ಸರ್ಗ
ಭರತನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು
ಬೆಳಗ್ಗೆ ಗುಹನ ಆಗಮನ, ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ಸೇನೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು, ಪ್ರಯಾಗವನದಲ್ಲಿ ಬೀಡು, ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದ ದರ್ಶನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಿಲಪಿಸಿ, ತಾನೇ ವನವಾಸ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ಕ್ರಿಯಾರೂಪದ ಆರಂಭವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು. ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ದಡದಲ್ಲೇ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ರಾಘವ ಭರತನು ಮುಂಜಾನೆ ಎದ್ದು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುಘ್ನ, ಏಳು, ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ; ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆತಾ; ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲ್ಯಮ್’ (ಮುಂಜಾನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಬೆಳಗನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಹಾಗೆಯೇ — ‘ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಮಲಗಿಲ್ಲ; ನಾನೂ ಆರ್ಯನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಸಿಂಹರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಗುಹನು ಉಚಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಈ ಭೂಮಿಕೆ ಸರ್ಗದ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಈಗ ಕಾರ್ಯದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭರತನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಶೀರ್ವಾದದೊಡನೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಈ ಕುಲದ ಶೀಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಸೌಜನ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಹನು ‘ಉಚಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ’ ಬಂದುದು ಅವನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕರೆಯದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಕರೆದಾಗ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಗುಹನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದೆಯಾ? ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ?’ ಈ ಮಾತು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೊರಟದ್ದು ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ನಿಷಾದರಾಜನ ಆತಿಥ್ಯ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಹಾರ್ದಿಕವಾದುದು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನಿಗೆ ವಶನಾದ ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಧೀಮಂತನೇ, ನಮ್ಮ ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿತ್ತು; ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದೆ. ಈಗ ದಾಶರು ಅನೇಕ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಗಂಗೆಯಾಚೆ ದಾಟಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆಯಿಲ್ಲ; ‘ಸಂತಾರಯಂತು’ (ದಾಟಿಸಲಿ) ಎಂಬ ವಿಧ್ಯರ್ಥರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಹನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತ್ವರೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಜ್ಞಾತಿಜನರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮಸ್ಯಾನುವಶಃ’ (ರಾಮನಿಗೆ ವಶನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವೂ ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಮನೋಹರ — ಗುಹನು ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ‘ಸುಖವಾಗಿದ್ದೆಯಾ’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಭರತನಾದರೋ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದವನೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದಾಶಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿಷಾದರ ವೃತ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಬೆಸ್ತರು, ದೋಣಿ ನಡೆಸುವವರು; ಅವರ ಕೌಶಲದಿಂದಲೇ ಈ ಮಹಾಸೇನೆ ಆಚೆ ದಡ ಸೇರುವುದು.
ಗುಹನು ಜ್ಞಾತಿಜನರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಏಳಿರಿ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಿರಿ; ನಿಮಗೆ ಸದಾ ಶುಭವಾಗಲಿ. ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಎಳೆದು ತನ್ನಿ; ಸೇನೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸುವೆನು.’ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ತ್ವರೆಗೊಂಡ ಅವರು ಎದ್ದು ಸುತ್ತಲಿಂದ ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳನ್ನು ತಂದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವಂಥವು, ದೊಡ್ಡ ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತವು, ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳವು, ಹುಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದವು, ದೃಢವಾಗಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವು ಆಗಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ಗುಹನು ತಾನೇ ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಕಂಬಳಿಯಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ಮಂಗಳಘೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಶುಭವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಂದನು. ಅದನ್ನು ಭರತನೂ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ, ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ, ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಏರಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತನೂ ಗುರುಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಏರಿದರು; ಅನಂತರ ರಾಜಪತ್ನಿಯರು, ಹಾಗೆಯೇ ಬಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಡಿಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಏರುವ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಮರ್ಯಾದೆಯಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅನಂತರ ರಾಜಪರಿವಾರ, ಅನಂತರ ಉಪಕರಣಗಳು. ಹೀಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಮಹಾ ಸೇನಾಸಮೂಹ ಗಂಗೆಯ ಆಚೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ‘ರಾಜಶಾಸನಾತ್’ (ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುಹನ ಮಾತೇ ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ನಿಷಾದರು ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಭರತನ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೋಣಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಅಲಂಕಾರಸಹಿತವಾದುದು — ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಚಿಹ್ನೆ, ದೊಡ್ಡ ಗಂಟೆಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ದೃಢವಾದ ಕಟ್ಟು — ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಹಳ್ಳಿಯ ದೋಣಿಗಳನ್ನಲ್ಲ, ರಾಜಯೋಗ್ಯವಾದ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕವಿ ಈಗ ದಾಟುವಿಕೆಯ ಮಹಾ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೀಡಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ, ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದ, ಪಾತ್ರೆ-ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ಘೋಷ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು. ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ ಆ ದೋಣಿಗಳು ದಾಶರಿಂದಲೇ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಏರಿದ ಜನರನ್ನು ಹೊತ್ತು, ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವಂತೆ ಸಾಗಿದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ಕೆಲವು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಕೆಲವು ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದ್ದವು. ಅವು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಜನರನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದವು; ಆಗ ದಾಶಬಾಂಧವರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಂಡಚಿತ್ರಗಳನ್ನು — ದೋಣಿ ನಡೆಸುವ ಕೌಶಲದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು — ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವೈಜಯಂತೀ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳು ಮಾವುತರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಈಜುತ್ತಾ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಉಪಮೆ ಪರ್ವತಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಥೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಜನರ ಕೋಲಾಹಲ, ದೋಣಿಗಳ ಗತಿ, ಆನೆಗಳ ಶೋಭೆ — ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಘೋಷವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಆವಾಸಮ್ ಆದೀಪಯತಾಮ್’ (ಬೀಡಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದವರ) ಎಂಬ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಟೀಕಾಕಾರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಬೀಡನ್ನು ಬಿಡುವ ಸೈನಿಕರು ಉಳಿದ ಗುಡಿಸಲು ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಸುಟ್ಟೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಯಾವ ಗುರುತೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಸೈನಿಕನೀತಿಯ ಅಂಗ.
ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಉಪಾಯದಿಂದ ದಾಟಲಿಲ್ಲ — ಕೆಲವರು ದೋಣಿಗಳನ್ನೇರಿದರು, ಕೆಲವರು ತೆಪ್ಪಗಳಿಂದ ದಾಟಿದರು, ಕೆಲವರು ಕೊಡ-ಮಡಕೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತೋಳುಗಳಿಂದಲೇ ಈಜಿ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾಶರಿಂದಲೇ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪುಣ್ಯಸೇನೆ ಮೈತ್ರ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಯಾಗವನದತ್ತ ಸಾಗಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನು ಸೇನೆಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿ, ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ, ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಭರದ್ವಾಜರನ್ನು ಕಾಣಲು ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆಯೂ ಸಭಾಸದರೊಡನೆಯೂ ಹೊರಟನು. ಸೇನೆಯನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ತಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಹೋಗುವುದು — ಇದು ತಪೋವನದ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವಪುರೋಹಿತರಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಆ ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠರ ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ಣಕುಟಿಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಮಹಾ ರಮ್ಯ ವನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರೊಡನೆ ಸಂವಾದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮೈತ್ರೇ ಮುಹೂರ್ತೇ’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಶುಭಸೂಚಕ — ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ಮುಹೂರ್ತಗಳು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದನ್ನು ‘ಮೈತ್ರ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಯಾತ್ರೆಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತ. ‘ಪುಣ್ಯಾ ಧ್ವಜಿನೀ’ (ಪುಣ್ಯಸೇನೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಸೇನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಪುಣ್ಯವಾದುದೇ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥