ಸರ್ಗ
ಭರತನು ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು
ಬೆಳಗಿನ ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಚತುರಂಗಬಲ, ತಾಯಂದಿರು, ಪೌರರು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಬಳಿ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಬೀಡು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಯಾತ್ರೆಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು; ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಇಡೀ ನಗರಿ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಹೂಡಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂಜಾನೆ ಎದ್ದು ಭರತನು ಉತ್ತಮ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ‘ರಾಮದರ್ಶನಕಾಮ್ಯಯಾ’ (ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ವಿಜಯವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನ. ಅವನ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಸೂರ್ಯರಥದಂತಹ ರಥಗಳನ್ನೇರಿ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು; ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ಬಿಲ್ಗಾರರೂ ಆ ಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು; ಸವಾರರು ಏರಿದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಗೌರವ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಸೇನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಾಗಿ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ವಯುರ್ಭರತಂ ಯಾಂತಂ ರಾಜಪುತ್ರಂ ಯಶಸ್ವಿನಮ್’ (ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಪುತ್ರ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪಾದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ದೋಷವಲ್ಲ, ಎಣಿಕೆಯ ತಾಳದಂತೆ; ಇದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ಅನಂತತೆ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯರಥೋಪಮಾನ್’ (ಸೂರ್ಯರಥದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಬೆಳಕೂ ರಥಗಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ; ಯಾತ್ರೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲಿನ ‘ಕಲ್ಯಮ್’ (ಮುಂಜಾನೆ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸೂಚಿಸಿದೆ.
ಸೇನೆಯ ಅನಂತರ ಕವಿ ಮೂವರು ರಾಜಮಾತೆಯರನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ; ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವುದರಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಅವರು ಹೊಳೆಯುವ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದವಳೇ ಈಗ ಅವನನ್ನು ಕರೆತರುವ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅನಂತರ ಆರ್ಯಜನರ ಸಮೂಹಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೊರಟವು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನದೇ ವಿಚಿತ್ರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದವು. ಅವರ ಮಾತನ್ನೂ ಕವಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೇಘಶ್ಯಾಮನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಸ್ಥಿರಸತ್ತ್ವನಾದ, ದೃಢವ್ರತನಾದ, ಜಗತ್ತಿನ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ರಾಮನನ್ನು ನಾವು ಯಾವಾಗ ಕಾಣುವೆವು?’ ಮತ್ತೆ — ‘ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಆ ರಾಘವನು ನಮ್ಮ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವನು, ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಇಡೀ ಲೋಕದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದುದು — ರಾಮನ ದರ್ಶನವೇ ಸೂರ್ಯೋದಯ, ಶೋಕವೇ ಕತ್ತಲೆ; ಯಾವ ಉಪಚಾರವೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ, ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶುಭಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ನಾಗರಿಕರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಆಗ ಸಾಗಿದರು. ‘ಪರಿಷ್ವಜಾನಾಃ’ (ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದ ಭಾವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಇನ್ನೂ ರಾಮನು ಕಾಣಿಸಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಆಗಮನದ ಆಸೆಯಿಂದಲೇ ನಾಗರಿಕರು ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ ಈಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಆದರೆ ಈ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಆಸೆ ಮಾತ್ರ ಮೂಲ, ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಆಸೆ ಭಗ್ನವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತು ಓದಬೇಕು.
ಅನಂತರ ಕವಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮಗ್ರ ಜನಪದವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಇತರ ಮಾನ್ಯರೆಲ್ಲರೂ, ನೈಗಮರು (ವರ್ತಕ ಸಂಘದವರು) ಎಲ್ಲರೂ — ಆ ಶುಭ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಾಮನತ್ತ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕೇವಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ — ಮಣಿಕಾರರು, ಸುಂದರ ಕುಂಬಾರರು, ಸೂತ್ರಕರ್ಮ ವಿಶೇಷಜ್ಞರು, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು, ನವಿಲುಗರಿಯ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಗರಗಸದಿಂದ ಕೊಯ್ಯುವವರು, ಮಣಿಗಳಿಗೆ ರಂಧ್ರ ಕೊರೆಯುವವರು, ಅಲಂಕಾರಿಕರು, ದಂತದ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಸುಣ್ಣಗಾರೆಯವರು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು, ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗರು, ಕಂಬಳಿ ನೇಯುವವರು, ಬಿಸಿನೀರಿನಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವವರು, ವೈದ್ಯರು, ಧೂಪ ತಯಾರಕರು, ಮದ್ಯ ಮಾರುವವರು, ಅಗಸರು, ದರ್ಜಿಗಳು, ಗ್ರಾಮಗಳ ಮತ್ತು ಗೊಲ್ಲರಹಟ್ಟಿಗಳ ಹಿರಿಯರು, ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ನಟರು, ಬೆಸ್ತರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ, ಸದಾಚಾರಕ್ಕೆ ಮಾನ್ಯರಾದ, ವೇದವಿದರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಈ ನಾಮಾವಳಿ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯೋಗಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ರಾಜಕುಮಾರನ ವನವಾಸ ರಾಜಕುಲದ ದುಃಖ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರದ ದುಃಖ — ಇದನ್ನು ಈ ಪಟ್ಟಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಜೀವನದ ಕೋಶದಂತಿವೆ — ಮಣಿಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುವುದು, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ನೇಕಾರಿಕೆ, ಶಸ್ತ್ರನಿರ್ಮಾಣ, ನವಿಲುಗರಿಯ ಕಲೆ, ಮರ ಕೊಯ್ಯುವುದು, ಮಣಿಗಳಿಗೆ ರಂಧ್ರ ಕೊರೆಯುವುದು, ಗೋಡೆಯ ಅಲಂಕಾರ, ದಂತದ ಕೆಲಸ, ಸುಣ್ಣದ ಲೇಪನ, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ, ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸ, ಕಂಬಳಿ ನಿರ್ಮಾಣ, ಬಿಸಿನೀರಿನ ಸ್ನಾನ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಧೂಪ ಹಾಕುವುದು, ಮದ್ಯ ವಿಕ್ರಯ, ಬಟ್ಟೆ ಒಗೆಯುವುದು, ಹೊಲಿಗೆ, ನಾಟ್ಯ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ಬೇರೆಡೆ ದುರ್ಲಭ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.
ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಂದರ ವೇಷ ಧರಿಸಿ, ಶುಭ್ರವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟು, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ನಯವಾದ ಅನುಲೇಪನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಈ ಯಾತ್ರೆ ತ್ವರೆಯುಳ್ಳದ್ದಾದರೂ ವಿನೀತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರಾರ್ಥನಾಯಾತ್ರೆ. ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಸೇನೆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ಅವರು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಬಳಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನ ಸಖನಾದ ವೀರ ಗುಹನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಬಾಂಧವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲೆಂದು ಕವಿ ಅವನನ್ನು ಮೊದಲೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಗಂಗೆಯ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ, ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿತು. ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅವು ವಿಯೋಗದ ಪಕ್ಷಿಗಳು; ಭರತನಿಂದ ರಾಮನ ವಿಯೋಗವೇ ಈ ಕಾಂಡದ ವಿಷಯ. ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು (19–21) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ಗುಹನ ಮತ್ತು ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಗುಹನ ಸಂದೇಹವು ಓದುಗನಿಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವೆನಿಸದಿರಲೆಂದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕಾರನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರವೇಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮುಂದೆ ಸಾಗದೆ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಮಂಗಳಕರ ಜಲವುಳ್ಳ ಗಂಗೆಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ಭರತನು ಸಚಿವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನಿಯಾದ ಈ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟೋಣ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡನೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮಹಾರಾಜನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕಕ್ಕಾಗಿ ನದಿಗೆ ಇಳಿದು ಜಲತರ್ಪಣ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಭರತನು ಕೇವಲ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಹುಡುಕುವವನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮಗನೂ ಹೌದು; ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಅಮಾತ್ಯರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅವರವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ — ಮಹಾನದಿಯಾದ ಗಂಗೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಭರತನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಪದವೇ ‘ನಿವರ್ತನಮ್’ (ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು) — ಇಡೀ ಯಾತ್ರೆ ಆ ಒಂದು ಪದದ ಅರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ. ಛಂದಸ್ಸೂ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವಂತೆ ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತ. ಸೇನೆ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದೆ, ನದಿ ಮುಂದಿದೆ, ಆಚೆ ದಡದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ರಾಜ್ಯ — ಈ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಂಗವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಎರಡು ಚಿಂತೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿ ಇವೆ — ತಂದೆಯ ತರ್ಪಣ, ಅಣ್ಣನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ; ಮೊದಲನೆಯದು ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದ್ದು, ಎರಡನೆಯದು ಕಾಮನಾರೂಪದ್ದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥