- सन्धिः
- भूमि + प्रदेश → भूमिप्रदेश — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रदेश + ज्ञ’ इत्यत्र अपि नास्ति
- समासः
- भूमेः प्रदेशं जानन्ति इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ — 80ನೇ ಸರ್ಗ
ಗಂಗಾತೀರದವರೆಗೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಿರ್ಮಾಣ
ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಕಾಡನ್ನು ಸವರುವುದು ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗುಗಳನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಕಾಲುವೆಗಳ ಮತ್ತು ಬಾವಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಇಂದ್ರನಗರಿಯಂತಹ ಬೀಡುಗಳ ಶೋಭೆ, ಜಾಹ್ನವಿಯವರೆಗೆ ದೇವಪಥದಂತಹ ದಾರಿ
अस्मिन् सर्गे भरतस्य आज्ञायाः फलं वर्ण्यते — अयोध्यातः गङ्गातटपर्यन्तस्य राजमार्गस्य निर्माणम्। अग्रे प्रस्थिताः भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः खनकाः यन्त्रकाः कर्मान्तिकाः स्थपतयः वर्धकयः मार्गिणः वृक्षतक्षकाः सूपकाराः सुधाकाराः वंशचर्मकृतः द्रष्टारश्च; सः विपुलः जनौघः पर्वणि सागरस्य महावेगः इव अशोभत। ते लताः वल्लीः गुल्मान् स्थाणून् अश्मनः च अपनीय, वृक्षान् छित्त्वा, अवृक्षेषु देशेषु वृक्षान् आरोप्य, वीरणस्तम्बान् उन्मूल्य, कूपान् श्वभ्राणि च पांसुभिः पूरयित्वा निम्नभागान् समान् अकुर्वन्। बन्धनीयान् अबध्नन्, क्षोद्यान् अचूर्णयन्, भेदनीयान् अभिन्दन्; अचिरेण सागरप्रतिमान् परिवाहान्, निर्जलेषु च देशेषु वेदिकापरिमण्डितान् उदपानान् अकुर्वन्। ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः पताकाचन्दनकुसुमशोभितः सः पन्थाः सुरपथोपमः बभूव। अधिकृताः नराः प्रशस्तेषु नक्षत्रमुहूर्तेषु भरतस्य निवेशान् स्थापयामासुः, ते च परिखाप्रतोलीप्रासादपताकाविमानकैः शक्रपुरोपमाः आसन्। अन्ते जाह्नवीं समासाद्य सः नरेन्द्रमार्गः सचन्द्रतारागणमण्डितम् अमलं नभः इव व्यराजत।
१भूमिप्रदेशज्ञानां शिल्पिनां पुरतः प्रस्थानम्
१अथ भूमिप्रदेशज्ञाः सूत्रकर्मविशारदाः।
स्वकर्माभिरताः शूराः खनका यन्त्रकास्तथा॥Now those who knew the lie of the land and were skilled in the work of the measuring line, brave men devoted to their own craft — diggers and machine-men,
२कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः।
तथा वर्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः॥labourers and master builders, men versed in engines, carpenters too, road-men, tree-fellers,
३सूपकाराः सुधाकारा वंशचर्मकृतस्तथा।
समर्था ये च द्रष्टारः पुरतश्च प्रतस्थिरे॥cooks, plasterers, workers in bamboo and leather, and capable overseers — all these set out in front.
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ‘ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಆಜ್ಞೆಯ ಫಲವನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟ ಆ ಜನರು — ಭೂಪ್ರದೇಶಜ್ಞರು (ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗಿನ, ನೀರುಳ್ಳ-ನೀರಿಲ್ಲದ ನೆಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವವರು), ಸೂತ್ರಕರ್ಮವಿಶಾರದರು (ಅಳತೆಯ ದಾರವನ್ನು ಬಳಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು), ತಮ್ಮ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಶೂರರು, ಅಗೆಯುವವರು, ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವವರು, ಕರ್ಮಾಂತಿಕರು (ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವ ಕೆಲಸಗಾರರು), ಸ್ಥಪತಿಗಳು, ಯಂತ್ರಕೋವಿದರಾದ ಪುರುಷರು, ಬಡಗಿಗಳು, ದಾರಿಕಾರರು, ಮರ ಕಡಿಯುವವರು, ಅಡುಗೆಯವರು, ಸುಣ್ಣ ಬಳಿಯುವವರು, ಬಿದಿರು-ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥರಾದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರು. ಕವಿ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪರೀಕ್ಷಕರು, ಅಳತೆಗಾರರು, ಅಗೆಯುವವರು, ವಾಸ್ತುಕಾರರು, ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಅಧೀಕ್ಷಕರು. ಇವರ ಎಣಿಕೆಯೇ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ಯಮ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ‘ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟರು’ — ಸೇನೆಗಿಂತ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಭರತನು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುವನು.
At the end of the previous sarga Bharata had ordered the artisans to make a road, and this sarga describes the fruit of that order at length. Those who went ahead were men who knew the lie of the land — surveyors of high and low ground, of watered and waterless country — men skilled with the measuring line, brave men devoted to their crafts, diggers, engine-men, hired labourers, master builders, men versed in machines, carpenters, road-makers, tree-fellers, cooks, plasterers, workers in bamboo and leather, and capable overseers. In one place the poet lists every branch of the ancient Indian art of road-building: surveyors, measurers, diggers, builders, outfitters and supervisors. The very list shows that this was no chance affair but an orderly royal undertaking. All of them set out in front, to prepare the road ahead of the army, and Bharata was to follow afterwards with the people.
२जनौघस्य सागरोपमा शोभा, करणैः सह प्रस्थानम्
४स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्।
अशोभत महावेगः सागरस्येव पर्वणि॥That vast throng of people, moving with joy towards that region, shone like the great surge of the ocean at the full moon.
५ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः।
करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे॥Each taking his own turn, skilled in the making of roads, they set out ahead with implements of every kind.
ಆ ವಿಪುಲವಾದ ಜನಪ್ರವಾಹವು ಹರ್ಷದಿಂದ ಆ ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾ ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದ ಮಹಾವೇಗದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಉಕ್ಕೇರುವ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ ಜನಸಮೂಹದ ವೇಗವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಾರಿಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸರದಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕರಣಗಳನ್ನು — ಕೊಡಲಿ, ಕುಡುಗೋಲು, ಉಳಿ ಮೊದಲಾದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು — ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟರು. ‘ಸ್ವವಾರಮ್’ (ತಮ್ಮ ಸರದಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೆಲಸದ ಕ್ರಮಬದ್ಧತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಅಲ್ಲ, ತಂಡತಂಡವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೊಡಗಿದರು. ‘ಪುರಸ್ತಾತ್’ (ಮುಂದೆ) ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಸ್ಥಾನ ಸದಾ ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆಯೇ. ಹರ್ಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಟ ಜನರು ಶ್ರಮವನ್ನೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.
That vast throng, moving joyfully toward the region, shone like the great surge of the ocean at the full moon — an image that conveys both the speed and the breadth of the crowd. Skilled in road-making, each keeping to his own turn, they set out ahead with tools of every kind, axes, sickles, chisels and the rest. They did not all work at once but in gangs, one after another, and always ahead of the army. Their joy is mentioned especially: going to bring Rāma back, the people took even hard labour for a festival.
३लतावल्लीवृक्षच्छेदनम्, विषमस्थलानां समीकरणम्
६लता वल्लीश्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च।
जनास्ते चक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान्॥Creepers and vines, thickets, stumps and stones — these men cleared away, cutting down trees of many kinds, and so made the road.
७अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन्।
केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्छिन्दन्क्वचित्क्वचित्॥In places where there were no trees, some planted trees; others cut away here and there with axes, chisels and sickles.
८अपरे वीरणस्तम्बान्बलिनो बलवत्तराः।
विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः॥Others, strong and stronger still, tore up the clumps of vīraṇa grass and levelled the rough and raised ground on every side.
९अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभिः श्वभ्रमायतम्।
निम्नभागांस्तथैवाशु समांश्चक्रुः समन्ततः॥Others filled up wells and the long trench with loose earth, and the low-lying stretches they quickly made level all around.
ಆ ಜನರು ಲತೆಗಳನ್ನೂ ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನೂ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಮರದ ಬುಡಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಾ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಕಡೆ ಕೆಲವರು ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು; ಇತರರು ಕೊಡಲಿ, ಉಳಿ, ಕುಡುಗೋಲುಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ವೀರಣಹುಲ್ಲಿನ ಪೊದೆಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಬಾವಿಗಳನ್ನೂ ಉದ್ದವಾದ ಹಳ್ಳಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿಸಿ, ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸುತ್ತಲೂ ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡಿದರು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಯಥಾರ್ಥವಾದುದು — ಕಡಿಯುವುದು, ನೆಡುವುದು, ಕೀಳುವುದು, ತುಂಬುವುದು, ಸಮಗೊಳಿಸುವುದು ಎಂಬ ಐದು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ‘ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು’ ಎಂಬುದು — ದಾರಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನೆರಳಿಗಾಗಿ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಕೂಡ; ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಕೇವಲ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಾಧನವಲ್ಲ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸತ್ಕಾರ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
They cleared creepers, vines, thickets, stumps and stones, cut down trees of many kinds, and so made the road. Where there were no trees some planted them, while others cut away here and there with axes, chisels and sickles. Others, strong and stronger still, tore out clumps of vīraṇa grass and levelled the rough and broken ground on every side. Others filled up wells and the long trench with earth and quickly made the low stretches level all around. The description is true to life: cutting, planting, uprooting, filling and levelling are counted one by one. The planting of trees in treeless places is especially notable: the road was not only cleared but adorned with trees for shade, so that the work was no mere means of passage but a lasting courtesy.
४बन्धनभेदनकर्म, परिवाहाणाम् उदपानानां च निर्माणम्
१०बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्संचुक्षुदुस्तथा।
बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरास्तदा॥Whatever needed damming they dammed, whatever needed pounding they pounded down, and whatever needed cutting through they cut through, region by region.
११अचिरेण तु कालेन परिवाहान्बहूदकान्।
चक्रुर्बहुविधाकारान्सागरप्रतिमान्बहून्॥In no long time they made many overflow channels holding abundant water, of many different shapes, as broad as seas.
१२निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान्।
उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान्॥In waterless tracts they had excellent wells sunk, wells of many kinds, set about with paved platforms.
ಆಗ ಜನರು ಕಟ್ಟಬೇಕಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು, ಪುಡಿಮಾಡಬೇಕಾದವನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡಿದರು, ಒಡೆಯಬೇಕಾದವನ್ನು ಒಡೆದರು — ಎಲ್ಲಿ ಏನು ಅಗತ್ಯವಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವರು ಹೇರಳ ನೀರುಳ್ಳ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ, ಸಮುದ್ರದಂತಹ ಅನೇಕ ಕಾಲುವೆ-ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು — ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಟ್ಟಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನೀರಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಉತ್ತಮವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಾವಿಗಳನ್ನು ತೋಡಿಸಿದರು. ಈ ದಾರಿ ಕೇವಲ ನಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಜನರ ನೀರಿನ ತೃಪ್ತಿಗೂ ಸಾಧನಸಂಪನ್ನವಾದುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಾಗರಪ್ರತಿಮಾನ್’ (ಸಮುದ್ರದಂತಹ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಲಾಶಯಗಳ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ವೇದಿಕಾಪರಿಮಂಡಿತಾನ್’ (ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾವಿಗಳ ಶಿಲ್ಪಸೌಂದರ್ಯ. ಕಟ್ಟುವುದು, ಪುಡಿಮಾಡುವುದು, ಒಡೆಯುವುದು — ಈ ಮೂರು ಭೂಸಂಸ್ಕಾರದ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು.
Then the men dammed whatever needed damming, crushed whatever needed crushing and cut through whatever needed cutting — whatever each stretch required was done there. In a short time they made many channels brimming with water, of many shapes and as broad as seas, by damming small streams all around to form great reservoirs. In waterless tracts they had fine wells of many kinds sunk, ringed with paved platforms. So the road was not only passable but furnished with water for all the people and the army. The comparison with seas stresses the size of the reservoirs, and the paved platforms show the craftsmanship of the wells.
५सुधाकुट्टिमः पुष्पितद्रुमः पताकाचन्दनशोभितः सुरपथोपमः पन्थाः
१३ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।
मत्तोद्घुष्टद्विजगणः पताकाभिरलंकृतः॥With its floor of lime and rubble, with flowering trees along it, loud with flocks of exultant birds, adorned with banners,
१४चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।
बह्वशोभत सेनायाः पन्थाः सुरपथोपमः॥sprinkled with sandal-scented water and decked with flowers of every kind, the army’s road shone splendidly, like the highway of the gods.
ಆ ದಾರಿಯು ಸುಣ್ಣಗಾರೆಯ ನೆಲಗಟ್ಟು ಉಳ್ಳದ್ದು (ಸುಣ್ಣದಿಂದಲೂ ಗಾರೆಯಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಿದ ನೆಲ), ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳದ್ದು (ಎರಡು ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ವೃಕ್ಷಗಳು), ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ನಿನದಿಸುವಂಥದ್ದು, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ಚಂದನದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದು, ನಾನಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದುದು ಆಗಿತ್ತು; ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಆ ಮಾರ್ಗವು ದೇವಪಥದಂತೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ನೆಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ನೆಲ, ಮರಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ಸುಗಂಧ, ಹೂವುಗಳು — ಅನಂತರ ದೇವಮಾರ್ಗದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹಲವು, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಒಂದೇ — ‘ಬಹ್ವಶೋಭತ’ (ಬಹಳ ಶೋಭಿಸಿತು). ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣನಶೈಲಿ — ವಿಶೇಷಣಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದು.
The road had a floor of lime and rubble, flowering trees along both sides, flocks of excited birds calling loudly, banners for adornment; it was sprinkled with sandal-scented water and decked with flowers of every kind, and so the army's road shone splendidly, like the highway of the gods. The poet leads the eye upward, from the ground to the trees, the birds, the banners, the scents and the flowers, and then gives the image of the gods' road. The two verses make one sentence, with many descriptive phrases and a single verb, “shone splendidly” — a well-known manner of Vālmīki's, building a picture from a string of epithets and closing it with a single verb.
६रमणीयेषु देशेषु शिविराणां निवेशनम्, प्रशस्तमुहूर्तेषु प्रतिष्ठा
१५आज्ञाप्याथ यथाज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।
रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च॥Then the men appointed to the task, having given their orders exactly as they had been ordered, in pleasant places abounding in sweet-fruited trees —
१६यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।
भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्॥the camp that great-souled Bharata had chosen — they made lovelier still with ornaments, till it was itself the ornament of ornaments.
१७नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः।
निवेशान्स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः॥Under favourable asterisms and at favourable hours, those who knew such things laid out the camps of great-souled Bharata.
ಅನಂತರ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ ಯೋಗ್ಯ ಜನರು ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ರುಚಿಯಾದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ರಮಣೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಪ್ರೇತವಾಗಿದ್ದ ಬೀಡನ್ನು — ಸ್ವತಃ ಆಭರಣದಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು — ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಅದನ್ನು ಬಲ್ಲವರು — ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು — ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮುಹೂರ್ತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಬೀಡುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಕಾಲನಿರ್ಣಯವೂ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದ ರಾಜಕಾರ್ಯ. ‘ಯಥಾಜ್ಞಪ್ತಿ’ (ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯ ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಭೂಷಣೋಪಮಮ್’ (ಆಭರಣದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಬೀಡೇ ದಾರಿಗೆ ಆಭರಣ.
Then the men appointed to the task, giving their orders exactly as they had been ordered and adding nothing of their own, adorned still further the camp great-souled Bharata had chosen in pleasant country full of trees with sweet fruit, until the camp was itself an ornament — the ornament of the road. Those who knew the science of building laid out the great-souled Bharata's camps under favourable stars and at favourable hours. This shows that a proper choice of time was needed even for road-building: the work was not only a craftsman's but a royal undertaking done according to rule.
७परिखाप्रतोलीप्रासादपताकायुक्ताः शक्रपुरोपमाः निवेशाः
१८बहुपांसुचयाश्चापि परिखाः परिवारिताः।
तत्रेन्द्रनीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः॥With their great mounds of earth, ringed about with moats, set with figures of sapphire and graced with splendid avenues,
१९प्रासादमालासंयुक्ताः सौधप्राकारसंवृताः।
पताकाशोभिताः सर्वे सुनिर्मितमहापथाः॥joined by rows of mansions, enclosed by whitewashed walls, all bright with banners and provided with well-built highways,
२०विसर्पद्भिरिवाकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।
समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुः शक्रपुरोपमाः॥with dovecotes and lofty turrets that seemed to glide through the sky, those camps looked like the city of Śakra.
ಆ ಬೀಡುಗಳು ಮಣ್ಣಿನ ಎತ್ತರವಾದ ದಿಬ್ಬಗಳುಳ್ಳವು, ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವು, ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿದ್ದವು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪ್ರತೋಲಿಗಳಿಂದ (ಮುಖ್ಯ ಬೀದಿಗಳಿಂದ) ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು, ಸುಣ್ಣ ಬಳಿದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದವು, ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಹಾಪಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತ ವಿಟಂಕಾಗ್ರ-ವಿಮಾನಗಳಿಂದ (ಪಾರಿವಾಳದ ಗೂಡುಗಳಿಂದಲೂ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ) ಆ ಬೀಡುಗಳು ಇಂದ್ರನಗರಿಯಂತೆ ಬೆಳಗಿದವು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವೈಭವವೇ ದಾರಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹರಡಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ — ರಾಜನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜಧಾನಿಯೇ ಅವನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೇ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬಭುಃ ಶಕ್ರಪುರೋಪಮಾಃ’ (ಇಂದ್ರನಗರಿಯಂತೆ ಬೆಳಗಿದವು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
The camps had great mounds of earth and were ringed with moats; they held figures of sapphire and were graced with fine avenues, joined by rows of mansions, enclosed by whitewashed walls, bright with banners and furnished with well-built highways. With their dovecotes and lofty turrets that seemed to glide across the sky, those camps looked like the city of Śakra. The splendour of Ayodhyā was spread out along the road; the prince was going to the forest, but the capital went with him. The three verses are built from a string of epithets closed by a single verb, and the image of turrets gliding through the sky shows how high they rose.
८जाह्नवीपर्यन्तः राजमार्गः, सचन्द्रताराकाशोपमा
२१जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्।
शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्॥So the road ran on till it reached the Jāhnavī, with her woods of many trees, her cool clear water, and her great fish thronging her.
२२सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते।
नरेन्द्रमार्गः स तदा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः॥As the spotless night sky shines adorned with the moon and the host of stars, so at that time did that royal road shine out, lovely stage by stage, the work of fine craftsmen.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ದಾರಿಯು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ತಂಪಾದ ನಿರ್ಮಲ ನೀರುಳ್ಳ, ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶ ಹೇಗೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಶುಭಶಿಲ್ಪಿಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗವು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳಗಿತು. ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕಪ್ಪು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಪತಾಕೆಗಳೂ ದೀಪಗಳೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ, ನಡುವೆ ರಾಜಮಾರ್ಗವು ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ತಾನಾಗಿ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಜಾಹ್ನವೀಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ’ (ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗದ ರೀತಿ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.
At last the road reached the Jāhnavī, the Gaṅgā, with her woods of many kinds of trees, her cool clear water and her great fish. As the spotless night sky shines, adorned with the moon and the host of stars, so that lovely royal road, the work of fine craftsmen, shone out stage by stage. The image fits: across the dark ground white banners and lamps shone like stars, and the royal road ran through them like the moon. In the next sarga the story returns to Ayodhyā at daybreak.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽशीतितमः सर्गः॥ ८०॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- सूत्र + कर्मन् → सूत्रकर्म — समासे नकारलोपः; ‘सूत्रकर्म + विशारद’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सूत्रकर्मणि विशारदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- स्वकर्मन् + अभिरत → स्वकर्माभिरत — समासे नकारलोपः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- स्वकर्मणि अभिरताः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यन्त्र’ इत्यस्मात् कन्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘यन्त्रकाः’)
- सन्धिः
- कर्मन् + अन्त → कर्मान्त — समासे नकारलोपः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कर्मान्ते नियुक्ताः — तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- स्था + पति → स्थपति — ‘स्था’ इत्यस्य ह्रस्वादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — निपातितं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वर्धकयः + च → वर्धकयश्च — विसर्गस्य श्चुत्वसन्धिः (ः + च = श्च्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मार्गिणः + वृक्ष → मार्गिणो वृक्ष — विसर्गस्य ओकारादेशः (ः + व = ओ + व)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मार्ग’ इत्यस्मात् इनिप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वृक्ष + तक्षक → वृक्षतक्षक — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वृक्षान् तक्षन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सूप + कार → सूपकार — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सूपं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सुधा + कार → सुधाकार — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुधां कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वंशचर्मकृतः + तथा → वंशचर्मकृतस्तथा — विसर्गस्य सकारादेशः (ः + त = स् + त)
- समासः
- वंशेन चर्मणा च कुर्वन्ति इति — तृतीयागर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- द्रष्टारः + पुरतः → ‘द्रष्टारः’ इत्यत्र विसर्गः स्थितः एव (परे पकारः); ‘दृश् + तृच्’ इत्यत्र तु ष्टुत्वसन्धिः (श् + त = ष् + ट)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः तृच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- जन + ओघ → जनौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- जनानाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्व + वार → स्ववार — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वस्य वारः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘स्ववारम्’)
- सन्धिः
- वर्त्मन् + कर्मन् → वर्त्मकर्मन् — समासे पूर्वपदस्य नकारलोपः
- समासः
- वर्त्मनः कर्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वीरण + स्तम्ब → वीरणस्तम्ब — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वीरणस्य स्तम्बाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘वीरणस्तम्बान्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘श्वभ्रम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्षुद्’ धातोः यत्प्रत्यये गुणः (उ → ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — कृत्यप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘क्षोद्यान्’)
- सन्धिः
- परि + वाह → परिवाह — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + वह्’ धातोः घञन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘परिवाहान्’)
- सन्धिः
- उदक + पान → उदपान — समासे ‘उदक’ इत्यस्य ‘उद’ आदेशः
- समासः
- उदकस्य पानं यस्मात् तत् — बहुव्रीह्यर्थकः समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘उदपानान्’)
- सन्धिः
- वेदिका + परिमण्डित → वेदिकापरिमण्डित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वेदिकाभिः परिमण्डिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सह + सुधा → ससुधा — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः; ‘कुट्टिम + तल’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुधया सह कुट्टिमं तलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पन्थाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मत्त + उद्घुष्ट → मत्तोद्घुष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- मत्तैः उद्घुष्टः द्विजगणः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- बहु + अशोभत → बह्वशोभत — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बहु’ इति क्रियाविशेषणम्, ‘शुभ्’ धातोः लङ्रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सुरपथ + उपम → सुरपथोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सुराणां पथा उपमीयते इति — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + आज्ञप्ति → यथाज्ञप्ति — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- आज्ञप्तिम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- भूषण + उपम → भूषणोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- भूषणेन उपमीयते इति — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रतोली + वर → प्रतोलीवर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रतोलीनां वरैः शोभिताः — तृतीयागर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सुधा + अण् → सौध — आदिवृद्धिः (सु → सौ); ‘प्राकार + संवृत’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सौधैः प्राकारैः संवृताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विटङ्क + अग्र → विटङ्काग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विटङ्कानाम् अग्राणि विमानकानि च — द्वन्द्वगर्भः समासः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘विटङ्काग्रविमानकैः’)
- सन्धिः
- शक्रपुर + उपम → शक्रपुरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शक्रस्य पुरेण उपमीयन्ते इति — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- जह्नु + अण् + ङीप् → जाह्नवी — आदिवृद्धिः (ज → जा), उकारस्य गुणे अवादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — जह्नोः अपत्यं स्त्री इति तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘जाह्नवीम्’)