॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 86ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಗುಹನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸದ್ಭಾವದ ವರ್ಣನೆ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಾಗರಣೆ, ಗುಹನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಲಾಪ, ಬೆಳಗ್ಗೆ ಜಟೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಶೋಕಾಕ್ರಾಂತನಾದ ಭರತನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು; ಆ ಸಮಾಧಾನವೇ ಈ ಸರ್ಗ. ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಗುಹನು ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸದ್ಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು — ತಾನೇ ಕಂಡುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೇಳಿದುದನ್ನಲ್ಲ. ‘ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದ, ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಿಲ್ಲು-ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಅಣ್ಣನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿದ್ದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು.’ ಗುಹನ ಮಾತು ಹೀಗಿತ್ತು — ‘ಮಗೂ, ಈ ಸುಖಕರವಾದ ಹಾಸಿಗೆ ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳು, ಇದರ ಮೇಲೆ ಮಲಗು, ರಾಘವನಂದನನೇ, ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸು. ಈ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗಿಕೊಂಡವರು, ನೀನಾದರೋ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ಆ ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಾವೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಷಾದರು ವನವಾಸಿಗಳು, ಕಷ್ಟಸಹಿಷ್ಣುಗಳು; ರಾಜಪುತ್ರನಾದರೋ ಸುಕುಮಾರನು; ಆದರೂ ಸುಕುಮಾರನೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಕಷ್ಟಸಹಿಷ್ಣುಗಳು ಮಲಗಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ವೈಪರೀತ್ಯವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭಕ್ತಿಯ ಅಳತೆಗೋಲು. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಸದ್ಭಾವಮ್ ಆಚಚಕ್ಷೇ’ (ಸದ್ಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ಕೇಳಲಿರುವುದು ಕೇವಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯ.

ಗುಹನು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯರಾದವರು ನನಗೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಆತಂಕಪಡಬೇಡ — ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನೆದುರು ಸತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ, ವಿಪುಲವಾದ ಧರ್ಮಲಾಭವನ್ನೂ, ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯಲು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ‘ಅಂತಹ ನಾನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದು, ನನ್ನವರಾದ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾತಿಗಳೊಡನೆ, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಲಗಿರುವ ಪ್ರಿಯಸಖ ರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುವ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಚತುರಂಗಸೇನೆಯನ್ನೂ ನಾವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲೆವು.’ ವನಚರನ ಈ ಮಾತು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ನೆಲೆಯ ಮತ್ತು ಬಲದ ಯಥಾರ್ಥ ನಿವೇದನೆ — ಯಾರು ಎಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಮರ್ಥರು. ಹೀಗೆ ಗುಹನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯತ್ತ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಷಾದರಾಜನ ಈ ಪ್ರೀತಿ ರಾಜನ ಮೇಲಿನ ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಸಖ್ಯದಿಂದಲೇ — ಅದೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಮಾಧುರ್ಯ.

ನಾವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅನುನಯದಿಂದ ತಡೆದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ — ‘ದಾಶರಥಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವಾಗ ನನಗೆ ನಿದ್ರೆಯಾಗಲೀ ಜೀವನವಾಗಲೀ ಸುಖಗಳಾಗಲೀ ಹೇಗೆ ಲಭಿಸಬಲ್ಲವು? ದೇವಾಸುರರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಲಾರದವನನ್ನು, ಗುಹ, ನೋಡು — ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನ ಜನ್ಮದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪರಿಶ್ರಮಗಳಿಂದಲೂ ಪಡೆದ, ದಶರಥನ ಸಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಏಕೈಕ ಪುತ್ರನಿವನು. ಇವನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕುಳಿಯನು; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಈ ಭೂಮಿ ವಿಧವೆಯಾಗುವಳು.’ ‘ವಿಧವಾ ಮೇದಿನೀ’ (ವಿಧವೆಯಾದ ಭೂಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಮರಣವನ್ನು ಭೂಮಿಯ ವೈಧವ್ಯವೆಂದು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ಭೂಮಿಯ ಪತಿಯಲ್ಲವೆ. ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಆಗಲೇ ಶಂಕಿಸಿದುದು ಅನಂತರ ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಪ್ರತಿವಾದರೂಪದ್ದಲ್ಲ, ‘ಅನುನಯ’ವೇ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ಅವನು ಗುಹನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಲಗಲು ತನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತೃಣೇಷು ಸಂವಿಷ್ಟಮ್’ (ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದವನನ್ನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲೇ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ವಿರೋಧ ಹುದುಗಿದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಿಂತೆ ವನದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಓಡುತ್ತದೆ. ‘ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ರೋದಿಸಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆಯಾಸದಿಂದ ಸುಮ್ಮನಾಗಿರಬಹುದು; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದು ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಆ ಕೋಲಾಹಲ ನಿಂತಿರಬಹುದು.’ ಅನಂತರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೂವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ರಾಜ, ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಈ ರಾತ್ರಿ ಬದುಕಿರುವರೆಂದು ನಾನು ಆಶಿಸಲಾರೆ. ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾದರೋ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೂ ಬದುಕಬಹುದು; ಆದರೆ ದುಃಖಿತಳಾದ, ವೀರಪುತ್ರನನ್ನು ಹೆತ್ತ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಾಶವಾಗುವಳು.’ ತಂದೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ‘ಮೀರಿಹೋಯಿತು, ಮೀರಿಹೋಯಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಮನೋರಥವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸದೆಯೇ ನನ್ನ ತಂದೆ ನಾಶವಾಗುವನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಮೃತನಾದ ತಂದೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಅವನು ಕೃತಾರ್ಥರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಇತರರು ಮಾಡುವರು ಎಂಬುದೇ ಈ ವಿಲಾಪದ ಮರ್ಮ. ವನವಾಸಿಯಾದ ಮಗನ ಈ ವೇದನೆ ಕೇಳುಗರ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅಂತಃಪುರದ ಶಬ್ದ, ಅನಂತರ ಮೂವರ ಬದುಕಿನ ಕುರಿತಾದ ಸಂಶಯ, ಅನಂತರ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಯರ ನಡುವಿನ ಭೇದ, ಕೊನೆಗೆ ತಂದೆಯ ಮರಣ; ದೂರದಲ್ಲಿರುವವನ ಮನಸ್ಸು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುವಂತೆಯೇ ಈ ರಚನೆ.

ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕನಸಿನಲ್ಲೆಂಬಂತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಮ್ಯವಾದ ಚೌಕಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ ಮಹಾಪಥಗಳುಳ್ಳ, ಹರ್ಮ್ಯ-ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ವಾದ್ಯನಾದಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಎಲ್ಲ ಮಂಗಳಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪುಷ್ಟರಾದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಉದ್ಯಾನ-ಉಪವನಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾದ, ಸಮಾಜೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿ. ‘ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವವರೇ ಧನ್ಯರು’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ — ತಾನಾದರೋ ವನದಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಿರೋಧವೇ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ; ನಗರಶೋಭೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಚ್ಚಿದಷ್ಟೂ ವನವಾಸದ ಕಾರ್ಕಶ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಉಳಿಯುವುದು ಒಂದೇ ಆಶಯ — ‘ಈ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ, ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವ ರಾಮನೊಡನೆ ನಾವೂ ಸುಖವಾಗಿ ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತಾಗಲಿ.’ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ‘ಅಪಿ’ (ಆಗಲಿ ಎಂಬ ಆಶೆ) ಎಂಬ ಒಂದು ಪದದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ಹದಿಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ರಾಜಧಾನಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಿತುಃ’ (ತಂದೆಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಗರಿ ಕೇವಲ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಸಮೂಹವಲ್ಲ, ತಂದೆಯದೇ ಪ್ರತಿರೂಪ.

ಹೀಗೆ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು — ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆಯಲ್ಲೇ ಕಳೆಯಿತು. ‘ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಿರ್ಮಲ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಜಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ, ಇದೇ ಭಾಗೀರಥಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ದಾಟಿಸಿದೆನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಗುಹ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ದೃಶ್ಯಚಿತ್ರ — ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮರದ ತೊಗಟೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟ, ಮಹಾಬಲರಾದ, ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯರಂತಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಗುಹನ ಕಥನ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರದೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ಣನೆಯೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಫಲ ಭರತನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗುವನು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ