ಸರ್ಗ
ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಭರತನ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠನ ಸಭಾಪ್ರವೇಶ
ಸೂತ-ಮಾಗಧರ ಮಂಗಳಸ್ತುತಿ, ವಾದ್ಯಘೋಷದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಶೋಕ, ‘ನಾನು ರಾಜನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿಷೇಧ, ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆ, ವಸಿಷ್ಠನ ಸಭಾಪ್ರವೇಶ, ದೂತರ ಮೂಲಕ ಸಭಾಸದರ ಆಹ್ವಾನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾತೀರದವರೆಗಿನ ದಾರಿ ಸಜ್ಜಾಯಿತು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯಾಣದ ದಿನದ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ — ಅದನ್ನು ನಾಂದೀಮುಖೀ ರಾತ್ರಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ವಿಶೇಷವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸೂತ-ಮಾಗಧರು ಮಂಗಳಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಚಿನ್ನದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾಮದುಂದುಭಿ ಮೊಳಗಿತು; ನೂರಾರು ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು, ಏರಿಳಿತದ ಸ್ವರಗಳ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾಜನ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಅದೇ ಘೋಷವು ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿತು — ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತುಂಬುವಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾ ವಾದ್ಯಘೋಷ ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಹಿಂಡುತ್ತದೆ. ಮಂಗಳದ ಧ್ವನಿಯೇ ಶೋಕದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಷಮವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಂದೀಮುಖೀ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಆ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ರಾತ್ರಿಯೇ ಭರತನ ಪಾಲಿಗೆ ಶೋಕದ ಆರಂಭ.
ಆಗ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಭರತನು ಆ ಘೋಷವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ‘ನಾನು ರಾಜನಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೀಗೆನ್ನುತ್ತಾನೆ — ‘ನೋಡು ಶತ್ರುಘ್ನ, ಕೈಕೇಯಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮಹಾ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ; ರಾಜಾ ದಶರಥನು ದುಃಖಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋದನು. ಆ ಧರ್ಮರಾಜನಾದ ಮಹಾತ್ಮನ ಧರ್ಮಮೂಲವಾದ ಈ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚುಕ್ಕಾಣಿಯಿಲ್ಲದ ದೋಣಿಯಂತೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದೆ. ನಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ನಾಥನಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಘವನನ್ನೂ ಈ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದು ತಾನೇ ವನಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿದಳು.’ ‘ಅಕರ್ಣಿಕಾ ನೌಃ’ (ಚುಕ್ಕಾಣಿಯಿಲ್ಲದ ದೋಣಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದುದು — ದೋಣಿಯ ಕರ್ಣ (ನಾವಿಕನ ಹುಟ್ಟು) ನಷ್ಟವಾದರೆ ಅದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಗುರಿ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಜನಿಲ್ಲದ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ್ದು. ‘ಅನಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಮೇ’ (ಈ ನನ್ನ ತಾಯಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ವೇದನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಾಯಿಯನ್ನು ಅವನು ತನ್ನವಳೆಂದು ಹೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅನಯಾ’ (ಇವಳಿಂದ) ಎಂಬ ದೂರತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಸರ್ವನಾಮದಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಆಗ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ದೀನರಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತರು — ಶೋಕವು ಒಬ್ಬನಿಂದ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಶೋಕದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜಕಾರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ; ಪುರೋಹಿತನೇ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥೈರ್ಯದ ರಕ್ಷಕ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ರಾಜಧರ್ಮವಿತ್’ (ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಲ್ಲನು. ಭರತನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಸಿಷ್ಠನಾದರೋ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ರಾಜಗುರುವಿನ ಪಾತ್ರ.
ಆ ಸಭೆ ಚಿನ್ನಮಯವಾದುದು, ರಮ್ಯವಾದುದು, ಮಣಿ-ಹೊನ್ನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದುದು ಆಗಿತ್ತು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ತನ್ನ ಗಣದೊಡನೆ — ಶಿಷ್ಯಗಣದೊಡನೆ — ಸುಧರ್ಮೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನ ಸುಧರ್ಮಾ ಎಂಬ ದೇವಸಭೆಯಂತೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಈ ಸಭೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆ. ಸರ್ವವೇದಜ್ಞನಾದ ಅವನು ಸ್ವಸ್ತಿಕದ ಹಾಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಿನ್ನದ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ದೂತರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ‘ಸ್ವಸ್ತ್ಯಾಸ್ತರಣ’ ಎಂದರೆ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕಾರದ ಹಾಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಆಸನ; ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯಲ್ಲ, ರಾಜಕಾರ್ಯದ ವಿಧಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವವೇದಜ್ಞ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಅಧಿಕಾರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ವೇದಜ್ಞನೇ ಅರ್ಹನು.
ವಸಿಷ್ಠನು ದೂತರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳದೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನೂ ಯೋಧರನ್ನೂ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೂ ಗಣಮುಖ್ಯರನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕರೆತನ್ನಿ; ನಮಗೆ ಆತ್ಯಯಿಕವಾದ (ಅತ್ಯಂತ ತುರ್ತಾದ) ಕಾರ್ಯವಿದೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೊಡನೆ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭರತನನ್ನೂ, ಯುಧಾಜಿತ್ತನ್ನೂ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಹಿತೈಷಿಗಳೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆತನ್ನಿ.’ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸೋದರ — ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ, ಸುಮಂತ್ರನು ಸೂತ — ಇಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ್ದು. ‘ಆತ್ಯಯಿಕಂ ಕೃತ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜ್ಯವು ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ದೊಡ್ಡ ಕೋಲಾಹಲ ಎದ್ದಿತು. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು — ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪ್ರಜೆಗಳೂ — ದೇವತೆಗಳು ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವಂತೆ, ಹಿಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದಂತೆಯೇ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ತಿಮಿಗಳಿಂದಲೂ ನಾಗಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ನಿಶ್ಚಲವಾದ ನೀರುಳ್ಳ, ಮಣಿ-ಶಂಖ-ಮರಳುಗಳುಳ್ಳ ಸರೋವರದಂತೆ, ದಶರಥನ ಮಗನಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಆ ಸಭೆ ಹಿಂದೆ ದಶರಥನಿದ್ದಾಗ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ಉಪಮಾನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಉಪಮೇಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಬೇಕು — ತಿಮಿ-ನಾಗಗಳು ಚಿತ್ರಗಳು, ನಿಶ್ಚಲ ಜಲ ಸ್ಥಿರವಾದ ತೇಜಸ್ಸು, ಮಣಿಗಳು ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ, ಶಂಖಗಳು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಮರಳು ಚಿನ್ನ ಲೇಪಿಸಿದ ನೆಲಹಾಸು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥