- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कल्य’ इति शब्दस्य द्वितीयैकवचनं क्रियाविशेषणवत्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कालाधिकरणे क्रियाविशेषणम्)
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ — 83ನೇ ಸರ್ಗ
ಭರತನು ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು
ಬೆಳಗಿನ ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಚತುರಂಗಬಲ, ತಾಯಂದಿರು, ಪೌರರು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಬಳಿ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಬೀಡು
अस्मिन् सर्गे भरतस्य वनयात्रा आरभ्यते। प्रातः उत्थाय सः उत्तमं रथम् आरुह्य रामदर्शनकाम्यया शीघ्रं प्रयाति; अग्रतः मन्त्रिणः पुरोहिताः च सूर्यरथोपमान् रथान् अधिरुह्य गच्छन्ति। नव नागसहस्राणि, षष्ठिः रथसहस्राणि, शतं सहस्राणि अश्वानां च तम् अनुयान्ति। कैकेयी सुमित्रा कौसल्या च रामानयनेन संतुष्टाः भास्वता यानेन प्रयान्ति। आर्यसंघाताः पौराः च रामस्य कथाः कुर्वाणाः ‘मेघश्यामं दृढव्रतं जगतः शोकनाशनं रामं कदा द्रक्ष्यामहे’ इति वदन्तः हर्षेण अन्योन्यं परिष्वजन्तः गच्छन्ति। ततः कविः नगरस्य समग्रं शिल्पिजनं गणयति — मणिकाराः, कुम्भकाराः, सूत्रकर्मज्ञाः, शस्त्रोपजीविनः, मायूरकाः, क्राकचिकाः, वेधकाः, रोचकाः, दन्तकाराः, सुधाकाराः, गन्धोपजीविनः, सुवर्णकाराः, कम्बलकारकाः, वैद्याः, धूपकाः, शौण्डिकाः, रजकाः, तुन्नवायाः, शैलूषाः, कैवर्तकाः, सहस्रशः ब्राह्मणाः च। सर्वे शुद्धवसनाः शनैः भरतम् अनुयान्ति। दूरम् अध्वानं गत्वा ते शृङ्गवेरपुरं प्रति गङ्गाम् उपगच्छन्ति, यत्र रामसखा गुहः निवसति। चक्रवाकालङ्कृते गङ्गातीरे सेना तिष्ठति। भरतः सचिवान् आदिशति — ‘सैन्यं निवेशयत; श्वः नदीं तरिष्यामः; अद्य च स्वर्गतस्य पितुः और्ध्वदेहनिमित्तम् उदकं दातुम् इच्छामि।’ अमात्याः तथा कुर्वन्ति, भरतः च रामस्य निवर्तनं चिन्तयन् तत्र उषितवान्।
१प्रातः प्रस्थानम् — चतुरङ्गबलस्य अनुगमनम्
१ततः समुत्थितः कल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम्।
प्रययौ भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाम्यया॥Then Bharata rose at daybreak, mounted his finest chariot and set out in haste, longing for the sight of Rāma.
२अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः।
अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान्॥Ahead of him went all the counsellors and the family priests, mounted upon chariots drawn by horses, chariots that were like the chariot of the sun.
३नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि।
अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्॥Nine thousand elephants, caparisoned as the rules prescribe, followed Bharata, the delight of the Ikṣvāku line, as he went.
४षष्ठी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः।
अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्॥Sixty thousand chariots, and bowmen bearing weapons of every kind, followed the glorious prince Bharata as he went.
५शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम्।
अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्॥A hundred thousand horses with their riders likewise followed the glorious prince, the descendant of Raghu, as he went.
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಯಾತ್ರೆಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು; ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಇಡೀ ನಗರಿ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಹೂಡಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂಜಾನೆ ಎದ್ದು ಭರತನು ಉತ್ತಮ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ‘ರಾಮದರ್ಶನಕಾಮ್ಯಯಾ’ (ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ವಿಜಯವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನ. ಅವನ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಸೂರ್ಯರಥದಂತಹ ರಥಗಳನ್ನೇರಿ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು; ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ಬಿಲ್ಗಾರರೂ ಆ ಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು; ಸವಾರರು ಏರಿದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಗೌರವ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಸೇನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಾಗಿ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ವಯುರ್ಭರತಂ ಯಾಂತಂ ರಾಜಪುತ್ರಂ ಯಶಸ್ವಿನಮ್’ (ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಪುತ್ರ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪಾದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ದೋಷವಲ್ಲ, ಎಣಿಕೆಯ ತಾಳದಂತೆ; ಇದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ಅನಂತತೆ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯರಥೋಪಮಾನ್’ (ಸೂರ್ಯರಥದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಬೆಳಕೂ ರಥಗಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ; ಯಾತ್ರೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲಿನ ‘ಕಲ್ಯಮ್’ (ಮುಂಜಾನೆ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸೂಚಿಸಿದೆ.
In the previous sarga Bharata had refused the kingdom in the assembly and ordered the march to bring Rāma back, and through the night the whole city had been yoking its vehicles. Now, at dawn, the journey begins. Rising at daybreak, Bharata mounted his finest chariot and set out in haste, longing to see Rāma. The poet gives the journey a single aim — not the kingdom, not victory, only the sight of Rāma. Ahead of him went all the counsellors and priests in horse-drawn chariots like the chariot of the sun, an image that joins the light of dawn with the brilliance of the chariots. Then the poet counts the army. Nine thousand elephants, harnessed as the rules prescribe, followed Bharata, the delight of the Ikṣvāku line; sixty thousand chariots and bowmen with weapons of every kind followed the glorious prince; and a hundred thousand horses with their riders did the same. The numbers show the royal grandeur of the journey, but the army went not to fight but to plead. The refrain “followed the glorious prince as he went” comes back in verse after verse, not as a flaw but like a beat in the counting, fixing the endlessness of the host in the listener's ear.
२माताः, पौराः, रामदर्शनस्य उत्कण्ठा
६कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी।
रामानयनसंतुष्टा ययुर्यानेन भास्वता॥Kaikeyī too, and Sumitrā, and the illustrious Kausalyā, delighted at the bringing back of Rāma, went in a splendid carriage.
७प्रयाताश्चार्यसंघाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्।
तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः॥Companies of noble men set out to see Rāma and Lakṣmaṇa, and as they went they told with glad hearts many a wonderful story about him.
८मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्।
कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगतः शोकनाशनम्॥“When shall we see Rāma, dark as a rain cloud, mighty of arm, unshaken in courage, firm in his vows, who takes away the sorrow of the world?
९दृष्ट एव हि नः शोकमपनेष्यति राघवः।
तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः॥“The mere sight of Rāghava will drive away our grief, as the rising sun drives away the darkness of the whole world.”
१०इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथाः शुभाः।
परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिकास्तदा॥Speaking in this way, exchanging happy talk and embracing one another in their great delight, the townsfolk went on their way.
ಸೇನೆಯ ಅನಂತರ ಕವಿ ಮೂವರು ರಾಜಮಾತೆಯರನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ; ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವುದರಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಅವರು ಹೊಳೆಯುವ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ವನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದವಳೇ ಈಗ ಅವನನ್ನು ಕರೆತರುವ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅನಂತರ ಆರ್ಯಜನರ ಸಮೂಹಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೊರಟವು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನದೇ ವಿಚಿತ್ರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದವು. ಅವರ ಮಾತನ್ನೂ ಕವಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೇಘಶ್ಯಾಮನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಸ್ಥಿರಸತ್ತ್ವನಾದ, ದೃಢವ್ರತನಾದ, ಜಗತ್ತಿನ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ರಾಮನನ್ನು ನಾವು ಯಾವಾಗ ಕಾಣುವೆವು?’ ಮತ್ತೆ — ‘ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಆ ರಾಘವನು ನಮ್ಮ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವನು, ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಇಡೀ ಲೋಕದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದುದು — ರಾಮನ ದರ್ಶನವೇ ಸೂರ್ಯೋದಯ, ಶೋಕವೇ ಕತ್ತಲೆ; ಯಾವ ಉಪಚಾರವೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ, ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶುಭಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ನಾಗರಿಕರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಆಗ ಸಾಗಿದರು. ‘ಪರಿಷ್ವಜಾನಾಃ’ (ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದ ಭಾವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಇನ್ನೂ ರಾಮನು ಕಾಣಿಸಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಆಗಮನದ ಆಸೆಯಿಂದಲೇ ನಾಗರಿಕರು ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ ಈಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಆದರೆ ಈ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಆಸೆ ಮಾತ್ರ ಮೂಲ, ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಆಸೆ ಭಗ್ನವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತು ಓದಬೇಕು.
After the army the poet shows the three queen-mothers. Kaikeyī, Sumitrā and illustrious Kausalyā, glad that Rāma was to be brought back, went in a splendid carriage. That Kaikeyī is named first is a quiet irony: the woman who had Rāma banished now travels in the procession to bring him home. Companies of noble men set out to see Rāma and Lakṣmaṇa, and as they went they told many wonderful stories about him with glad hearts. The poet quotes them: “When shall we see Rāma, dark as a rain cloud, mighty-armed, unshaken in courage, firm in his vows, who takes away the sorrow of the world? The mere sight of Rāghava will drive away our grief, as the rising sun drives away the darkness of the whole world.” The sight of Rāma is the sunrise, and grief the darkness; no remedy is needed, the sight alone will do it. Talking happily in this way and embracing one another in their delight, the townspeople went on. That embracing carries the feeling of the whole passage: Rāma has not yet been seen, yet on the mere hope of his coming the citizens hug each other. The Ayodhyā that earlier sargas showed weeping is now full of joy; but this joy rests only on hope, not fulfilment, and it should be read knowing that the hope will be broken in the sargas to come.
३नैगमाः, शिल्पिनः, ब्राह्मणाः च
११ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः।
रामं प्रतिययुर्हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयः शुभाः॥All the other men of standing who were there, and the merchants, and every one of the good people of the realm, went joyfully to meet Rāma.
१२मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।
सूत्रकर्मविशेषज्ञा ये च शस्त्रोपजीविनः॥Jewellers of every sort, and skilled potters, masters of the weaver’s craft, and men who live by making weapons;
१३मायूरकाः क्राकचिका वेधका रोचकास्तथा।
दन्तकाराः सुधाकारा ये च गन्धोपजीविनः॥workers in peacock feathers, sawyers, borers and decorators, ivory-carvers, plasterers and dealers in perfumes;
१४सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलकारकाः।
स्नापकोष्णोदका वैद्या धूपकाः शौण्डिकास्तथा॥famous goldsmiths and makers of woollen blankets, attendants who bathe men in warm water, physicians, fumigators and distillers;
१५रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।
शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्यान्ति कैवर्तकास्तथा॥washermen and tailors, headmen of villages and of cowherd settlements, actors with their womenfolk, and fishermen — all these went along;
१६समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः।
गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुः सहस्रशः॥and thousands of brahmans, collected in mind, learned in the Veda and honoured for their conduct, followed Bharata in ox-carts as he went.
ಅನಂತರ ಕವಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮಗ್ರ ಜನಪದವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಇತರ ಮಾನ್ಯರೆಲ್ಲರೂ, ನೈಗಮರು (ವರ್ತಕ ಸಂಘದವರು) ಎಲ್ಲರೂ — ಆ ಶುಭ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಾಮನತ್ತ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರದ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕೇವಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ — ಮಣಿಕಾರರು, ಸುಂದರ ಕುಂಬಾರರು, ಸೂತ್ರಕರ್ಮ ವಿಶೇಷಜ್ಞರು, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು, ನವಿಲುಗರಿಯ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಗರಗಸದಿಂದ ಕೊಯ್ಯುವವರು, ಮಣಿಗಳಿಗೆ ರಂಧ್ರ ಕೊರೆಯುವವರು, ಅಲಂಕಾರಿಕರು, ದಂತದ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಸುಣ್ಣಗಾರೆಯವರು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು, ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗರು, ಕಂಬಳಿ ನೇಯುವವರು, ಬಿಸಿನೀರಿನಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವವರು, ವೈದ್ಯರು, ಧೂಪ ತಯಾರಕರು, ಮದ್ಯ ಮಾರುವವರು, ಅಗಸರು, ದರ್ಜಿಗಳು, ಗ್ರಾಮಗಳ ಮತ್ತು ಗೊಲ್ಲರಹಟ್ಟಿಗಳ ಹಿರಿಯರು, ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ನಟರು, ಬೆಸ್ತರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ, ಸದಾಚಾರಕ್ಕೆ ಮಾನ್ಯರಾದ, ವೇದವಿದರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಈ ನಾಮಾವಳಿ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯೋಗಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ರಾಜಕುಮಾರನ ವನವಾಸ ರಾಜಕುಲದ ದುಃಖ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರದ ದುಃಖ — ಇದನ್ನು ಈ ಪಟ್ಟಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಜೀವನದ ಕೋಶದಂತಿವೆ — ಮಣಿಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುವುದು, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ನೇಕಾರಿಕೆ, ಶಸ್ತ್ರನಿರ್ಮಾಣ, ನವಿಲುಗರಿಯ ಕಲೆ, ಮರ ಕೊಯ್ಯುವುದು, ಮಣಿಗಳಿಗೆ ರಂಧ್ರ ಕೊರೆಯುವುದು, ಗೋಡೆಯ ಅಲಂಕಾರ, ದಂತದ ಕೆಲಸ, ಸುಣ್ಣದ ಲೇಪನ, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ, ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸ, ಕಂಬಳಿ ನಿರ್ಮಾಣ, ಬಿಸಿನೀರಿನ ಸ್ನಾನ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಧೂಪ ಹಾಕುವುದು, ಮದ್ಯ ವಿಕ್ರಯ, ಬಟ್ಟೆ ಒಗೆಯುವುದು, ಹೊಲಿಗೆ, ನಾಟ್ಯ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ಬೇರೆಡೆ ದುರ್ಲಭ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.
Then the poet counts the whole population of Ayodhyā. All the other men of standing, the merchants and all the good people of the realm went joyfully to meet Rāma. Then four verses are filled with nothing but the names of trades: jewellers of every kind, fine potters, master weavers, makers of weapons, workers in peacock feathers, sawyers, borers, decorators, ivory-carvers, plasterers, perfume-dealers, famous goldsmiths, blanket-makers, attendants who bathe men in warm water, physicians, fumigators, distillers, washermen, tailors, headmen of villages and of cowherd settlements, actors with their women, and fishermen. Last, thousands of brahmins, composed in mind, learned in the Veda and honoured for their conduct, followed Bharata in ox-carts. The list is not mere ornament: every trade, every class, every craft of Ayodhyā had come together for Rāma's sake. The banishment was not the grief of the royal house alone but of the whole city, and this list establishes it. These verses are also like a dictionary of the crafts of ancient India, and many of these names are rarely found anywhere else.
४शनैः गमनम् — गङ्गातीरे स्थितिः
१७सुवेषाः शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपिनः।
सर्वे ते विविधैर्यानैः शनैर्भरतमन्वयुः॥All of them were well dressed, clad in clean garments and smeared with polished coppery unguents, and they followed Bharata slowly in vehicles of every kind.
१८प्रहृष्टमुदिता सेना सान्वयात्कैकयीसुतम्।
भ्रातुरानयने यातं भरतं भ्रातृवत्सलम्॥The army, rejoicing and glad, followed Kaikeyī’s son, Bharata, who loved his brother and was going to bring him home.
१९ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।
समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गवेरपुरं प्रति॥Having travelled a long road with their chariots and litters, their horses and their elephants, they reached the Gaṅgā near Śṛṅgavera.
२०यत्र रामसखा वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।
निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्॥It was there that Rāma’s friend, the hero Guha, lived surrounded by his kinsmen, guarding that country with unflagging care.
२१उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलंकृतम्।
व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी॥Reaching the bank of the Gaṅgā, adorned with ruddy geese, the army that followed Bharata came to a halt.
ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಂದರ ವೇಷ ಧರಿಸಿ, ಶುಭ್ರವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟು, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ನಯವಾದ ಅನುಲೇಪನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಈ ಯಾತ್ರೆ ತ್ವರೆಯುಳ್ಳದ್ದಾದರೂ ವಿನೀತವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರಾರ್ಥನಾಯಾತ್ರೆ. ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಸೇನೆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಕೈಕೇಯೀಸುತ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ಅವರು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಬಳಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನ ಸಖನಾದ ವೀರ ಗುಹನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಬಾಂಧವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲೆಂದು ಕವಿ ಅವನನ್ನು ಮೊದಲೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಗಂಗೆಯ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ, ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿತು. ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅವು ವಿಯೋಗದ ಪಕ್ಷಿಗಳು; ಭರತನಿಂದ ರಾಮನ ವಿಯೋಗವೇ ಈ ಕಾಂಡದ ವಿಷಯ. ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು (19–21) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ಗುಹನ ಮತ್ತು ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಗುಹನ ಸಂದೇಹವು ಓದುಗನಿಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವೆನಿಸದಿರಲೆಂದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕಾರನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರವೇಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
All of them were well dressed, in clean clothes, anointed with polished coppery unguents, and they followed Bharata slowly in vehicles of every kind; though they were eager, the journey was unhurried and humble, for it was a journey of entreaty. The rejoicing army followed Kaikeyī's son Bharata, who loved his brother and was going to bring him home. Having travelled a long road with chariots, carriages, horses and elephants, they reached the Gaṅgā near Śṛṅgaverapura. There Rāma's friend, the hero Guha, lived among his kinsmen, guarding that country with unflagging care. The poet mentions him here in advance, preparing the ground for the next sarga, so that Guha's suspicion will not come as a surprise to the reader. On the bank of the Gaṅgā, adorned with ruddy geese, the army that followed Bharata came to a halt. Even the geese are fitting, for they are the birds of separation, and the separation of Bharata and Rāma is the subject of this kāṇḍa.
५भरतस्य आदेशः, सेनानिवेशः, निवर्तनचिन्ता
२२निरीक्ष्यानुत्थितां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम्।
भरतः सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः॥Looking at his army now settled and at the Gaṅgā with her auspicious waters, Bharata, skilled in speech, said to all his counsellors:
२३निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः।
विश्रान्ताः प्रतरिष्यामः श्व इमां सागरङ्गमाम्॥“Settle my troops all about as each of them pleases. When we have rested we shall cross this river that runs to the sea, tomorrow.
२४दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः।
और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम्॥“And I wish first to go down into the river and offer water for the sake of the departed king, for the good of him in the world beyond.”
२५तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः।
न्यवेशयंस्तांश्छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक्॥When he had spoken thus, his ministers said, “So be it,” and carefully settled the men, each group apart according to its own liking.
२६निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम्।
उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तमानो भरतो निवर्तनम्॥Having quartered his host, splendid with all its equipage, along the great river Gaṅgā, Bharata spent that time there, his mind set on the return of the great-souled Rāma.
ಮುಂದೆ ಸಾಗದೆ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಮಂಗಳಕರ ಜಲವುಳ್ಳ ಗಂಗೆಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ಭರತನು ಸಚಿವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನಿಯಾದ ಈ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟೋಣ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡನೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮಹಾರಾಜನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕಕ್ಕಾಗಿ ನದಿಗೆ ಇಳಿದು ಜಲತರ್ಪಣ ನೀಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಭರತನು ಕೇವಲ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಹುಡುಕುವವನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮಗನೂ ಹೌದು; ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಅಮಾತ್ಯರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅವರವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ — ಮಹಾನದಿಯಾದ ಗಂಗೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಭರತನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಪದವೇ ‘ನಿವರ್ತನಮ್’ (ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು) — ಇಡೀ ಯಾತ್ರೆ ಆ ಒಂದು ಪದದ ಅರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ. ಛಂದಸ್ಸೂ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವಂತೆ ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತ. ಸೇನೆ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದೆ, ನದಿ ಮುಂದಿದೆ, ಆಚೆ ದಡದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ರಾಜ್ಯ — ಈ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಂಗವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಎರಡು ಚಿಂತೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿ ಇವೆ — ತಂದೆಯ ತರ್ಪಣ, ಅಣ್ಣನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ; ಮೊದಲನೆಯದು ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದ್ದು, ಎರಡನೆಯದು ಕಾಮನಾರೂಪದ್ದು.
Looking at his army, settled and at rest, and at the Gaṅgā with her auspicious waters, Bharata, skilled in speech, said to all his counsellors: “Quarter my troops all around as each of them pleases. When we have rested, we will cross this river that runs to the sea tomorrow. But first I want to go down into the river and offer water for the good of the departed king in the world beyond.” This reminds us that Bharata was not only seeking his brother but was still his father's son, and the offering to his father remained to be made. When he had spoken, the ministers said, “So be it,” and carefully quartered the men in separate groups as each preferred. Having settled his host, splendid with all its equipment, along the great river Gaṅgā, Bharata stayed there, his mind on the return of great-souled Rāma. The army encamped, the river before them, Guha's realm on the far side — with these three the poet sets the stage for the next sarga. Two concerns lived together in Bharata's mind: the offering to his father, which was duty, and the return of his brother, which was longing.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- स्यन्दन + उत्तम → स्यन्दनोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- स्यन्दनेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- राम + दर्शन → रामदर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘काम्या’ इति ‘कम्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
- समासः
- रामस्य दर्शनस्य काम्या — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- पुरस् + धस् → पुरोधस् — विसर्गसन्धिः (अस् + धकारादि = ओ)
- समासः
- मन्त्रिणः पुरोधसः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- रथ + उपम → रथोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सूर्यस्य रथः इव उपमा येषां ते — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘रथान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अधि + रुह्य → अधिरुह्य — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गात् परं रकारादि पदम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालक्रिया)
- सन्धिः
- इक्ष्वाकु + कुल → इक्ष्वाकुकुल — सन्धिकार्यं नास्ति (उकारान्तात् परं ककारादि पदम्)
- समासः
- इक्ष्वाकूणां कुलस्य नन्दनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विविध + आयुध → विविधायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विविधानि आयुधानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आरूढ → समारूढ — अनुस्वारस्य परसवर्णः न, अपि तु मकारस्य लोपे ‘सम्’ इत्यस्य ‘सम्’ एव, आ + रूढ इति गुणकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + रुह्’ इत्यस्य क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गे ‘सहस्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- राम + आनयन → रामानयन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- रामस्य आनयनेन संतुष्टाः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (स्त्रीलिङ्गे)
- सन्धिः
- आर्य + संघात → आर्यसंघात — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आर्याणां संघाताः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- हृष्ट + मानस → हृष्टमानस — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हृष्टं मानसं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शोक + नाशन → शोकनाशन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकस्य नाशनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अप + नेष्यति → अपनेष्यति — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गात् परं नकारादि पदम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उत् + यन् → समुद्यन् — ‘उत्’ इत्यस्य तकारस्य जश्त्वं (त् + य = द्य)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भास्करः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + स्वजान → परिष्वजान — षत्वसन्धिः (इकारात् परं सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वज्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निगम + अण् → नैगम — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निगम’ शब्दात् तद्धितः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शस्त्र + उपजीविन् → शस्त्रोपजीविन् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शस्त्रेण उपजीवन्ति इति शस्त्रोपजीविनः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विशेष + ज्ञ → विशेषज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सूत्रकर्मणः विशेषं जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- क्रकच + ठक् → क्राकचिक — आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रकच’ (करपत्र) शब्दात् तद्धितः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- गन्ध + उपजीविन् → गन्धोपजीविन् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- गन्धेन उपजीवन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- उष्ण + उदक → उष्णोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ततः स्नापक + उष्णोदक → स्नापकोष्णोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उष्णोदकेन स्नापकाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- तुन्न + वाय → तुन्नवाय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तुन्नं वयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ग्राम + घोष → ग्रामघोष — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ग्रामाणां घोषाणां च महत्तराः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मृष्ट + अनुलेपिन् → मृष्टानुलेपिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- ताम्रवर्णं मृष्टम् अनुलेपनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सा + अन्वयात् → सान्वयात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ‘अन्वयात्’ इत्यत्र अनु + अयात् — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सा’ इति सर्वनाम, ‘अन्वयात्’ इति ‘अनु-या’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- यान + अश्व → यानाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रथाः यानानि अश्वाः कुञ्जराः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- सम् + आ + सेदुः → समासेदुः — सन्धिकार्यं ‘सम्’ इत्यस्य मकारलोपे
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + प्रमाद → अप्रमाद — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न प्रमादः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (प्रकारे)
- सन्धिः
- निरीक्ष्य + अनुत्थिताम् → निरीक्ष्यानुत्थिताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अनुत्थिता’ इत्यत्र न + उत्थिता — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः
- समासः
- न उत्थिता — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सेनाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शिव + उदका → शिवोदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शिवम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गङ्गाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सागरम् + गमा → सागरङ्गमा — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म् + ग = ङ्ग)
- समासः
- सागरं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘इमाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ऊर्ध्वदेह + अण् → और्ध्वदेह — आदिवृद्धिः (ऊ → औ); निमित्त + अर्थम् → निमित्तार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- और्ध्वदेहिकस्य निमित्तम्, तदर्थम् — तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- तथा + इति → तथेति — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इति + उक्त्वा → इत्युक्त्वा — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्त्वान्तम्)
- सन्धिः
- अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनः — न्यवेशयन् + तान् + छन्देन इति त्रयाणां संयोगः। ‘न्यवेशयन्’ इत्यत्र नि + अवेशयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः ‘तान् + छन्देन’ इत्यत्र छकारे परे नकारस्य अनुस्वारः शकारश्च — ‘तांश्छन्देन’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तान्’ इति सर्वनाम्नः द्वितीया बहुवचनम्, ‘छन्देन’ इति तृतीया एकवचनम्
- विभक्तिः
- ‘तान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘छन्देन’ तृतीया एकवचनम् (प्रकारे)
- सन्धिः
- परिबर्ह + शोभिनी → परिबर्हशोभिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परिबर्हैः शोभते इति — तृतीयातत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चमूम्’ इत्यस्य विशेषणम्)