ಸರ್ಗ
ಗಂಗಾತೀರದವರೆಗೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಿರ್ಮಾಣ
ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಕಾಡನ್ನು ಸವರುವುದು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗುಗಳನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಕಾಲುವೆಗಳ ಮತ್ತು ಬಾವಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಇಂದ್ರನಗರಿಯಂತಹ ಬೀಡುಗಳ ಶೋಭೆ, ಜಾಹ್ನವಿಯವರೆಗೆ ದೇವಪಥದಂತಹ ದಾರಿ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ‘ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಆಜ್ಞೆಯ ಫಲವನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟ ಆ ಜನರು — ಭೂಪ್ರದೇಶಜ್ಞರು (ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗಿನ, ನೀರುಳ್ಳ-ನೀರಿಲ್ಲದ ನೆಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವವರು), ಸೂತ್ರಕರ್ಮವಿಶಾರದರು (ಅಳತೆಯ ದಾರವನ್ನು ಬಳಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು), ತಮ್ಮ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಶೂರರು, ಅಗೆಯುವವರು, ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವವರು, ಕರ್ಮಾಂತಿಕರು (ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವ ಕೆಲಸಗಾರರು), ಸ್ಥಪತಿಗಳು, ಯಂತ್ರಕೋವಿದರಾದ ಪುರುಷರು, ಬಡಗಿಗಳು, ದಾರಿಕಾರರು, ಮರ ಕಡಿಯುವವರು, ಅಡುಗೆಯವರು, ಸುಣ್ಣ ಬಳಿಯುವವರು, ಬಿದಿರು-ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥರಾದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರು. ಕವಿ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪರೀಕ್ಷಕರು, ಅಳತೆಗಾರರು, ಅಗೆಯುವವರು, ವಾಸ್ತುಕಾರರು, ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಅಧೀಕ್ಷಕರು. ಇವರ ಎಣಿಕೆಯೇ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ಯಮ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ‘ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟರು’ — ಸೇನೆಗಿಂತ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಭರತನು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುವನು.
ಆ ವಿಪುಲವಾದ ಜನಪ್ರವಾಹವು ಹರ್ಷದಿಂದ ಆ ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾ ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದ ಮಹಾವೇಗದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಉಕ್ಕೇರುವ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ ಜನಸಮೂಹದ ವೇಗವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಾರಿಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸರದಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕರಣಗಳನ್ನು — ಕೊಡಲಿ, ಕುಡುಗೋಲು, ಉಳಿ ಮೊದಲಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು — ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟರು. ‘ಸ್ವವಾರಮ್’ (ತಮ್ಮ ಸರದಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೆಲಸದ ಕ್ರಮಬದ್ಧತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಅಲ್ಲ, ತಂಡತಂಡವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೊಡಗಿದರು. ‘ಪುರಸ್ತಾತ್’ (ಮುಂದೆ) ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಸ್ಥಾನ ಸದಾ ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆಯೇ. ಹರ್ಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಜನರು ಶ್ರಮವನ್ನೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಆ ಜನರು ಲತೆಗಳನ್ನೂ ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನೂ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಮರದ ಬುಡಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಾ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಕಡೆ ಕೆಲವರು ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು; ಇತರರು ಕೊಡಲಿ, ಉಳಿ, ಕುಡುಗೋಲುಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ವೀರಣಹುಲ್ಲಿನ ಪೊದೆಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಬಾವಿಗಳನ್ನೂ ಉದ್ದವಾದ ಹಳ್ಳಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿಸಿ, ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸುತ್ತಲೂ ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡಿದರು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಯಥಾರ್ಥವಾದುದು — ಕಡಿಯುವುದು, ನೆಡುವುದು, ಕೀಳುವುದು, ತುಂಬುವುದು, ಸಮಗೊಳಿಸುವುದು ಎಂಬ ಐದು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ‘ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು’ ಎಂಬುದು — ದಾರಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನೆರಳಿಗಾಗಿ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಕೂಡ; ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಕೇವಲ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಾಧನವಲ್ಲ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸತ್ಕಾರ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ಜನರು ಕಟ್ಟಬೇಕಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು, ಪುಡಿಮಾಡಬೇಕಾದವನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡಿದರು, ಒಡೆಯಬೇಕಾದವನ್ನು ಒಡೆದರು — ಎಲ್ಲಿ ಏನು ಅಗತ್ಯವಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವರು ಹೇರಳ ನೀರುಳ್ಳ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ, ಸಮುದ್ರದಂತಹ ಅನೇಕ ಕಾಲುವೆ-ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು — ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಟ್ಟಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನೀರಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಉತ್ತಮವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಾವಿಗಳನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು. ಈ ದಾರಿ ಕೇವಲ ನಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಜನರ ನೀರಿನ ತೃಪ್ತಿಗೂ ಸಾಧನಸಂಪನ್ನವಾದುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಾಗರಪ್ರತಿಮಾನ್’ (ಸಮುದ್ರದಂತಹ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಲಾಶಯಗಳ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ವೇದಿಕಾಪರಿಮಂಡಿತಾನ್’ (ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾವಿಗಳ ಶಿಲ್ಪಸೌಂದರ್ಯ. ಕಟ್ಟುವುದು, ಪುಡಿಮಾಡುವುದು, ಒಡೆಯುವುದು — ಈ ಮೂರು ಭೂಸಂಸ್ಕಾರದ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು.
ಆ ದಾರಿಯು ಸುಣ್ಣಗಾರೆಯ ನೆಲಗಟ್ಟು ಉಳ್ಳದ್ದು (ಸುಣ್ಣದಿಂದಲೂ ಗಾರೆಯಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಿದ ನೆಲ), ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳದ್ದು (ಎರಡು ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ವೃಕ್ಷಗಳು), ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ನಿನದಿಸುವಂಥದ್ದು, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ಚಂದನದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದು, ನಾನಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದುದು ಆಗಿತ್ತು; ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಆ ಮಾರ್ಗವು ದೇವಪಥದಂತೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ನೆಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ನೆಲ, ಮರಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ಸುಗಂಧ, ಹೂವುಗಳು — ಅನಂತರ ದೇವಮಾರ್ಗದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹಲವು, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಒಂದೇ — ‘ಬಹ್ವಶೋಭತ’ (ಬಹಳ ಶೋಭಿಸಿತು). ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣನಶೈಲಿ — ವಿಶೇಷಣಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದು.
ಅನಂತರ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ ಯೋಗ್ಯ ಜನರು ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ರುಚಿಯಾದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ರಮಣೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಪ್ರೇತವಾಗಿದ್ದ ಬೀಡನ್ನು — ಸ್ವತಃ ಆಭರಣದಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು — ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಬಲ್ಲವರು — ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು — ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮುಹೂರ್ತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಬೀಡುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಕಾಲನಿರ್ಣಯವೂ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದ ರಾಜಕಾರ್ಯ. ‘ಯಥಾಜ್ಞಪ್ತಿ’ (ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯ ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಭೂಷಣೋಪಮಮ್’ (ಆಭರಣದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಬೀಡೇ ದಾರಿಗೆ ಆಭರಣ.
ಆ ಬೀಡುಗಳು ಮಣ್ಣಿನ ಎತ್ತರವಾದ ದಿಬ್ಬಗಳುಳ್ಳವು, ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವು, ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿದ್ದವು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪ್ರತೋಲಿಗಳಿಂದ (ಮುಖ್ಯ ಬೀದಿಗಳಿಂದ) ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು, ಸುಣ್ಣ ಬಳಿದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದವು, ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಹಾಪಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತ ವಿಟಂಕಾಗ್ರ-ವಿಮಾನಗಳಿಂದ (ಪಾರಿವಾಳದ ಗೂಡುಗಳಿಂದಲೂ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ) ಆ ಬೀಡುಗಳು ಇಂದ್ರನಗರಿಯಂತೆ ಬೆಳಗಿದವು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವೈಭವವೇ ದಾರಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹರಡಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ — ರಾಜನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜಧಾನಿಯೇ ಅವನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೇ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬಭುಃ ಶಕ್ರಪುರೋಪಮಾಃ’ (ಇಂದ್ರನಗರಿಯಂತೆ ಬೆಳಗಿದವು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ದಾರಿಯು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ತಂಪಾದ ನಿರ್ಮಲ ನೀರುಳ್ಳ, ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶ ಹೇಗೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಶುಭಶಿಲ್ಪಿಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗವು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳಗಿತು. ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕಪ್ಪು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಪತಾಕೆಗಳೂ ದೀಪಗಳೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ, ನಡುವೆ ರಾಜಮಾರ್ಗವು ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ತಾನಾಗಿ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಜಾಹ್ನವೀಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ’ (ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗದ ರೀತಿ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽशीतितमः सर्गः॥ ८०॥