॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 87ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಗುಹನ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ

ಗುಹನ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನ ಮೂರ್ಛೆ, ತಾಯಂದಿರ ಆಗಮನ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ರಾಮನ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಶಯನದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಗುಹನು ನಿವೇದಿಸುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಾಗರಣೆಯನ್ನೂ ವಿಲಾಪವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗುಹನ ಅತ್ಯಂತ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು — ಎಲ್ಲಿ ಆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಮುಳುಗಿತು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಕುಮಾರನು, ಮಹಾಸತ್ತ್ವನು, ಸಿಂಹದಂತಹ ಹೆಗಲುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಬಾಹುವು, ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ತರುಣನು, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾದವನು. ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಬಲದ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅನಂತರ ಅವನ ಪತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಬಹಳ ಖಿನ್ನನಾಗಿ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ಅವನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕುಸಿದನು. ಆನೆಯ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಆನೆಯಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದವನೇ ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಗುಹನ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು; ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಮರದಂತೆ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತನು, ತಾನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶೋಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ಹೇಳುವವನಾದ ಗುಹನು ಸ್ತಬ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕೇಳುವವನಾದ ಭರತನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಗುಹನು ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಮಾತಿನ ಅಲೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶೋಕದ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನ ತಾಯಂದಿರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಬಂದರು — ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶರಾದವರು, ದೀನರು, ಪತಿಯ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಕುಗ್ಗಿಹೋದವರು. ಅಳುತ್ತಾ ಅವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು; ಕೌಸಲ್ಯೆಯಾದರೋ ಖಿನ್ನಳಾಗಿ ಅವನ ಬಳಿ ಸಾರಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಹಸು ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಅಪ್ಪುವಂತೆ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಶೋಕದಿಂದ ತಳಮಳಿಸುತ್ತಾ, ಅಳುತ್ತಾ ಕೇಳಿದಳು. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು — ‘ಮಗೂ, ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಯಾವ ರೋಗವೂ ಬಾಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಈ ರಾಜಕುಲದ ಜೀವನ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಅಧೀನವೇ. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡೇ ನಾನು ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿ, ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಮೃತನಾಗಿರುವಾಗ ಇಂದು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ನಮಗೆ ನಾಥನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕೇಳಿದೆಯಾ, ಅಥವಾ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನುಳ್ಳವಳ ಮಗನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಅವಳ ಸ್ವಂತ ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ — ತಾನೇ ಮಗನಿಲ್ಲದವಳೂ ಪತಿಯಿಲ್ಲದವಳೂ ಆದವಳು ಸವತಿಯ ಮಗನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ಏಕಪುತ್ರಾಯಾಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನುಳ್ಳವಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಿತ್ರೆಯಲ್ಲ, ಅವಳು ತನ್ನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಯಾರಿಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನೋ, ಅವನೂ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಭರತನ ದೇಹ, ಅನಂತರ ರಾಜಕುಲದ ಜೀವನ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸುದ್ದಿ; ತಾಯಿಯ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಕಾರಕವಾದುದನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಹಸು ಕರುವನ್ನು ಅಪ್ಪುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ನಿರ್ವ್ಯಾಜವಾದ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಅಳುತ್ತಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂತೈಸಿ, ಗುಹನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು? ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ? ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಲ್ಲಿ? ಯಾವ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು? ಏನನ್ನು ಊಟಮಾಡಿದನು? ಗುಹ, ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ತಂದೆ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಏನು ಕೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನೇ ಈಗ ಮಗನು ಗುಹನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಪ್ರಿಯನೂ ಹಿತನೂ ಆದ ಅತಿಥಿ ರಾಮನೊಡನೆ ತಾನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡೆನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನ್ನವನ್ನೂ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ರಾಮನ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೇರಳವಾಗಿ ತಂದಿದ್ದೆ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನಾದ ರಾಮನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅನುಮೋದಿಸಿದನು — ಮೆಚ್ಚಿದನು, ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು — ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. “ಸಖನೇ, ನಾವು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು, ಸದಾ ಕೊಡಬೇಕಾದವರೇ” ಎಂದು ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅನುನಯಿಸಿದನು.’ ಈ ಒಂದು ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ಷಾತ್ರಶೀಲವೂ ಸೌಹಾರ್ದವೂ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿವೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭರತಂ ಹೃಷ್ಟಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಭರತನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ಪ್ರಿಯಸಖನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿತೆಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪೃಷ್ಟಃ’ (ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪಾಠಾಂತರವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ‘ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು’ ಎಂಬ ಅನ್ವಯ.

ಗುಹನು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದ ನೀರನ್ನೇ ಕುಡಿದು ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಉಳಿದ ನೀರಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ಮೂವರೂ ಮೌನವಾಗಿ, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಸೌಮಿತ್ರಿ ತಾನೇ ಬೇಗನೆ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ತಂದು ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಶುಭವಾದ ಹಾಸನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಆ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಲಗಿದನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರ ಸರಿದನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೈಯಿಂದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದೇ ಆ ಇಂಗುದೀ ಮರದ ಬುಡ, ಇದೇ ಆ ಹುಲ್ಲು — ಇದರ ಮೇಲೆ ರಾಮನೂ ಸೀತೆಯೂ ಇಬ್ಬರೂ ಆ ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿದ್ದರು.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ ಕ್ಷಣ — ಸುದ್ದಿ ಈಗ ದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಶೋಕವು ಸ್ಮೃತಿಯ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಏತತ್ ತತ್’ (ಇದೇ ಅದು), ‘ಇದಮ್ ಏವ ತತ್’ (ಇದೇ ಅದು) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿ ಕವಿ ದರ್ಶನದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅದೇ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸನ್ನು ಕಂಡು ವಿಲಪಿಸುವನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಚಾರವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ನೀರೇ ಆಹಾರ, ಮೌನ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸು; ತಾಪಸರ ವ್ರತವಾದುದನ್ನೇ ರಾಜಪುತ್ರನು ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಆಚರಿಸಿದನು.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗೈಗೂ ಬೆರಳುಗಳಿಗೂ ಕವಚಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಆ ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಸುಳಿಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದನು — ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸುತ್ತಾಟ. ‘ಅನಂತರ ಉತ್ತಮ ಬಾಣ-ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ನಾನೂ, ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿದ್ದಲ್ಲೇ ನಿಂತೆನು; ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ, ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದ ಜ್ಞಾತಿಗಳೊಡನೆ ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಅವನನ್ನು ಆಗ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ’ ಎಂದು ಗುಹನು ತನ್ನ ಜಾಗರಣೆಯನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗವು ರಕ್ಷಣೆಯ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಪದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳ ಚಿತ್ರದಿಂದ. ಗುಹನ ಕಥನವೂ ತನ್ನ ಸೇವೆ ಎಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ‘ಮಹೇಂದ್ರಕಲ್ಪಮ್’ (ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಗುಹನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನನು, ಆದರೂ ನಿಷಾದರು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಭಕ್ತಿಯ ವಿರೋಧಾಭಾಸ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ