॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 82ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನಿಂದ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ನಿರಾಕರಣೆ

ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಅಭಿಷೇಕೋಪದೇಶ, ಭರತನ ವಿಲಾಪ, ‘ರಾಜ್ಯ ರಾಮನದು’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ, ವನಯಾತ್ರೆಗಾಗಿ ಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನೂ ಯೋಧರನ್ನೂ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೂ ಗಣಮುಖ್ಯರನ್ನೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನ ಸಭಾಭವನಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿದ್ದನು; ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸಭೆ ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನಾದ ಭರತನು ಶ್ರೇಷ್ಠಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಆರ್ಯಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸಭೆಯನ್ನು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತದೆ; ರಾತ್ರಿ ತಾನಾಗಿ ಬೆಳಗದೆ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳಗುವಂತೆ, ಸಭೆಯೂ ತಾನಾಗಿ ಶೋಭಿಸದೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಆರ್ಯರಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಆರ್ಯರ ವಸ್ತ್ರಗಳ ಮತ್ತು ಅಂಗರಾಗಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಆ ಉತ್ತಮ ಸಭೆ ಬೆಳಗಿತು. ವಿದ್ವಜ್ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುಂದರವಾದ ಆ ಸಭೆ ಮೋಡಗಳು ಸರಿದಾಗಿನ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ‘ಘನಾಪಾಯೇ’ (ಮೋಡಗಳು ಸರಿದಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡಗಳು ಸರಿದಾಗ ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾಗುವಂತೆ; ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಮೋಡಗಳು ಸರಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಸಭೆಯ ಶೋಭೆ ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಪ್ರಕಾಶ, ಕಾಂತಿ, ನಿರ್ಮಲತೆ. ಆದರೆ ಮೂರರಲ್ಲೂ ಉಪಮಾನ ರಾತ್ರಿಯೇ; ಹಗಲು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಇನ್ನೂ ರಾತ್ರಿಯೇ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಮೌನವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನಿಗೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ತಂದೆಯ ಸ್ಥಿತಿ, ಅಣ್ಣನ ಸ್ಥಿತಿ, ಭರತನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಮೊದಲು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಗೂ, ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ, ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು.’ ಅನಂತರ — ‘ಸತ್ಯವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳ ರಾಮನೂ ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ, ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪಾಲನೆಯೂ ಸ್ವಭಾವವೇ, ಹೊರಗಿನ ನಿಯಮವಲ್ಲ. ಅನಂತರ ನಿಗಮನ — ‘ತಂದೆಯೂ ಅಣ್ಣನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಈ ರಾಜ್ಯ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ್ದು; ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸು, ಬೇಗನೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉತ್ತರದವರೂ ಪಶ್ಚಿಮದವರೂ ದಕ್ಷಿಣದವರೂ ಕೋಟ್ಯಾಪರಾಂತರೂ ಸಮುದ್ರತೀರದವರೂ ನಿನಗೆ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ತರಲಿ.’ ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ಇರಬಾರದು; ಆದರೆ ಅದೇ ಮಾತು ಭರತನ ಹೃದಯವನ್ನು ಬಾಣದಂತೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ನಿಹತಕಂಟಕಮ್’ (ಮುಳ್ಳುಗಳು ನಾಶವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ವಸಿಷ್ಠನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ; ಭರತನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮುಳ್ಳೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನನ್ನೇ (ರಾಮನನ್ನೇ) ಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ಸೇರಿದನು — ದೇಹದಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅವನು ವನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ, ಕಲಹಂಸದ ಸ್ವರವುಳ್ಳ ಆ ಯುವಕನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ವಿಲಪಿಸಿದನು, ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ‘ಜಗರ್ಹೇ’ (ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುವನ್ನು ಉಪಾಲಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವಿನಯದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಆಗ್ರಹದಿಂದ. ಅವನ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ, ವಿದ್ಯಾಸ್ನಾತಕನಾದ, ಧೀಮಂತನಾದ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾದ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನ್ನಂಥವನು ಯಾರು ಕಸಿದುಕೊಂಡಾನು?’ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾಮನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ — ವ್ರತ, ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ. ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕುಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ — ‘ದಶರಥನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನಾದಾನು? ರಾಜ್ಯವೂ ನಾನೂ ರಾಮನವರೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನೀವು ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.’ ‘ಅಹಂ ಚ ರಾಮಸ್ಯ’ (ನಾನೂ ರಾಮನವನೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯೆಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸ್ವತ್ತೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸದವನೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಎಂಬುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಂಕೇತ.

ಭರತನು ಈಗ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಜ್ಯೇಷ್ಠನು, ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ದಿಲೀಪ-ನಹುಷರಿಗೆ ಸಮಾನನು; ಆದ್ದರಿಂದ ದಶರಥನಂತೆ ಅವನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹನು’ — ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ಗುಣದಿಂದ, ಧರ್ಮದಿಂದ, ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರ ರಾಮನದೇ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆರ್ಯರು ಸೇವಿಸದ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯದ ಪಾಪವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕನಾಗುವೆನು.’ ಪಾಪದ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸತ್ಪುರುಷರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ ತರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ನಾನೂ ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು, ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ — ‘ರಾಮನನ್ನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ; ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನೇ ರಾಜನು; ರಾಘವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಅರ್ಹನು.’ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವೂ ಅವನಿಗೆ ಅಲ್ಪ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಇಲ್ಲಿದೆ. ‘ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತು’ ಮತ್ತು ‘ದುರ್ಗಮ ವನದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದ ಸ್ಥಳದ ದೂರವೂ ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಮೀಪ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಬರುತ್ತವೆ.

ಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಸಭಾಸದರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಶೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮೊದಲ ಹರ್ಷ. ಅನಂತರ ಭರತನು ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ‘ಆರ್ಯನನ್ನು ವನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆರ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ನಾನೂ ಅಲ್ಲಿ ವನದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಎರಡನೆಯದು — ‘ಗುಣವಂತರಾದ ಸಾಧುಗಳಾದ ಈ ಪೂಜ್ಯ ಆರ್ಯರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿಯಾದರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು.’ ‘ಬಲಾತ್’ (ಬಲವಂತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಸ್ನೇಹದ ಆಗ್ರಹವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಹಿಂಸೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ಕ್ಷಣಿಕವಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಾರಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಷ್ಟಿ-ಕರ್ಮಾಂತಿಕರನ್ನು (ಕೂಲಿಕಾರರನ್ನೂ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನೂ) ನಾನು ಮೊದಲೇ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಯಾತ್ರೆ ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಿದೆ.’ ದಾರಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮೊದಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಲಕಿದುದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಭೆ ಅರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಭಾಸದರ ಆನಂದಾಶ್ರುಗಳೂ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ — ಶೋಕನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮೊದಲ ಸುಖ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಭರತನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಂತ್ರಕೋವಿದನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೋಗು; ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸು, ಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆತಾ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಮಂತ್ರನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಹೇಳಿದಂತೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದೆಂಬಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ‘ಇಷ್ಟವತ್’ (ಇಷ್ಟವಾದುದರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಆಜ್ಞೆ ಎಲ್ಲರೂ ಬಯಸಿದ್ದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಯಾತ್ರೆ ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಯೋಧರ ಪತ್ನಿಯರು ಯಾತ್ರೆಯ ವಿಷಯ ತಿಳಿದು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ತ್ವರೆಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಈ ಉತ್ಸಾಹ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಅತ್ಯಂತ ಮಧುರವಾದ ಅಂಗ; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರೇ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಮನೋವೇಗದ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಇಡೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹೊರಡಿಸಿದರು. ಈ ಯಾತ್ರೆ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನಾಯಾತ್ರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಆ ಸೇನೆ ಸಜ್ಜಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭರತನು ಗುರುವಿನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಬೇಗ ತಾ’ ಎಂದನು. ಭರತನ ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧೃತಿಯುಳ್ಳ, ದೃಢವಾದ ಸತ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಘವನು (ಭರತನು), ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಹಿರಿಯಣ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿ, ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ವನದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಜಗತೋ ಹಿತಾಯ’ (ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನಲ್ಲ, ಲೋಕದ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಕಾರಣವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂತಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಬಯಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಈಡೇರಿದವನಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜಾಪ್ರಮುಖರಿಗೂ ಸೇನಾಮುಖ್ಯರಿಗೂ ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೂ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದನು. ಅನಂತರ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೂ ವೈಶ್ಯರೂ ಶೂದ್ರರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಎದ್ದು, ಉತ್ತಮ ತಳಿಯ ಒಂಟೆಯ ರಥಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಹೂಡಿದರು — ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಹೇಳಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ — ಇಡೀ ನಗರಿಯೇ ಒಂದೇ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಏಳುತ್ತದೆ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ