ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಭರತನ ವಿಲಾಪ
ಇಂಗುದೀ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹಾಸಿಗೆಯ ದರ್ಶನ, ಭರತನ ಶೋಕೋದ್ಗಾರ, ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಚಿಂತೆ, ತಾನೇ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕುರಿತು ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭರತನಿಗೆ ಸವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ರಾಮನು ಅವನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನೀರಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಹಾಸನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಭರತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಅದೇ ಇಂಗುದೀ ಮರದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ — ದರ್ಶನದಿಂದ ವಿಲಾಪ, ವಿಲಾಪದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅವನು ತಾಯಂದಿರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ರಾತ್ರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದನು; ಇದು ಅವನ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟ ಹುಲ್ಲು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ವಂಶದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜಕುಲೀನನಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ, ಧೀಮಂತನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ವಿರೋಧವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹಾಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಸುಗಳ ರಾಶಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಲು ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ?’ ಇದೇ ವಿರೋಧವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಪುಣಮ್’ (ಸವಿವರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗುಹನು ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿವರವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು; ಅದರಿಂದಲೇ ಭರತನ ವೇದನೆ ತೀವ್ರವಾಯಿತು.
ಅನಂತರ ಭರತನು ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಜೀವನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕಠೋರತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಅವನು ಸದಾ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಮೇಲ್ಮಹಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವು ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ನೆಲಗಳುಳ್ಳವು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂಥವು; ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದವು, ಚಂದನ-ಅಗರುಗಳ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳವು, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವಂಥವು, ಗಿಳಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಮುಖರಿತವಾದವು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ತಂಪಾದವು, ಸುಗಂಧಿತವಾದವು, ಚಿನ್ನದ ಗೋಡೆಗಳುಳ್ಳವು, ಮೇರುಪರ್ವತದಂತಿದ್ದವು.’ ಇದೆಲ್ಲವೂ ದಶರಥನ ರಾಜಧಾನಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳ ನಾದದಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಮೃದಂಗಗಳ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಸದಾ ಎಬ್ಬಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಬಂದಿಗಳೂ ಸೂತ-ಮಾಗಧರೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಗಾಥೆಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಪರಂತಪನನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಈಗಲಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಸಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ಮಾತ್ರ — ಇದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೌಶಲದಿಂದ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸ್ಥಳ, ಅನಂತರ ಅದರ ಶೋಭೆ, ಅನಂತರ ಸುಗಂಧ, ಅನಂತರ ಶಬ್ದ, ಕೊನೆಗೆ ಎಬ್ಬಿಸುವ ವಿಧಾನ. ಹೀಗೆ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಒರಟುತನ ತಾನಾಗಿಯೇ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಏನಿತ್ತು, ಈಗ ಏನಿದೆ.
ದೃಶ್ಯದ ಅಸಹನೀಯತೆಯಿಂದ ಭರತನ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಇದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಂಬಲಸಾಧ್ಯ; ನನಗೆ ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೇ ಮೋಹಗೊಂಡಿದೆ; ಇದು ಕನಸು ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಬಲವತ್ತರವಾದ ದೈವ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಬೇಕಾಯಿತು, ವಿದೇಹರಾಜನ ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿನಿಯಾದ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಪ್ರೀತಿಯ ಸೊಸೆ ಅವಳೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಬೇಕಾಯಿತು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನೇ ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದು ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಹಾಸಿಗೆ; ಇದು ಅವನು ಹೊರಳಾಡಿದ ಶುಭಸ್ಥಳ; ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಹುಲ್ಲೆಲ್ಲವೂ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಲಾಪದಿಂದ ಅವನು ವಿಶೇಷ ದರ್ಶನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದೆ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಮುಹ್ಯತೇ ಖಲು ಮೇ ಭಾವಃ’ (ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೇ ಮೋಹಗೊಂಡಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಶೋಕವು ಎಲ್ಲೆ ಮೀರಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಇದು ಕನಸು’ ಎಂಬ ಸಮಾಧಾನ ಕ್ಷಣಿಕವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆಯೇ ಅವನು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಶೋಕ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಅಣ್ಣನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಜವಧುವೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಳು.
ಭರತನು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶುಭಳಾದ ಸೀತೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಈ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ಚಿನ್ನದ ಕಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ.’ ಮತ್ತೆ — ‘ಆಗ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರೀಯ ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸುಸ್ಪಷ್ಟ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ಈ ರೇಷ್ಮೆಯ ಎಳೆಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ.’ ಈ ಎರಡು ಗುರುತುಗಳೇ ಅವನ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪತಿಯ ಹಾಸಿಗೆ ಸುಖಕರವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಬಾಲೆಯೂ ತಪಸ್ವಿನಿಯೂ ಸುಕುಮಾರಿಯೂ ಆದ ಮೈಥಿಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಅರಿಯಳು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ನಾನು ಹತನಾದೆ, ನಾನು ಕ್ರೂರಿ; ನನ್ನಿಂದಾಗಿಯೇ ಪತ್ನೀಸಮೇತನಾದ ರಾಘವನು ಅನಾಥನಂತೆ ಇಂತಹ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪವು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ವಿಲಾಪವು ಕೇವಲ ಭಾವಾತ್ಮಕವಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣಮೂಲಕವೂ ಹೌದು; ಭರತನು ತಾನು ಕಂಡುದರಿಂದಲೇ ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಸತ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಭರತನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಾರ್ವಭೌಮಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸುಖ ತರುವವನು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವವನು — ಅವನು ಪ್ರಿಯವಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲನಾದ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹನಾದ ಆ ರಾಘವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗಿದನು?’ ಅನಂತರ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಧನ್ಯನು, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ; ವಿಷಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ವೈದೇಹಿಯೂ ನಿಜಕ್ಕೂ ಕೃತಾರ್ಥಳು.’ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನಾದರೋ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಲ್ಲದೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇವೆ.’ ಭರತನ ವೇದನೆಯ ಮೂಲ ಇಲ್ಲಿದೆ — ಇತರರು ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರು, ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅದರಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದನು. ‘ಧನ್ಯಃ’ (ಧನ್ಯನು), ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾ’ (ಕೃತಾರ್ಥಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಭರತನು ಇತರರ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ವಂಚಿತನಾದುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಶಯಿತಾಃ’ (ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದವರು) ಎಂಬ ಪದವೂ ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ಒಂದು ಕಡೆ ಜೀವನದ ಸಂಶಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ರಾಮನ ಅನುಗ್ರಹ ದೊರೆಯುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಸಂಶಯ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿಂದ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ದಶರಥನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಾಗ, ಈ ಭೂಮಿ ಚುಕ್ಕಾಣಿಗಾರನಿಲ್ಲದ ದೋಣಿಯಂತೆ ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ.’ ಆದರೂ ಅವನು ಒಂದು ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಈ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾವಲಿಲ್ಲದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳು, ಕಟ್ಟಿಹಾಕದ ಕುದುರೆ-ಆನೆಗಳು, ತೆರೆದ ನಗರದ್ವಾರಗಳು, ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದ ರಾಜಧಾನಿ; ಹರ್ಷವಿಲ್ಲದ ಸೇನೆ, ಶೂನ್ಯವಾದುದು, ವಿಷಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವುದು, ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದ್ದು.’ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ‘ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಂತೆ ಶತ್ರುಗಳು ಅದನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಹೆಸರೇ ಅದಕ್ಕೆ ರಕ್ಷೆ, ಸೇನೆಯೂ ಅಲ್ಲ ಕೋಟೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ‘ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಭೋಜನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಟ್ಟಿದರೇ ಮೃತ್ಯು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಭಯದಿಂದ ಮುಟ್ಟಲಾಗದ್ದು. ಇದರಿಂದ ಭರತನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯದ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಕನು ಈಗ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವವನೇ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪವು ನಿಶ್ಚಯದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನೂ ನೆಲದ ಮೇಲೋ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೋ ಮಲಗುವೆನು, ನಿತ್ಯವೂ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು. ಅವನ ಉಳಿದ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಾನೇ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಕಳೆಯುವೆನು; ಹೀಗೆ ಆರ್ಯನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಪಾಲನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವನವಾಸವನ್ನು ಭರತನು ತಾನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಶತ್ರುಘ್ನನು ವಾಸಿಸುವನು; ಆರ್ಯನಾದರೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನು; ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸುವರು. ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಲಿ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಶಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನೇ ತಲೆಬಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ರಾಘವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವಾಸಿಸುವೆನು; ವನಚರನಾದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ತರವಲ್ಲ.’ ಈ ನಿಶ್ಚಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ತಾನೇ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ ಅವನ ಬಯಕೆ ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥