॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 76ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಸಂಸ್ಕಾರ

ವಸಿಷ್ಠನ ಆದೇಶ, ಭರತನ ವಿಲಾಪ, ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳು, ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುವುದು, ಸರಯೂ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಜಲತರ್ಪಣ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಕಠಿಣವಾದ ಶಪಥಗಳಿಂದ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು; ಅವನ ಆ ರಾತ್ರಿ ವಿಲಾಪದಲ್ಲೇ ಕಳೆಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಗಿದೆ, ಕರ್ತವ್ಯ ಎದುರು ನಿಂತಿದೆ. ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಣಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಆ ಕೈಕೇಯೀಪುತ್ರ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಶೋಕ ಸಾಕು. ಇದು ತಕ್ಕ ಸಮಯ; ರಾಜನ ಉತ್ತಮವಾದ ಅಂತಿಮಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.’ ‘ಸಂಯಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶವದ ಕೊನೆಯ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗುರುವಿನ ಈ ಮಾತು ಶೋಕದ ನಿಷೇಧವಲ್ಲ, ಶೋಕವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು — ವಿಲಾಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯತ್ತ ಒಯ್ಯುವುದು. ಇದರಿಂದಲೇ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ — ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು — ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕೃತ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸಿದನು. ‘ಕಾರಯಾಮಾಸ’ (ನಡೆಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭರತನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಮಗನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಕೇಕಯದೇಶದಿಂದ ಮರಳುವವರೆಗೆ ರಾಜನ ದೇಹವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ದಹನ ವಿಹಿತವಲ್ಲ. ಈಗ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಅದನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಬಹಳ ಕಾಲ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನ ಮುಖ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಳದಿಯಾಗಿತ್ತು; ನೋಡಿದರೆ ಆ ರಾಜನು ಮಲಗಿರುವನಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದನು — ಮರಣವನ್ನು ನಿದ್ರೆಗೆ ಹೋಲಿಸುವ ಈ ಉಪಮೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಯನದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಮಲಗಿಸಿ ಮಗನು ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಅವನ ವಿಲಾಪ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ — ‘ರಾಜನೇ, ನಾನು ಪರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಇನ್ನೂ ಬರದಿದ್ದಾಗ, ನೀನು ಏನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ? ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ? ದುಃಖಿತರಾದ ಈ ಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪುರುಷಸಿಂಹ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಜನರನ್ನು ತೊರೆದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ಹೊರಟುಹೋದಾಗ, ರಾಮನು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಾಗ, ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಯಾರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವರು? ರಾಜನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದ ಭೂಮಿ ವಿಧವೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಈ ನಗರ ನನಗೆ ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ವೇದನೆ ಕೇವಲ ಪಿತೃವಿಯೋಗದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯ ಅನಾಥವಾದುದರಿಂದಲೂ ಹೌದು. ಎರಡು ನಷ್ಟಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ತಂದೆ ಹೋದನು, ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ವೈಧವ್ಯ, ನಗರದ ಚಂದ್ರಹೀನತೆ — ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳು ಒಂದೇ ಆಶಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ: ರಕ್ಷಕನಿಲ್ಲದಾಗ ಶೋಭೆ ನಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಲ್ಲದೆ, ತಡಮಾಡದೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.’ ‘ಅವಿಚಾರಿತಮ್’ (ತಡಮಾಡದೆ) ಎಂಬ ಪದದ ಆಶಯ — ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ, ಕಾಲವೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದೆ; ತಡಮಾಡಿದರೆ ಶವದ ಸಂಸ್ಕಾರ ದೂಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಋತ್ವಿಜರನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತರನ್ನೂ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅವಸರಪಡಿಸಿದನು. ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದೇ ಭರತನ ಶೀಲ — ಅವನು ಎದುರುಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ಯಾವ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರತರಲಾಗಿತ್ತೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರೂ ಯಾಜಕರೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದಶರಥನು ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಅಶ್ವಮೇಧಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾದಿ ಅಗ್ನಿಗಳಿಂದಲೇ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ವಿಹಿತ — ಇದೇ ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯ ವಿಧಿ. ಅನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದ ರಾಜನನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ, ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದ ಪರಿಚಾರಕರು ಅವನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ದರು. ‘ಬಾಷ್ಪಕಂಠಾಃ’ (ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಮೌನವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಳಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಗಂಟಲು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿದೆ. ‘ಗತಚೇತನಮ್’ (ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ‘ರಾಜ’ನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನು ಈಗ ಚೇತನವಿಲ್ಲದ ಭಾರ ಮಾತ್ರ.

ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಜನರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಣವನ್ನೂ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ ಹೋದರು — ಇದು ರಾಜನ ಕೊನೆಯ ದಾನಯಾತ್ರೆ; ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ದಾನಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದವನ ದಾರಿಯೂ ದಾನದಿಂದಲೇ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಶ್ರೀಗಂಧ, ಅಗರುವಿನ ರಸ, ಸರಳ, ಪದ್ಮಕ, ದೇವದಾರು ಮರಗಳನ್ನು ತಂದು ಚಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ರಾಜನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಚಿತೆ. ಇತರ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಂದು ಋತ್ವಿಜರು ಆ ರಾಜನನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿದರು. ಆಗ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ ಅವನ ಋತ್ವಿಜರು ಜಪಿಸಿದರು — ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಮಂದಸ್ವರದ ಜಪ; ಸಾಮಗರು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಾಮಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಈ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕೇವಲ ಲೌಕಿಕವಲ್ಲ, ಶ್ರೌತವಾದುದು — ಮಂತ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸಾಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ವಿಲಾಪದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ವಿಧಿ ನಿಂತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಧಿಯೇ ಶೋಕದ ಮರ್ಯಾದೆ.

ಅನಂತರ ಅವನ ಪತ್ನಿಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲೂ ವಾಹನಗಳಲ್ಲೂ, ವೃದ್ಧರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು — ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರ ನಿರ್ಗಮನವೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದಲೇ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬಳೂ ತನ್ನ ಪದವಿಗೆ ತಕ್ಕ ವಾಹನದಲ್ಲಿ. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಆ ರಾಜನಿಗೆ ಋತ್ವಿಜರು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು — ಪ್ರೇತಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಡಮುಖವಾದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ವಿಹಿತ, ದೇವಕರ್ಮದಲ್ಲಾದರೋ ಬಲಮುಖವಾದುದು; ಈ ಕ್ರಿಯಾಭೇದದಿಂದಲೇ ಮಂಗಳ ಅಮಂಗಳಗಳ ವಿವೇಕ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೋಕಸಂತಪ್ತರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಆರ್ತರಾದ, ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಾದ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳ ನಾದದಂತೆ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ‘ಕ್ರೌಂಚೀ’ ಉಪಮೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಕ್ರೌಂಚವಧೆಯಿಂದಲೇ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಹುಟ್ಟಿತು; ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕ್ರೌಂಚಿಗಳ ಗೋಳಿನಿಂದ ರಾಜನ ದಹನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದಶರಥನ ಮೃತ್ಯು, ಇನ್ನೊಂದು ರಾಮನ ವನವಾಸ — ಎರಡು ಶೋಕಗಳ ಸಂಗಮ ಈ ನಾದದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ವಿವಶರಾದ ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಲಪಿಸಿ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಸರಯೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದರು. ಭರತನೊಡನೆ ಆ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ — ಬೊಗಸೆಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನರ್ಪಿಸಿ — ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆದರು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದಶಾಹಮ್’ (ಹತ್ತು ದಿನಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶೌಚದ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ದಿನ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ದಶರಥನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ