॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 79ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ನಿರಾಕರಣೆ ಮತ್ತು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವ ಉದ್ಯೋಗ

ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ರಾಜಕರ್ತರ ಅಭಿಷೇಕಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಜ್ಯೇಷ್ಠನ ಅಧಿಕಾರದ ಕುರಿತು ಭರತನ ಘೋಷಣೆ, ಚತುರಂಗಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ, ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣದ ಆಜ್ಞೆ, ಜನರ ಸಾಧುವಾದ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಭರತನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು; ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜಕಾರ್ಯದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕರ್ತರು — ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಪೌರಪ್ರಮುಖರು — ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ‘ನಮಗೆ ಗುರುಗಳಿಗೂ ಗುರುವಾಗಿದ್ದ ಆ ದಶರಥನು ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ಇಂದು ನಮಗೆ ರಾಜನಾಗು. ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಯಕನಿಲ್ಲ; ಸಂದರ್ಭವಶಾತ್ ಇದು ನಿನಗೇ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧವೂ ಆಗದು.’ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ರಾಷ್ಟ್ರವು ನಾಶವಾಗಬಾರದು ಎಂಬುದೇ ಅವರ ಚಿಂತೆಯ ಮೂಲ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಲೋಭ ಎಳ್ಳಷ್ಟೂ ಇಲ್ಲ. ‘ರಾಜಕರ್ತಾರಃ’ (ರಾಜನನ್ನು ಮಾಡುವವರು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇವರು ರಾಜನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದುದು.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಘವನೇ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಈ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಸ್ವಜನರೂ ಶ್ರೇಣಿಗಳೂ ನಿನಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ಸ್ಥಿರವಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು, ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡು.’ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಕೇವಲ ಮಾತಲ್ಲ; ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಕಲಶ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಅದು ಮುಂದೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಭರತನು ದೃಢವ್ರತನು — ತಂದೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನು — ಅವನು ಆ ಅಭಿಷೇಕದ ಪಾತ್ರೆಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ನೆರೆದಿದ್ದ ಆ ಜನರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೇ ಉತ್ತರದ ಪೂರ್ವರೂಪ — ಅವನು ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಭರತನ ಶೀಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿನಯವೂ ದೃಢತೆಯೂ ಒಂದೆಡೆ ನೆಲೆಸಿವೆ.

ಭರತನ ಉತ್ತರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ನಮ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಗೇ ರಾಜತ್ವ ಉಚಿತ; ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ನೀವು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ತರವಲ್ಲ. ರಾಮನು ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಅಣ್ಣ, ಅವನೇ ಭೂಪತಿಯಾಗುವನು; ನಾನಾದರೋ ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು — ಹದಿನಾಲ್ಕು — ವರ್ಷಗಳು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವರವನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ವನವಾಸವನ್ನು ತಾನೇ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಬಲವುಳ್ಳ ಚತುರಂಗದ ಮಹಾಸೇನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ; ನಾನು ಜ್ಯೇಷ್ಠಭ್ರಾತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ವನದಿಂದ ಕರೆತರುವೆನು.’ ನಿಶ್ಚಯವು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯದೆ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ.

‘ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ವನದತ್ತ ಹೋಗುವೆನು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಯಜ್ಞದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತರುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವೆನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಭರತ. ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಯಜ್ಞದಿಂದ ತಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವಂತೆ, ವನದಿಂದ ಕರೆತಂದ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವನು. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಕುರಿತು ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿಯ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರ ಉಳ್ಳ ಇವಳ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಡೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಾನು ದುರ್ಗಮವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು, ರಾಮನು ರಾಜನಾಗುವನು.’ ‘ಮಾತೃಗಂಧಿನೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯ್ತನದ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ, ತಾಯ್ತನವಲ್ಲ. ತಾಯಿಯ ವರವನ್ನು ಅವನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊರುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಭರತನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ.

ಅನಂತರ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾದ ಆಜ್ಞೆ — ‘ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ, ಸಮವಿರುವ ಮತ್ತು ವಿಷಮವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡಲಿ; ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವವರೂ ರಕ್ಷಕರೂ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ.’ ಈ ವನಗಮನವು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನ ಪ್ರವಾಸವಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಯಾತ್ರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರ್ಗನಿರ್ಮಾಣ ಅಗತ್ಯ. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಶುಭಕರವಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಪದ್ಮವಾಸಿನಿಯಾದ ಶ್ರೀ ಸೇವಿಸಲಿ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಈ ಆಶೀರ್ವಾದವು ಭರತನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಲೋಕವು ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ಮನ್ನಣೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನನ್ನೇ ಶ್ರೀ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ಲೋಕದ ಭಾವನೆ.

ಆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಕಿವಿಯಾರೆ ಕೇಳಿ ರಾಜಕುಮಾರನ ಆರ್ಯವದನದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಉದುರಿದವು — ಶೋಕದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮೊದಲ ಆನಂದಾಶ್ರು. ಅನಂತರ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆಯೂ ಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಅವರು, ಶೋಕ ಕಳೆದು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ದಾರಿಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ಶಿಲ್ಪಿವರ್ಗಕ್ಕೂ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ’; ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಜನರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯವಾದ ಗಂಗಾತೀರದವರೆಗಿನ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ