॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 84ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯನಿವೇದನೆ

ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಗುಹನ ಆಶಂಕೆ, ಜ್ಞಾತಿಗಳ ಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಸುಮಂತ್ರನ ನಿವೇದನೆ, ಗುಹನ ವಿನಯವಚನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೇನೆ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಸಮೀಪ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸೇನೆ ಗುಹನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವ ಧ್ವಜಿನಿಯನ್ನು (ಸೇನೆಯನ್ನು) ಕಂಡೊಡನೆ ನಿಷಾದರಾಜನು ಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಈ ಮಹಾಸೇನೆ ಸಮುದ್ರದಂತಿದೆ; ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಯೋಚಿಸಿದರೂ ಇದರ ಕೊನೆ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಭರತನು ತಾನೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ರಥದ ಮೇಲಿನ ಮಹಾಕಾಯದ ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜ ಇದೇ. ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವನು, ಇಲ್ಲವೇ ಕೊಲ್ಲುವನು; ಅನಂತರ ತಂದೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನೂ ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಕೊಲ್ಲುವನು. ರಾಜನ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಅತಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಬಯಸುತ್ತಾ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಗುಹನ ಈ ಶಂಕೆ ನಿಷ್ಕಾರಣವಲ್ಲ — ಯಾರ ತಾಯಿಯ ವರದಿಂದ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ, ಅವನದೇ ಧ್ವಜ ಈಗ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಕೋವಿದಾರಧ್ವಜವೇ ಪ್ರಮಾಣ; ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಮಾಣ ಭ್ರಾಂತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಈ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ವಿಪರೀತ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಓದುಗನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಗುಹನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತೂ ಕರುಣೆಯೂ ಹಾಸ್ಯವೂ ಬೆರೆತದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಸಾಕ್ಷಿಯೊಬ್ಬನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಭರತನ ಶುದ್ಧತೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಸಂದೇಹದಿಂದಲೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.

ಗುಹನು ಈಗ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ನನ್ನ ಒಡೆಯನೂ ಹೌದು, ಸಖನೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ನೀವು ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ದಡದ ಜವುಗುನೆಲದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿರಿ.’ ‘ಭರ್ತಾ ಚ ಸಖಾ ಚ’ (ಒಡೆಯನೂ ಸಖನೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ — ಒಂದು ಸ್ವಾಮಿಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಸಮಭಾವವನ್ನು; ನಿಷಾದರಾಜನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕುರಿತಾದ ಭಕ್ತಿಯೂ ಮೈತ್ರಿಯೂ ಸಮನಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಲ್ಲ ದಾಶರೂ ಬಲಸಮೇತರಾಗಿ, ನದಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಮಾಂಸ-ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ನೂರು ನೂರು ಯುವ ಕೈವರ್ತರು ನಿಲ್ಲಲಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರೇರಿಸಿದನು. ಐನೂರು ದೋಣಿಗಳು, ಪ್ರತಿ ದೋಣಿಗೆ ನೂರು ಯೋಧರು — ಈ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಕವಿ ನಿಷಾದರಾಜನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಷರತ್ತನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಈ ಸೇನೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಇಂದು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ನದಿಯೇ ಪರೀಕ್ಷೆ; ಅದರ ದಡವನ್ನು ದಾಟದೆ ರಾಮನನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದೋಣಿಗಳು ನಿಷಾದರಾಜನ ಕೈಯಲ್ಲಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ದ್ವಾರಪಾಲಕ. ‘ಸ್ವಸ್ತಿಮತೀ’ (ಕ್ಷೇಮವುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸೇನೆಯ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನ ಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಅಪಾಯವಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ಮೀನು, ಮಾಂಸ, ಜೇನುಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟನು — ಒಂದು ಕಡೆ ಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕಾಣಿಕೆ; ಸಂದೇಹ ಇನ್ನೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಅವನು ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಸಮಯಜ್ಞನೂ ಆದ ಸೂತಪುತ್ರ ಸುಮಂತ್ರನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಭರತನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು — ‘ಸಾವಿರಾರು ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಸ್ಥಪತಿ (ಒಡೆಯ) ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಲನು, ವೃದ್ಧನು; ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಸಖನೂ ಹೌದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಈ ನಿಷಾದಾಧಿಪನಾದ ಗುಹನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ.’ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿವೆ — ಗುಹನ ಪರಿಚಯ, ರಾಮನೊಡನೆ ಅವನ ಸಖ್ಯದ ಕಥನ, ಅವನ ಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನದ ಉಪಯೋಗ. ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ಈ ಶುಭವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಕೂಡಲೇ ‘ಗುಹನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ’ ಎಂದನು. ರಾಜಪುತ್ರನ ಈ ಒಂದೇ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ಸಂದೇಹವನ್ನೂ ಮುರಿಯಲು ಸಾಕು. ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ‘ಕಾಣಲಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನೂ ಗುಹನನ್ನು ‘ವೃದ್ಧ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಜಾತಿಭೇದವೂ ಗೌಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಗುಹನು ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಭರತನ ಬಳಿ ಬಂದು, ತಲೆಬಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಪ್ರದೇಶವು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಂಗಳದ ತೋಟವೇ; ನಾವು ವಂಚಿತರಾದೆವು, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಆಗಮನ ನಮಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏನೇನಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇವೆ; ನಿನ್ನದೇ ಆದ ಈ ದಾಶಗೃಹದಲ್ಲಿ ತಂಗು. ನಿಷಾದರು ತಾವೇ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಈ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳಿವೆ, ಹಸಿಯ ಮತ್ತು ಒಣಗಿದ ಮಾಂಸವಿದೆ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಕಾಡಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆ. ಸೇನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಊಟಮಾಡಿ ಈ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯಲಿ ಎಂದು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಬಗೆಬಗೆಯ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ನೀನು ನಾಳೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಹೊರಡುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಂಕೆ ಆತಿಥ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ‘ನಿಷ್ಕುಟಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಧುರವಾದುದು — ಮನೆಯ ಬಳಿಯ ಉಪವನದಂತೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ನಿನ್ನದೇ ಎಂದು. ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ದಾಶರು ಇನ್ನೂ ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ರಾಜನು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಉತ್ತರದಿಂದ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದು. ಸರ್ಗವು ಅನುಷ್ಟುಭದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ — ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸದೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಸೂಚನೆ ಇದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ