॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 77ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ, ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯ, ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರ ವಿಲಾಪ

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ದಿನ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ, ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ಚಿತೆಯ ಬಳಿ ವಿಲಾಪ, ವಸಿಷ್ಠ ಸುಮಂತ್ರರ ಉಪದೇಶ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸರಯೂ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಜಲತರ್ಪಣ ನೀಡಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಶೌಚದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದಿದೆ — ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ದಿನ ಬಂದಾಗ, ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನವನ್ನೂ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಹೇರಳವಾದ ಅನ್ನವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಅನೇಕ ಆಡುಗಳನ್ನೂ ಬಹಳ ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಅನೇಕ ಹಸುಗಳನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ದಾಸಿಯರನ್ನೂ ದಾಸರನ್ನೂ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಜನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ — ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಾಧನವಾದ ದಾನ. ‘ಪುತ್ರಃ’ (ಮಗನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿಯಲ್ಲ, ಮಗನಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುಷ್ಕಲಮ್ ಅನ್ನಮ್’ (ಹೇರಳವಾದ ಅನ್ನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗ.

ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಚಿತೆಯ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಅಳುವಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದವನಾಗಿ, ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಚಿತೆಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಂದೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಯಾವ ಅಣ್ಣ ರಾಘವನಿಗೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದೆಯೋ, ಅವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರಿದಾದಾಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆ. ಅನಾಥಳಾದ ಯಾವಳಿಗೆ ಮಗನೊಬ್ಬನೇ ಗತಿಯಾಗಿದ್ದನೋ, ಅವನೂ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನು; ಆ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಾಜನೇ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ?’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ವೇದನೆ ತನಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ — ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಗೆ ಮಾಡುವ ಈ ಆಕ್ಷೇಪ ಮಗನ ಅಧಿಕಾರದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅನಾದರದಿಂದಲ್ಲ; ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದವನಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯ ಎಂದರೆ ದಹನದ ನಂತರ ಉಳಿದ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಇದನ್ನು ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು.

ಬೂದಿಯಿಂದ ಕೆಂಪಾದ, ಸುಟ್ಟ ಮೂಳೆಗಳು ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಚೆದುರಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು — ತಂದೆಯ ದೇಹ ನಿರ್ವಾಣಹೊಂದಿದ ಸ್ಥಳವನ್ನು — ಕಂಡು ಅವನು ನರಳುತ್ತಾ ಕುಸಿದನು. ದೇಹವಿದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲ ಶೋಕ ಸಹನೀಯವಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ಬೂದಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡು ಅವನು ಅಳುತ್ತಾ ದೀನನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರನ ಯಂತ್ರಧ್ವಜ ನಡುವೆಯೇ ಜಾರಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಅವನು ಬಿದ್ದನು. ಧ್ವಜ ಎತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಆಧಾರ ಮುರಿಯಿತು. ಅನಂತರ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಮಾತ್ಯರೂ ಶುಚಿವ್ರತನಾದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು — ಅಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಯಯಾತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಋಷಿಗಳು ಬಂದಂತೆ. ಈ ಯಯಾತಿಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ರಾಜನು ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದನು.

ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು, ರಾಜನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದನು — ತಂದೆಯ ಆ ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ ನೆನೆಯುತ್ತಾ. ‘ತಾನಿ ತಾನಿ’ (ಆ ಆ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆನಪುಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದೊಂದು ಮುದ್ದು, ಒಂದೊಂದು ಮಾತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಶೋಕದ ಮಹಾರೂಪಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಂಥರೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವರದಾನಮಯವಾದ, ಕದಲಿಸಲಾಗದ ಈ ಶೋಕಸಾಗರ ನಮ್ಮನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿತು. ಸಾಗರದ ಮೂಲ, ಮೊಸಳೆಗಳು, ನೀರು — ಮೂರನ್ನೂ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಂಥರೆ, ಹಿಂಸ್ರಜಂತು ಕೈಕೇಯಿ, ನೀರು ಎರಡು ವರಗಳು. ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಶೋಕವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕುಬ್ಜೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅವನ ರೋಷದ ಬೀಜವೂ ಹೌದು.

ಮತ್ತೆ ಭರತನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಸುಕುಮಾರನಾದ, ಬಾಲಕನಾದ, ನೀನು ಸದಾ ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಈಗ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಭರತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ? ಊಟ, ಪಾನೀಯ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೆಯಲ್ಲವೇ — ನಿಮ್ಮ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ; ಇಂದು ನಮಗೆ ಅದನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡುವರು?’ ಅನಂತರ ಅವನ ಮಾತು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಬಿರಿಯಬೇಕಾದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಭೂಮಿ ಬಿರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ! ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಜನಾದ ನೀನಿಲ್ಲದ ಅವಳು ಏಕೆ ಬಿರಿಯುವುದಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಭೂಮಿ ಇನ್ನೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದೇ ಅನುಚಿತ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರ್ವೇದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿರಲು, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರಲು, ನನಗೆ ಬದುಕುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಲ್ಲಿಯದು? ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಣ್ಣನೂ ತಂದೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ನಾನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬರಿದಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಪೋವನವನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅವನ ಮುಂದೆ ಎರಡೇ ಗತಿಗಳು — ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ತಪೋವನ; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೂರನೆಯ ಗತಿಯೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ನಿಶ್ಚಯದ ಫಲ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಹೊರಡುವನು.

ಅವರಿಬ್ಬರ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ವಿಪತ್ತನ್ನು ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲ ಅನುಯಾಯಿಗಳೂ ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆರ್ತರಾದರು — ಶೋಕ ಸಂಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ, ಒಬ್ಬನ ವಿಲಾಪ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ವಿಷಣ್ಣರಾದ, ದಣಿದ ಶತ್ರುಘ್ನ ಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಕೊಂಬು ಮುರಿದ ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡಿದರು. ಹೋರಿಯ ಬಲ ಕೊಂಬಿನಲ್ಲಿ, ರಾಜಕುಮಾರರ ಬಲ ತಂದೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯಣ್ಣನಲ್ಲಿ; ಆ ಎರಡೂ ಮುರಿದಿವೆ. ಆಗ ಅವರ ತಂದೆಯ ಪುರೋಹಿತನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು — ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾದ ವೈದ್ಯ, ದೇಹಕ್ಕೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಚಿಕಿತ್ಸಕ — ಭರತನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗಗಳು: ಮೊದಲು ಕರ್ತವ್ಯದ ನೆನಪು — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಮೃತನಾಗಿ ಇದು ಹದಿಮೂರನೆಯ ದಿನ; ಅಸ್ಥಿಸಂಚಯ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿಯಿರುವಾಗ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತಡಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ?’ ಎರಡನೆಯದು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ — ‘ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ದ್ವಂದ್ವಗಳು (ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಶೋಕ-ಮೋಹ, ಮುಪ್ಪು-ಮರಣ) ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಇವೆ; ಅವು ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದವಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಹೀಗಾಗಬಾರದು.’ ಗುರುವಿನ ಉಪದೇಶ ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ನೆನಪು — ದುಃಖ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು. ‘ವೈದ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಸಬಹುದು — ದೇಹದ ಚಿಕಿತ್ಸಕ, ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾವಂತ; ವಸಿಷ್ಠನು ಎರಡೂ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಪ್ರಕೃತಿಮಾನ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ವಿಕಾರವಿಲ್ಲದ ಚಿತ್ತ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಮೋಹಗೊಂಡಿರುವಾಗ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸ್ವಸ್ಥ.

ಸುಮಂತ್ರನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹುಟ್ಟು ಸಾವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧರು, ಇಬ್ಬರು ಯುವಕರು: ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನಿಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸುಮಂತ್ರನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ; ಒಬ್ಬನು ಧರ್ಮದಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಲೋಕಾನುಭವದಿಂದ. ಎದ್ದುನಿಂತ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರು ಮಳೆಯಿಂದಲೂ ಬಿಸಿಲಿನಿಂದಲೂ ಮಾಸಿದ, ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿಂತ ಎರಡು ಇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಅದು ಮಳೆ ಬಿಸಿಲುಗಳಿಂದ ಮಾಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ರಾಜಕುಮಾರರು ಗೌರವದಿಂದ ಉನ್ನತರು, ಶೋಕದಿಂದ ಬಾಡಿದವರು. ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ದೀನವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಮಾತ್ಯರು ಮುಂದಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಶೋಕದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಲಾಪ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಹನೀಯ; ಅದರಾಚೆ ಗುರುಗಳೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಅದನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ