ಸರ್ಗ
ಭರತ-ಭರದ್ವಾಜರ ಸಂವಾದ
ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ಭರದ್ವಾಜರ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತು ಶಂಕೆ, ಭರತನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯ ನಿವೇದನೆ, ಚಿತ್ರಕೂಟದ ನಿರ್ದೇಶ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗುವಂತೆ ಆದೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಭರದ್ವಾಜರ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅವನ ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುನಿಯೊಡನೆಯ ಸಂವಾದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಅವನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ರಾಜೋಚಿತ ಪರಿಚ್ಛದವನ್ನೂ ಕಳಚಿಟ್ಟು, ಎರಡು ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಧರಿಸಿ, ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ದರ್ಶನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ರಮ ತಪೋವನದ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಾಲನೆ — ಸೇನೆ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಆದರೂ ದೂರದಲ್ಲೇ, ತಾನು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿ ಅನುಗಾಮಿಯಾಗಿ. ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ‘ಅರ್ಘ್ಯ ತನ್ನಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಆಸನದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದರು. ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಭರತನಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಇವನು ದಶರಥನ ಮಗನೆಂದು ಅರಿತರು. ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಲದ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರು. ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮುನಿ ಎದ್ದುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೊಬ್ಬನಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಆದರ. ಭರತನ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಜಕುಮಾರನಾದರೂ ಅತಿಥಿಯಂತೆಯೇ ಬಂದನು, ರಾಜನಂತಲ್ಲ.
ಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ, ಕೋಶದಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ದಶರಥನು ಮೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಹೆಸರನ್ನು ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅವರು ಮೃತನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಗನ ಶೋಕವನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಮುನಿಯ ಕರುಣೆ. ವಸಿಷ್ಠನೂ ಭರತನೂ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಮರಗಳಲ್ಲಿ, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಪೋವನದ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸೇರಿವೆ — ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಾದ ಅವೂ ಪರಿವಾರವೇ ಎಂಬ ಭಾವ. ಭರದ್ವಾಜರು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ (ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇಮ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ರಾಘವನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹಬಂಧನದಿಂದಲೇ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಕೆಲಸ? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ (ಸಂಶಯ ತೀರುತ್ತಿಲ್ಲ).’ ಈ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವೇ ಮುಂದಿನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಬೀಜ. ‘ನ ಹಿ ಮೇ ಶುಧ್ಯತೇ ಮನಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ — ಮುನಿ ತಾನೇ ತನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಭರತನನ್ನು ಉತ್ತರಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂವಾದದ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸೌಜನ್ಯ, ಅನಂತರ ಶಂಕೆ, ಅನಂತರ ಉತ್ತರ, ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಸಾದ.
ಭರದ್ವಾಜರು ಶಂಕೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೆತ್ತ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ, ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಯಾರು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಪತ್ನೀಸಮೇತನಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನೋ; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಯಾರು ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ತಂದೆಯಿಂದ “ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನವಾಸಿಯಾಗು” ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟನೋ — ಆ ಪಾಪರಹಿತನಿಗೂ ಅವನ ತಮ್ಮನಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಡು ಮಾಡಲು, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಈ ಶಂಕೆ ಕಠೋರವಾದುದು, ಆದರೆ ಮುನಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಬೇರೆ — ಅವರು ಭರತನ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಲೋಕದೆದುರು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀನಿಮಿತ್ತೇನ’ (ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಭರತನ ಹೆಸರನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಲ್ಲ. ‘ಅಕಂಟಕಮ್’ (ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಶಂಕೆಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಸ್ತ್ರ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಶಂಕೆಯ ರಚನೆಯೂ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಗುಣಗಳು, ಅನಂತರ ಅವನಿಗಾದ ಅನ್ಯಾಯ, ಕೊನೆಗೆ ಭರತನ ಸಂಭಾವ್ಯ ದುರುದ್ದೇಶ. ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಕ್ಷ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಆರೋಪ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷೆಯೇ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಭರತನು ದುಃಖದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಾವೂ ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿದರೆ ನಾನು ಹತನಾದೆ. ನನ್ನಿಂದ ದೋಷವನ್ನು ಶಂಕಿಸಬೇಡಿ; ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಬೇಡಿ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ನನ್ನ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಏನು ಹೇಳಿದಳೋ ಅದು ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಲ್ಲ, ಆ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮಗನು ತಾಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಶುದ್ಧತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು, ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗಿರುವವನೆಂದು ಅರಿತು ಅನುಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಪೂಜ್ಯರೇ, ನನಗೆ ಹೇಳಿ — ಈಗ ಮಹೀಪತಿ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹೀಪತಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನೇ ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ತಾಯಿಯ ಮಾತಿನ ಅಸ್ವೀಕಾರ, ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದೇ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು, ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಕವು ಭರತನನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೇ ಸಂದೇಹದಿಂದ ನೋಡುತ್ತದೆ; ಅವನಾದರೋ ತಾಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಅದರಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ವಸಿಷ್ಠ ಮೊದಲಾದ ಋತ್ವಿಜರಿಂದ ಬೇಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪೂಜ್ಯ ಭರದ್ವಾಜರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ರಾಘವವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇದು ಉಚಿತವೇ — ಗುರುಜನರ ಸೇವೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; “ಅದು ದೃಢವಾಗಲಿ” ಎಂದು, ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಲೆಂದೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಮುನಿ ತಮ್ಮ ಶಂಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಾವೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅದು ಅವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲ್ಲ, ಭರತನ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲೆಂದೇ ಇತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವರು ಬಯಸಿದ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಇರುವ ಧರ್ಮಜ್ಞ ರಾಮನನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ನಿನ್ನ ಈ ಅಣ್ಣನು ಚಿತ್ರಕೂಟವೆಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಾಳೆ ನೀನು ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ; ಇಂದು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗು. ಅತಿ ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ, ನನ್ನ ಈ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸು.’ ಉದಾರದರ್ಶನನೂ ಪ್ರಸನ್ನರೂಪನೂ ಆದ ಭರತನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ರಾತ್ರಿ ತಂಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕೀರ್ತಿಂ ಸಮಭಿವರ್ಧಯನ್’ (ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ಭರತನ ನಿರ್ಮಲತೆ ಅವನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಂಕೆಯೇ ಸ್ತುತಿಯ ಸಾಧನವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನನ್ನ ಈ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸು’ ಎಂದು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಆತಿಥ್ಯದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಇರುವುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥