॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 85ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತ-ಗುಹರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಶೋಕ

ಗುಹನಿಗೆ ಭರತನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಮಾರ್ಗದ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಗುಹನ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿವಾರಣೆ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಭರತನ ಶೋಕಾಗ್ನಿ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ಭರತನಿಗೆ ಮೀನು, ಮಾಂಸ, ಜೇನು, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ವಸತಿಯನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದನು; ‘ಈ ಪ್ರದೇಶ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಂಗಳದ ತೋಟ, ನಾವು ವಂಚಿತರಾದೆವು — ನಿನ್ನ ಆಗಮನ ತಿಳಿಯದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಗುಹನಿಗೆ ಕಾರಣವೂ ಉದ್ದೇಶವೂ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸಖನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಗುರುವಾದ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಿತ; ಇಂತಹ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಲು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಆ ಬಯಕೆ ಉದಾತ್ತವಾದುದೇ. ನಿನ್ನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸತ್ಕಾರ ಸಂದಂತಾಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭರತನು ಭೋಜನವನ್ನಾಗಲೀ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶೋಕವ್ರತದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಗುಹನ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದ ಶೀಲದರ್ಶನ. ಅನಂತರ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕೈಯಿಂದ ಹೋಗಬೇಕಾದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ? ಗಂಗಾತೀರದ ಈ ಜವುಗುಪ್ರದೇಶ ಬಹಳ ದಟ್ಟವಾದುದು, ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು.’ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಧೀಮಂತನಾದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಗುಹನು ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರವುಳ್ಳ ದಾಶರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವರು; ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ವನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ವನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾಗಲು ಅರ್ಹನು. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ವಿನಯ ಮತ್ತು ಗುಹನ ಸಹಾಯಬುದ್ಧಿ — ಇಬ್ಬರ ಸೌಹಾರ್ದಕ್ಕೆ ದೃಢವಾದ ಭೂಮಿಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಗುಹನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ತನ್ನ ಒಳಗಿನ ಸಂಶಯವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದ ಕರ್ಮಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ನೀನು ದುಷ್ಟಭಾವದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ನಿನ್ನ ಈ ಮಹಾ ಚತುರಂಗಸೇನೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ.’ ಗುಹನು ರಾಮನ ಪ್ರಿಯಸಖ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಈ ಶಂಕೆ ಸಹಜವೇ; ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಬಂದ ತಮ್ಮನು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಏಳಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಗುಹನಿಗೆ ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲನಾದ ಭರತನು ನಯವಾದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಅಂತಹ ಕಷ್ಟದ ಕಾಲ ಎಂದಿಗೂ ಬಾರದಿರಲಿ; ನನ್ನನ್ನು ಶಂಕಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತರವಲ್ಲ. ಆ ರಾಘವನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ, ನನಗೆ ತಂದೆಯ ಸಮಾನನು. ವನವಾಸಿಯಾದ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದೇ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಗುಹ, ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆ ಭಾವನೆ ತಾಳಬೇಡ; ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಶಂಕೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಮಾಧುರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸತ್ಯವಚನದಿಂದಲೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲಿಯೇ ಭರತನ ಮಹತ್ತ್ವ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾಲಿನ್ಯವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನ ಮುಖ ಅರಳಿತು; ಸಂದೇಹ ಬೇರುಸಹಿತ ಹೋಯಿತು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಧನ್ಯ! ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ — ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಬಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುವವನನ್ನು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟಾದರೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ನೀನಾದರೋ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ದೊರೆತುದನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರಲು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಗುಹನು ಭರತನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು — ಸಂವಾದದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಕವಿ ದಿನದ ಮುಕ್ತಾಯದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಗುಹನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಭರತನು ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮಲಗುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ದಿನ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದರೆ ಭರತನ ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅವನ ನಿದ್ರಾಹೀನತೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಸೇನೆಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ದೊರೆಯಿತು, ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ.

ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶೋಕ ಬಂದು ನಿಂತಿತು — ಅನರ್ಹನೂ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಅವನಿಗೆ ಅಂತಹ ಶೋಕ ಉಚಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ಬಂದಿತು; ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನೇ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ. ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಬೆಂದ ಮರವನ್ನು ಅದರ ಪೊಟರೆಯಲ್ಲೇ ಅಡಗಿರುವ ಬೆಂಕಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಡುವಂತೆ, ಒಳಗಿನ ಉರಿ ಆ ರಾಘವನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿತ್ತು — ಹೊರಗಿನ ದುಃಖವೂ ಒಳಗಿನದಕ್ಕಿಂತ ಅಲ್ಪವೇ. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬಿಸಿಯಾದ ಹಿಮವಂತನು ಹಿಮವನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ಸುರಿಸುವಂತೆ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬೆವರು ಹರಿಯಿತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ದುಃಖವನ್ನೂ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ರೂಪಕದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದುಃಖದ ಮಹಾಪರ್ವತವೊಂದು ಕೈಕೇಯೀಸುತನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿತು. ಆ ಪರ್ವತದ ಕಣಿವೆಗಳು ಧ್ಯಾನ (ಚಿಂತೆ), ಧಾತುಗಳು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳು, ಮರಗಳ ಸಮೂಹ ದೈನ್ಯ, ಶಿಖರಗಳು ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆಯಾಸ, ಅದರಲ್ಲಿನ ಅಸಂಖ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೋಹ (ಮೂರ್ಛೆ), ಓಷಧಿಗಳೂ ಬಿದಿರುಗಳೂ ಒಳಗಿನ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಸಂತಾಪಗಳು. ಒಂದೇ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿ. ‘ಕೈಕೇಯೀಸುತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ಸೂಚನೆಯಿದೆ — ಯಾವ ತಾಯಿಯ ವರದಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಆಯಿತೋ, ಅವಳ ಮಗನೇ ಈಗ ಅದರ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಬಹಳ ಖಿನ್ನನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪರಮ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಒಳಗಾದನು; ಹೃದಯದ ಜ್ವರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಗೂಳಿಯಂತೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದುದು — ತಾನೇ ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯನಾಗಬೇಕಿದ್ದವನು ಹಿಂಡಿಲ್ಲದವನಾದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ಭರತನು ತನ್ನವರೊಡನೆ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು ಗುಹನನ್ನು ಸೇರಿದನು; ಆಗ ಗುಹನು ಬಹಳ ಖಿನ್ನನಾಗಿ ಅಣ್ಣನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಈ ಸಮಾಧಾನದಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸದ್ಭಾವವನ್ನೂ ವಿಲಾಪವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಸಂವಾದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಗುಹನ ಬಾಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ