ಸರ್ಗ
ಶತ್ರುಘ್ನನ ರೋಷ ಮತ್ತು ಮಂಥರೆಯ ನಿಗ್ರಹ
ಶತ್ರುಘ್ನನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮಾತು, ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಎಳೆದಾಡುವುದು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಭರ್ತ್ಸನೆ, ಭರತನಿಂದ ತಡೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠ ಸುಮಂತ್ರರಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರು ಉಳಿದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಈಗ ಭರತನು ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಆ ಭರತನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯನಾದವನು, ಇನ್ನು ತನ್ನವರ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು, ಅಂತಹ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ರಾಮನು ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನು! ಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬವನು ತಂದೆಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿಯಾದರೂ ರಾಮನನ್ನು ಏಕೆ ಬಿಡಿಸಲಿಲ್ಲ? ನೀತಿ ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸ್ತ್ರೀಯ ವಶವಾಗಿ ತಪ್ಪುದಾರಿ ಹಿಡಿದ ರಾಜನನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು.’ ಈ ಮಾತು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮಿತಭಾಷಿ, ಆದರೆ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ಅವನ ಆಕ್ಷೇಪ ತಂದೆಯತ್ತಲೂ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಳ; ಆದರೂ ಕವಿ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ರೋಷದ ಮೂಲ ರಾಮಭಕ್ತಿಯೇ. ‘ಗತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳದ್ದು — ಆಶ್ರಯ, ಮತ್ತು ಪರಮ ನಿಷ್ಠೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದವನಿಗೇ ಯಾರೂ ಆಶ್ರಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ವೇದನೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆಗ ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಕುಬ್ಜೆ ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು — ಮಾತಿನ ವಿಷಯವೇ ತಾನಾಗಿ ಬಂದು ನಿಂತಂತೆ ಅವಳು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾದಳು. ಕವಿ ಅವಳ ವೇಷವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಜವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ಆ ನಾನಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತಳಾಗಿದ್ದಳು; ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಅನೇಕ ಒಡ್ಯಾಣದ ಸರಗಳಿಂದಲೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಹೆಣ್ಣುಕೋತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವಳ ಗೂನಿನ ಆಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವಳ ಆಭರಣಗಳೇ ಬಂಧನಗಳು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಜಯದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವುದೇ ಅವಳ ದಂಡನೆಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲಸಂಗತಿಯನ್ನೂ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ದಂಡನೆ ಎದುರಾಯಿತು.
ಬಹಳ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಯಾರಿಂದಾಗಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ, ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದನೋ, ಆ ಪಾಪಿಯೂ ಕ್ರೂರಿಯೂ ಇವಳೇ; ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ಇವಳಿಗೆ ಮಾಡು.’ ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಈ ಮಾತು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ದೋಷದ ಮೂಲ ಯಾರು ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೃಢವ್ರತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಸಹೋದರರಿಗೂ ತಂದೆಗೂ ತೀವ್ರ ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಇವಳು ತನ್ನ ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ.’ ‘ಅಶ್ನುತಾಮ್’ (ಅನುಭವಿಸಲಿ) ಎಂಬುದು ವಿಧಿಲಿಙ್ ಅಲ್ಲ, ಲೋಟ್ ರೂಪ — ಇದು ಆಜ್ಞೆಯೇ, ಕೇವಲ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ. ‘ಕರ್ಮದ ಫಲ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಧರ್ಮಸಂಗತವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದಂಡನೆಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಭರತನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ‘ಯಥಾಮತಿ ಕುರು’ (ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ಮಾಡು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವನು ತಾನೇ ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜಕುಲದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಗೆಳತಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಬಲವಾಗಿ ಹಿಡಿದನು; ಅವಳು ಆ ಮನೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಮೊಳಗಿಸಿದಳು — ಅವಳ ಆರ್ತನಾದದಿಂದ ಇಡೀ ರಾಜಭವನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಅವಳ ಗೆಳತಿಯರೆಲ್ಲರೂ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಅರಿತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಓಡಿಹೋದರು. ಗೆಳತಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿದರು — ‘ಇವನು ಹೀಗೆ ಆರಂಭಿಸಿರುವಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಶ್ಶೇಷವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡುವನು. ದಯಾಳುವೂ ಉದಾರಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞಳೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಶರಣುಹೋಗೋಣ; ಅವಳೇ ನಮಗೆ ಖಚಿತವಾದ ಆಶ್ರಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದವರೇ ಈಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶರಣನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಯಾರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ್ದರೋ ಅವಳೇ ಅವರ ಗತಿ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ದಯಾಳುತ್ವ, ಔದಾರ್ಯ, ಧರ್ಮಜ್ಞತೆ, ಯಶಸ್ಸು — ಅವಳ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಗ್ರಹವೇ. ‘ಬಲವತ್’ (ಬಲವಾಗಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಅನಾದಯತ್’ (ಮೊಳಗಿಸಿದಳು) ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅವಳ ಗೋಳನ್ನು ಭವನದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದಲೇ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ಗೆಳತಿಯರ ಪಲಾಯನ ಶೀಘ್ರ, ಸಮಾಲೋಚನೆ ಇನ್ನೂ ಶೀಘ್ರ — ಭಯದ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇದು.
ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಂಡಿಸುವ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರೋಷದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಆಗ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಎಳೆದಾಡಿದನು. ಆ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವಳ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಆಭರಣಸಮೂಹ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೂರಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಯಿತು. ಆ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಹರಡಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಂದರವಾದ ರಾಜಭವನ ಆಗ ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸಿತು. ಈ ಉಪಮೆ ವಿಸ್ಮಯಕರ — ದುಃಖದ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲೂ ಕವಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಶರತ್ಕಾಲದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಹರಡಿ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹರಡಿದ ರತ್ನಗಳು. ಆದರೆ ಇದೇ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ — ಶೋಭೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದ ಆಭರಣ ಈಗ ಒಡೆದುಹೋಗಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಕುಬ್ಜೆಯ ವೈಭವದ ಅಂತ್ಯವೇ ನಗರದ ಶೋಭೆ. ‘ವಿಚಕರ್ಷ’ (ಎಳೆದಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಲಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಕ್ರೋಶಂತೀಮ್’ (ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದವಳನ್ನು) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು. ಆ ಕಠೋರವಾದ ದುಃಖಕರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ಮಗನನ್ನು ಶರಣುಹೋದಳು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನೋಡಿ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯರು; ಕ್ಷಮಿಸು. ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಮಾತೃಘಾತಕನೆಂದು ದೂಷಿಸದಿದ್ದರೆ, ಪಾಪಿಯೂ ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಾನೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದೆ. ಈ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತೆಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿದರೆ, ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ನನ್ನೊಡನೆಯೂ ಖಂಡಿತ ಮಾತನಾಡನು.’ ಭರತನ ಈ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಬಲವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮ (ಸ್ತ್ರೀ ಅವಧ್ಯೆ), ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಸಮ್ಮತಿಯೇ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬ ಭಾವ. ಅವನು ತಾನೂ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಾಪಿ’, ‘ದುರಾಚಾರಿಣಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದರೂ ರಾಮನ ಅಪ್ರೀತಿಯ ಭಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮವೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯರು’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಇದೇ ಭರತನ ಹಿರಿಮೆ.
ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರೋಷದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು, ಮೂರ್ಛಿತಳಾಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಮಂಥರೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಳು; ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ತೀವ್ರ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ದೀನವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನ ಎಸೆತದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮಂಕಾಗಿದ್ದ, ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಆರ್ತರೂಪದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುಬ್ಜೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಭರತನ ತಾಯಿ ಅವಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದಳು. ‘ವಿಲಗ್ನಾ ಕ್ರೌಂಚೀ’ ಎಂಬುದು ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಹೆಣ್ಣುಹಕ್ಕಿಯ ಉಪಮೆ; ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಕ್ಕೂ ಕಾರಣಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಈಗ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವವಳು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಕ್ರೋಧದ ಉದಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕ್ಷಮೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವರು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಭರತನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ರೋಷ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯ ಆದರ್ಶ ಇಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥