ಅವರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧರ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾ ಕಬ್ಬನ್ನೂ ಜೇನುಬೆರೆಸಿದ ಅರಳನ್ನೂ ತಿನ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಮದವಿತ್ತೆಂದರೆ, ಕುದುರೆ ಕಟ್ಟುವವನು ತನ್ನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ, ಆನೆ ಹಿಡಿಯುವವನು ತನ್ನ ಆನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸೇನೆ ಮತ್ತೇರಿ, ಮೈಮರೆತು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದ, ಕೆಂಪು ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಸೈನಿಕರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು — ‘ನಾವು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಭರತನಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಲಿ, ರಾಮನಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸುಖವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಕಾಲಾಳುಗಳೂ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸವಾರರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವವರೂ, ಸ್ವಾಮಿಯಿಲ್ಲದವರಂತೆ, ಆ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದರು. ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಬಹಳ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಗಿದರು, ‘ನಾವು ಭರತನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ಇದೇ ಸ್ವರ್ಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಸೈನಿಕರು ನರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ನಗುತ್ತಾ, ಹಾಡುತ್ತಾ, ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕವಿ ಸರಳವಾಗಿಯೇ ಉದ್ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆ ಅಡಗಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಸೇನೆ ಈಗ ಹೋಗಲೇ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಉಚ್ಛಾದ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಉದ್ವರ್ತನದ ಕ್ರಿಯೆ, ಇದರಿಂದ ಮೈಗೆ ಸುಗಂಧಚೂರ್ಣವನ್ನು ತಿಕ್ಕಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅನಂತರವೇ ಸ್ನಾನ. ‘ಸಂವಾಹಂತ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಮೈ ಒತ್ತುವುದು, ಇದನ್ನು ಆಯಾಸ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ನಾನದ ಮೂರು ಅಂಗಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ. ವಾಹನಗಳ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ವಾಹನಗಳ ತೃಪ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಚತುರಂಗಸೇನೆಯ ತೃಪ್ತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾಶ್ವಬಂಧೋಽಶ್ವಮಾಜಾನಾತ್’ (ಕುದುರೆ ಕಟ್ಟುವವನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಮದದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಿಶ್ರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೇನೆಯ ‘ನೈವಾಯೋಧ್ಯಾಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಃ’ (ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಇದರಿಂದ ಸತ್ಕಾರದ ಮಾಧುರ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಮರೆಸುವಷ್ಟು ಮುಂದುವರಿಯಿತು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೋಕವೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮರೆತುಹೋಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುರಭೇಃ ಸುತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಹಸುಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳು — ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಸಂತಾನ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಜ್ಞೆ. ‘ಮಧುಲಾಜಾಃ’ ಎಂದರೆ ಜೇನಿನೊಡನೆ ಬೆರೆಸಿದ ಅರಳು, ಇದನ್ನು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತರ್ಪಿತಾಃ ಸರ್ವಕಾಮೈಃ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದವರು. ‘ರಕ್ತಚಂದನರೂಷಿತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕೆಂಪು ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡವರು — ಉತ್ಸವದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಅನಾಥಾಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿರಹಿತರು ಎಂದಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ತಾವೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೇವಕರು ಎಂದು ಅರ್ಥ.
ಆ ಅಮೃತಸದೃಶ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಂಡರೂ ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ದಿವ್ಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡು ತಿನ್ನುವ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು — ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸೇವಕರು, ದಾಸಿಯರು, ಸೊಸೆಯರು, ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಪ್ರೀತರಾದರು, ಹೊಸ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರಾದರು. ಆನೆಗಳು, ಕತ್ತೆ-ಒಂಟೆಗಳು, ಹಸುಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಯಾರೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ತುತ್ತನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯಲ್ಲದ ಬಟ್ಟೆ ಉಟ್ಟವನಾಗಲೀ, ಹಸಿದವನಾಗಲೀ, ಮಲಿನನಾಗಲೀ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನವನಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸತ್ಕಾರದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೇಕೆಯ ಮತ್ತು ಹಂದಿಯ ಮಾಂಸಗಳಿಂದ, ಉತ್ತಮ ಮಾಂಸರಸದ ರಾಶಿಗಳಿಂದ, ಹಣ್ಣಿನ ಕಷಾಯದಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸುಗಂಧ-ರಸಭರಿತವಾದ ಸೂಪಗಳಿಂದ, ಬಿಳಿಯ ಅನ್ನದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹೂವಿನ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸಾವಿರಾರು ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಜನರು ಸುತ್ತಲೂ ಕಂಡರು. ವನದ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಾವಿಗಳು ಪಾಯಸದ ಕೆಸರುಳ್ಳವಾದವು, ಹಸುಗಳು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಕರೆಯುವಂಥವಾದವು, ಮರಗಳು ಜೇನನ್ನು ಸುರಿಸುವಂಥವಾದವು. ಕೊಳಗಳು ಮೈರೇಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ರುಚಿಯಾದ ಮಾಂಸದ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದವು; ಕಾದ ಮಡಕೆಗಳು ಜಿಂಕೆ, ನವಿಲು, ಕೋಳಿಗಳ ಮಾಂಸದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಭೋಜನ, ಅನಂತರ ವಸ್ತ್ರ, ಅನಂತರ ಪಶುಗಳ ತೃಪ್ತಿ, ಕೊನೆಗೆ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಮತ್ತು ಬಾವಿಗಳ ಆಧಿಕ್ಯ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಗಾಗಿ — ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆದರೆ ಕೇಳುಗನ ವಿಸ್ಮಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಲೌಹ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಲೋಹದ ವಿಶಾಲ ಪಾತ್ರೆಗಳು; ‘ಪುಷ್ಪಧ್ವಜವತ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಹೂವಿನ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದವು. ‘ನಿಷ್ಠಾನ’ ಎಂದರೆ ಮಾಂಸರಸ, ‘ನಿರ್ಯೂಹ’ ಎಂದರೆ ಹಣ್ಣುಗಳ ಕಷಾಯ, ‘ಸೂಪ’ ಎಂದರೆ ಬೇಳೆಯ ಸಾರು — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮದುಘಾ ಗಾವಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಹಸುಗಳೂ ಕಾಮಧೇನುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಧುಚ್ಯುತೋ ದ್ರುಮಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮರಗಳಿಂದ ಜೇನು ಸುರಿಯುವುದು. ‘ಮೈರೇಯ’ ಎಂದರೆ ಮಧುರವಾದ ಸುರೆ, ‘ಮಾರ್ಗಮಾಯೂರಕೌಕ್ಕುಟ’ ಎಂದರೆ ಜಿಂಕೆ, ನವಿಲು, ಕೋಳಿಗಳ ಮಾಂಸ — ಇವು ಅಂದಿನ ಭೋಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ದೇವಮಾಯೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮಾನುಷ ಲೋಕದ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನ್ಯೋ ಹ್ಯನ್ಯಮಕಲ್ಪಯತ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥ — ಯಾರೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಪಾಲನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಕಷ್ಟಿತ್ತು; ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.
ಸಾವಿರಾರು ಪಾತ್ರೀಗಳು, ನಿಯುತಗಟ್ಟಲೆ (ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ) ತಟ್ಟೆಗಳು, ನ್ಯರ್ಬುದಗಟ್ಟಲೆ (ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ) ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ತಟ್ಟೆಗಳೂ ಕೊಡಗಳೂ ಮೊಸರಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳೂ ಮೊಸರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ಯೌವನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ (ಹದವಾಗಿ ಮಾಗಿದ), ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ, ಸುಗಂಧಿತ ಬೇಲದ ರಸ, ರಸಾಲ (ಮಸಾಲೆ ಬೆರೆಸಿದ ಮೊಸರು), ಬಿಳಿಯ ಮೊಸರು, ಪಾಯಸ — ಇವುಗಳ ಕೊಳಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು; ಸಕ್ಕರೆಯ ರಾಶಿಗಳೂ ಇದ್ದವು. ನದಿಗಳ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿಟ್ಟ ಕಲ್ಕಗಳನ್ನೂ ಚೂರ್ಣ-ಕಷಾಯಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸ್ನಾನದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಬಿಳಿಯ, ನಾರುಳ್ಳ ಹಲ್ಲುಜ್ಜುವ ಕಡ್ಡಿಗಳ ರಾಶಿಗಳು, ಭರಣಿಗಳಲ್ಲಿಟ್ಟ ಬಿಳಿಯ ಚಂದನದ ಲೇಪಗಳು, ಉಜ್ಜಿ ಹೊಳಪಿಸಿದ ಕನ್ನಡಿಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ಜೊತೆ ಪಾದುಕೆಗಳೂ ಚರ್ಮದ ಚಪ್ಪಲಿಗಳೂ, ಕಾಡಿಗೆಯ ಡಬ್ಬಿಗಳು, ಬಾಚಣಿಗೆಗಳು, ಕುಂಚಗಳು, ಛತ್ರಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕವಚಗಳು, ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಆಸನಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಕತ್ತೆ, ಒಂಟೆ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಗಾಗಿ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಕೊಳಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು; ನೈದಿಲೆ-ತಾವರೆಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ, ಇಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಆಕಾಶದ ಬಣ್ಣದಂತಹ ಸ್ವಚ್ಛಜಲವುಳ್ಳ, ಸುಖವಾಗಿ ಮುಳುಗಬಹುದಾದ ಕೊಳಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಈ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಪಶುಗಳ ಹಸಿವು ತಣಿಸಲು ನೀಲವೈಡೂರ್ಯ ಬಣ್ಣದ ಮೃದುವಾದ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಗಳೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೈನಿಕನ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೋಜನ, ಸ್ನಾನ, ಅಲಂಕಾರ, ಆಯುಧ, ಶಯನ, ಪಶುಗಳಿಗೆ ಹುಲ್ಲು-ನೀರು. ಯಾವುದೂ ಮರೆತುಹೋಗಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಪೂರ್ಣ ಆತಿಥ್ಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಪದಗಳ ಆರೋಹಣವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಾವಿರ, ನಿಯುತ, ನ್ಯರ್ಬುದ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಏರುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಇದರಿಂದ ಆಧಿಕ್ಯದ ಅನುಭವ ಕ್ರಮೇಣ ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕರಂಭ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಮೊಸರಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ‘ಸಮುದ್ಗಾಃ’ ಎಂದರೆ ಚಂದನದ ಭರಣಿಗಳು, ‘ಆಂಜನ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಕಾಡಿಗೆಯ ಡಬ್ಬಿಗಳು, ‘ಕಂಕತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಬಾಚಣಿಗೆಗಳು, ‘ಕೂರ್ಚಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕುಂಚಗಳು, ‘ಮರ್ಮತ್ರಾಣಾನಿ’ ಎಂದರೆ ಕವಚಗಳು. ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಸೇನೆಯ ಶಿಬಿರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊಳಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆಕಾಶವರ್ಣಪ್ರತಿಮಾನ್’ (ಆಕಾಶದ ಬಣ್ಣದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ನೀರಿನ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಶುಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಜಲಾಶಯಗಳು, ಬೇರೆ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಗಳು — ಇದರಿಂದ ಆತಿಥ್ಯದ ಸಮತೆ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ; ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ಪಶುಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಲ್ಕಾಃ’ ಎಂದರೆ ಅರೆದ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು, ‘ಚೂರ್ಣಕಷಾಯಾಃ’ ಎಂದರೆ ಸುಗಂಧಚೂರ್ಣಗಳೂ ಕಷಾಯಗಳೂ — ಇವನ್ನು ಸ್ನಾನಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಶುಮಂತಃ ದಂತಧಾವನಸಂಚಯಾಃ’ ಎಂದರೆ ನಾರುಳ್ಳ ಹಲ್ಲುಜ್ಜುವ ಕಡ್ಡಿಗಳು. ‘ಪಾದುಕಾ’ ಮರದ್ದು, ‘ಉಪಾನತ್’ ಚರ್ಮದ್ದು — ಎರಡರದೂ ಸಾವಿರಾರು ಜೊತೆಗಳು. ‘ನಿರ್ವಾಪಾರ್ಥಮ್’ ಎಂದರೆ ಪಶುಗಳ ಹಸಿವು ನೀಗಿಸಲು. ‘ಸುಖಾಪ್ಲವಾನ್’ ಎಂದರೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮುಳುಗಬಹುದಾದಂಥವು; ಅವುಗಳ ತೀರಗಳೂ ಸುಗಮವಾಗಿದ್ದವು.
ಮಹರ್ಷಿ ಭರತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕನಸಿನಂತಹ ಆ ಅದ್ಭುತ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮನುಷ್ಯರು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು — ಇದು ಸತ್ಯವೋ ಕನಸೋ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ರಮ್ಯವಾದ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಆ ನದಿಗಳೂ ಆ ಗಂಧರ್ವರೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಸುಂದರಿಯರೂ ಭರದ್ವಾಜರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು — ಯಾರು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋದರು. ಆದರೆ ಬೆಳಗ್ಗೆಯೂ ಜನರು ಹಾಗೆಯೇ ಮದಿರೆಯಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಮತ್ತೇರಿದ್ದರು, ಹಾಗೆಯೇ ದಿವ್ಯವಾದ ಅಗರು-ಚಂದನಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟ ದಿವ್ಯವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಉತ್ತಮ ಹೂಮಾಲೆಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ಗಮನದಿಂದ ಮುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಳಿದ ಸುಗಂಧದಿಂದಲೂ ಚಂದನಲೇಪದಿಂದಲೂ ಚೆಲ್ಲಿದ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ತಾನೇ ರಾತ್ರಿಯ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳುವನು, ಮುನಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವರು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥