ಸರ್ಗ
ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ಭರತನ ಶಪಥಗಳು
ಭರತನ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಟುವಚನಗಳು, ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಶಪಥಗಳ ಮಾಲೆ, ತಾಯಿಯ ಸಮಾಧಾನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ತೋಮರ ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಎದ್ದು ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಎದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದೀನಳಾದ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅಮಾತ್ಯರ ನಡುವೆಯೇ ಅವಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ಮೂರು ಬಗೆಯ ನಿವೇದನೆ — ‘ನಾನು ಎಂದೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ರಾಜನು ಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ನಾನು ತಿಳಿಯೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ನಾನು ದೂರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದೆ; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ವನವಾಸವೂ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸೀತೆಯರ ಗಡಿಪಾರೂ ಹೇಗಾಯಿತು ಎಂಬುದೂ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು’ ಎಂದು. ಅಮಾತ್ಯರ ನಡುವೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದುದು ಮಹತ್ವದ್ದು — ಭರತನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ರಾಜಮಂಡಲವನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿ ಎಂದು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಸರ್ಗದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಂತಿವೆ. ‘ದೀರ್ಘಕಾಲಾತ್’ (ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಯ ದೀರ್ಘತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರವೇ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ’ (ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು) ಎಂದರೆ ದೇಹಕ್ಕೆ ಚೇತನ ಮರಳಿತು, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಮರಳಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಮಾತು ಪ್ರಲಾಪವಲ್ಲ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳ ಪ್ರಮಾಣ — ಇಚ್ಛೆಯ ಅಭಾವ, ತಿಳಿವಿನ ಅಭಾವ, ಬೇರೆ ದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದುದು. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಹವಾಸದ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಶಪಥಪರ್ವಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾನೇ ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದವನೇ ಶಪಥ ಮಾಡಬಲ್ಲನು.
ಹಾಗೆ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯ ಮಾಡಿದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಯಾದ ಆ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಕ್ರೂರಕಾರ್ಯಾಯಾಃ’ (ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯ ಮಾಡಿದವಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವಳ ಇನ್ನೂ ಶಮನವಾಗದ ರೋಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ‘ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಮ್’ (ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳಿಗಿರುವ ಗೌರವವೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖದ, ಬಡಕಲಾದ, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ಅವಳು ಭರತನಿದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಳು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನ ಭರತರು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತರಾದರು, ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ, ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಬಳಿ ಬಂದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡರು; ಆರ್ಯೆಯೂ ಮನಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇಬ್ಬರ ಭೇಟಿಯೂ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು — ಕಣ್ಣೀರೇ ಮೊದಲ ಮಾತು. ‘ಶಬ್ದಮಾಜ್ಞಾಯ’ (ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭರತನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ಗೋಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರ ಗತಿಯೂ ಪರಸ್ಪರರ ಕಡೆಗೆ — ಅವಳು ಅವನ ಕಡೆಗೆ, ಅವನು ಅವಳ ಕಡೆಗೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಕವಿಯ ಈ ಸಂಯೋಗ ಇಬ್ಬರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಶೋಕವಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆರ್ಯಾ ಮನಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಧೈರ್ಯವೂ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ಅವಳು ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದರೂ, ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗುವವಳು ಅವಳೇ.
ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತು ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ನಿನಗೆ ಈ ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿತು; ಕೈಕೇಯಿ ಅದನ್ನು ಕ್ರೂರಕೃತ್ಯದಿಂದ ಇಷ್ಟು ಬೇಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡಳಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಖೇದ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನಾರುಮಡಿಯುಡಿಸಿ ವನವಾಸಿಯನ್ನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ, ಕ್ರೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಕೈಕೇಯಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ?’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವಳು ತನಗೊಂದು ಗತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಹಿರಣ್ಯನಾಭನಾದ ನನ್ನ ಮಗನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು. ಅಥವಾ ನಾನೇ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗಾರಳಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ರಾಘವನಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ. ಅಥವಾ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ನನ್ನ ಮಗನು ಎಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನೀನೇ ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು’ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಟುವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಈ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು. ‘ನಿರ್ಯಾತಿತಮ್’ (ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ) ಎಂಬ ಪದ ದಾನದಂತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಪಹರಣವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತುಗಳು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ವೈರದಿಂದಲ್ಲ — ಆದರೂ ಅವು ಭರತನಿಗೆ ವಿಷದಂತೆ ಅಸಹನೀಯ. ‘ಹಿರಣ್ಯನಾಭಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶುಭಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ವಿಶೇಷಣ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಮಗನ ರಾಜಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ವಾನಪ್ರಸ್ಥವಿಧಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿ ಸತ್ತಾಗ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಗೆ ಅದೇ ಮಾರ್ಗ. ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲೂ — ಕೈಕೇಯಿ ಕಳುಹಿಸುವುದು, ತಾನೇ ಹೋಗುವುದು, ಭರತನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು — ಒಂದೇ ಆಶಯ, ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸ.
ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಕ್ರೂರವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪರಹಿತ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟನು — ಗಾಯವನ್ನು ಸೂಜಿಯಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದಂತೆ. ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಮೊದಲೇ ಗಾಯಗೊಂಡವನ ಗಾಯದಲ್ಲೇ ಸೂಜಿ ನಾಟಿದೆ; ತಾಯಿಯ ಮಾತುಗಳು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ದುಃಖವನ್ನೇ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಚಿತ್ತ ಕಲಕಿದ ಅವನು ಅವಳ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು, ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದನು, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದನು. ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಆರ್ಯೆ, ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ಕಳಂಕರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ನಿಂದಿಸುತ್ತೀಯೆ? ರಾಘವನಲ್ಲಿ ನನಗಿರುವ ಅಪಾರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೀನು ಬಲ್ಲೆಯಷ್ಟೆ’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಾನಾಸಿ’ (ಬಲ್ಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಅವಳ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆರಂಭವಾಗುವುದು ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅಂಗ — ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಶಪಥಗಳ ದೀರ್ಘಮಾಲೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರಪರಾಧಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಘಃ’ (ಪಾಪರಹಿತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ಭರತನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓದುಗನಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಚರಣೌ ಪಪಾತ’ (ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ದೇಹದಿಂದಲೇ ಮೊದಲ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಮೂರ್ಛೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮುಂದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ — ಅವನ ದೈಹಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಮಾನಸಿಕ ಆಘಾತದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಪಥಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಜಾನಾಸಿ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಏಕೈಕ ಆಶ್ರಯ.
ಭರತನ ಶಪಥಗಳ ರಚನೆ ಏಕರೂಪವಾದುದು — ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯಾರ್ಯೋಽನುಮತೇ ಗತಃ’ ಎಂಬ ಧ್ರುವಪದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಪಾಪದ ನಿರ್ದೇಶನ. ಆಶಯ — ‘ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಆರ್ಯ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನೋ, ಅವನಿಗೆ ಈ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಿ’ ಎಂದು. ಮೊದಲ ಶಪಥದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿರಲಿ, ಅವನು ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆಗದಿರಲಿ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ — ‘ಅವನು ಪಾಪಿಷ್ಠರ ಸೇವಕನಾಗಲಿ, ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ಮೂತ್ರವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡಲಿ, ಮಲಗಿರುವ ಹಸುವನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆಯಲಿ; ಒಡೆಯನು ಸೇವಕನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಫಲ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಯಾವ ಅಧರ್ಮವೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ; ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸುವ ರಾಜನಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಬಗೆಯುವವರಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ; ಆದಾಯದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಕರವಾಗಿ ಪಡೆದು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದ ರಾಜನಿಗೆ ಯಾವ ಅಧರ್ಮವೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ; ಸತ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು ನಿರಾಕರಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ; ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರಲಿ; ಗುರು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾರ್ಥದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ನಾಶಮಾಡಲಿ’ ಎಂದು. ಈ ಶಪಥಪದ್ಧತಿ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು — ತನ್ನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲು ಮಾತನಾಡುವವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಆಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷವಾದರೋ — ಭರತನು ‘ನನಗೆ ಈ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ರಾಮನು ಹೋದನೋ ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಜನರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪಗಳ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಸುವಿಚಾರಿತವಾದುದು — ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಭ್ರಂಶ, ಅನಂತರ ದೈಹಿಕ ಅಶೌಚ, ಅನಂತರ ರಾಜದ್ರೋಹ ಮತ್ತು ರಾಜಾಪರಾಧ — ಲಘುವಿನಿಂದ ಗುರುವಿನತ್ತ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರೈಷ್ಯಂ ಯಾತು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೈಷ್ಯ’ ಎಂದರೆ ದಾಸತ್ವ, ಕೀಳುಸೇವೆ; ‘ಬಲೇಃ ಷಡ್ಭಾಗಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ರಾಜನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ಆದಾಯದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ, ಅದನ್ನು ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಯೇ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಸಂಶ್ರುತ್ಯ ಅಪಲಪನಮ್’ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ದಾನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು.
ಶಪಥಗಳ ಎರಡನೆಯ ಗುಚ್ಛ ಕುಲಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು. ‘ವಿಶಾಲವಾದ ತೋಳು ಭುಜಗಳ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅವನು (ರಾಮನು) ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಾಣದಿರಲಿ’ — ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ದರ್ಶನವೇ ಮಹಾಪುಣ್ಯ, ಅದರಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗುವುದೇ ಶಾಪ. ‘ನಿರ್ದಯನಾದ ಅವನು ಪಾಯಸ, ಕೃಸರ (ಎಳ್ಳು-ಅಕ್ಕಿಯ ಅನ್ನ), ಮೇಕೆಮಾಂಸಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸದೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತಿನ್ನಲಿ, ಹಿರಿಯರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲಿ; ಹಸುಗಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಮುಟ್ಟಲಿ, ಹಿರಿಯರನ್ನು ನಿಂದಿಸಲಿ, ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ದ್ರೋಹ ಬಗೆಯಲಿ; ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದೋಷವನ್ನು ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಬಯಲುಮಾಡಲಿ; ಉಪಕಾರ ಮಾಡದವನಾಗಿ, ಕೃತಘ್ನನಾಗಿ, ಆತ್ಮವನ್ನೇ ತೊರೆದವನಾಗಿ, ನಾಚಿಕೆಗೆಟ್ಟವನಾಗಿ ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಲಿ; ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು ಹೆಂಡತಿ ಸೇವಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ರುಚಿಯಾದುದನ್ನು ತಿನ್ನಲಿ; ತಕ್ಕ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ, ಧರ್ಮಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅವನು ಸಾಯಲಿ; ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯರಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಪೂರ್ಣ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಸಾಯಲಿ’ ಎಂದು. ಈ ಶಪಥಗಳು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ — ಅನ್ನ, ಅತಿಥಿ, ಗುರು, ಮಿತ್ರ, ಪತ್ನಿ, ಸಂತತಿ, ಆಯುಸ್ಸು. ‘ಒಬ್ಬನೇ ರುಚಿಯಾದುದನ್ನು ತಿನ್ನಲಿ’ ಎಂಬ ಶಪಥ ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ವಚನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಪರಿವಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ಸಿಹಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು ಪಾಪಭಾಗಿ ಎಂದು. ಈ ಶಪಥಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕಾಲದ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಆವೇಗವೂ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಿತಭಾಷಿಯೂ ವಿನೀತನೂ ಆದವನು ಈಗ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಶಾಪಮಾಲೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿವೃಣೋತು’ ಎಂದರೆ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುವುದು; ‘ಅಕರ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡದವನು, ‘ತ್ಯಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದರೆ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ತೊರೆದವನು, ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವನು. ‘ಮೃಷ್ಟಮ್’ ಎಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನ, ಅದನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ತಿನ್ನಬಾರದು ಎಂಬುದು ಸ್ಮೃತಿವಚನ.
ಮೂರನೆಯ ಗುಚ್ಛ ರಾಜಪುರುಷನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜನ, ಸ್ತ್ರೀಯ, ಬಾಲಕನ, ವೃದ್ಧನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಸೇವಕರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವಿದೆಯೋ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಹೊಂದಲಿ. ಅರಗು, ಜೇನು, ಮಾಂಸ, ಕಬ್ಬಿಣ, ವಿಷ — ಈ ನಿಷಿದ್ಧ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಮಾರಿ ಅವನು ಸದಾ ಸೇವಕರನ್ನು ಸಾಕಲಿ. ಶತ್ರುಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಯುದ್ಧ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಲಿ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಲೆಬುರುಡೆ ಹಿಡಿದು, ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು, ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುತ್ತಾ ಅವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೆಯಲಿ. ಅವನು ಸದಾ ಮದ್ಯ, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ದ್ಯೂತಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸೋತವನಾಗಲಿ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದಿರಲಿ, ಅವನು ಅಧರ್ಮವನ್ನೇ ಸೇವಿಸಲಿ, ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ದಾನವನ್ನು ಸುರಿಸುವವನಾಗಲಿ. ಸಾವಿರಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಟ್ಟ ಅವನ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸಂಪತ್ತು ದರೋಡೆಕೋರರಿಂದ ಲೂಟಿಯಾಗಲಿ. ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೂ ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ’ ಎಂದು. ಈ ಶಪಥಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಧರ್ಮದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಕೇತಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ನಿಷಿದ್ಧ ವ್ಯಾಪಾರ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ಪಲಾಯನ, ಅಪಾತ್ರದಾನ. ‘ಅರಗು, ಜೇನು, ಮಾಂಸ, ಕಬ್ಬಿಣ, ವಿಷ’ ಈ ಐದು ನಿಷಿದ್ಧ ಸರಕುಗಳು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವುಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವುದು ಪಾಪಮೂಲ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಮತ. ‘ಪಲಾಯಮಾನೋ ವಧ್ಯೇತ’ (ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ವಿಪರ್ಯಯ — ಬೆನ್ನಿಗೆ ಏಟುಬಿದ್ದು ಸಾಯುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟ ಗತಿ. ‘ಕಪಾಲಪಾಣಿಃ’ (ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಲೆಬುರುಡೆ) ಎಂಬುದು ಮಹಾಪಾತಕಿಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೇಷ, ಅವನು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆಯಿಂದ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭರತನು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಎರಡನ್ನೂ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಶಪಥ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪಾತ್ರವರ್ಷೀ’ ಎಂದರೆ ಮೋಡದಂತೆ ಅಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ದಾನವನ್ನು ಸುರಿಸುವವನು; ‘ಉಭೇ ಸಂಧ್ಯೇ ಶಯಾನಃ’ ಎಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಮತ್ತು ಸಂಜೆಯ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುವವನು, ಅದರ ದೋಷ ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಕಪಾಲಪಾಣಿಃ’ ಎಂದರೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಲೆಬುರುಡೆ ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಆಚರಿಸುವವನು.
ನಾಲ್ಕನೆಯ ಗುಚ್ಛ ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ, ಗುರುಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸಂಗಮಿಸುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವೋ — ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಹೊಂದಲಿ. ದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆಯನ್ನು ಅವನು ಮಾಡದಿರಲಿ. ಸಜ್ಜನರ ಲೋಕದಿಂದಲೂ, ಸಜ್ಜನರ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದಲೂ, ಸಜ್ಜನರು ಸೇವಿಸುವ ಕರ್ಮದಿಂದಲೂ ಅವನು ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಿ. ತಾಯಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಅನರ್ಥದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲಿ. ಬಹಳ ಸೇವಕರುಳ್ಳವನಾಗಿ, ದರಿದ್ರನಾಗಿ, ಜ್ವರರೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಸದಾ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ. ಆಸೆಯಿಂದ ಬೇಡುವ, ದೀನರಾದ, ಮುಖವೆತ್ತಿ ನೋಡುವ ಯಾಚಕರ ಆಸೆಯನ್ನು ಅವನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಲಿ. ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಚಾಡಿಕೋರನೂ ಅಶುಚಿಯೂ ಅಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ರಾಜನಿಗೆ ಹೆದರುವವನೂ ಆಗಿ ಸದಾ ಮೋಸದಲ್ಲಿ ರಮಿಸಲಿ. ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಿಬಂದ, ಋತುಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಿ’ ಎಂದು. ‘ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚುವವನು, ಗುರುತಲ್ಪಗಾಮಿ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹಿ’ ಈ ಮೂವರನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾತಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗುಚ್ಛ ಶಪಥಮಾಲೆಯಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಗುರುವಾದುದು. ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ, ಸುರಾಪಾನ, ಕಳ್ಳತನ, ಗುರುತಲ್ಪಗಮನ, ಮತ್ತು ಅವರೊಡನೆ ಸಂಸರ್ಗ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚುವುದನ್ನೂ ಮಿತ್ರದ್ರೋಹವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಮೂರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಕರ್ತವ್ಯ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ, ತಂದೆತಾಯಿಯರಿಗೆ ಸೇವೆ — ಅದರ ಲೋಪವನ್ನು ಶಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಜ್ಜನರ ಲೋಕದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಿ’ ಎಂಬುದು ಪರಲೋಕದ ಅಪಹಾರವೂ ಹೌದು. ಇದರಿಂದ ಶಪಥಗಳ ತೀವ್ರತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ವಿತಥಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್’ ಎಂದರೆ ಯಾಚಕರ ಆಸೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವುದು; ‘ಊರ್ಧ್ವಚಕ್ಷುಷಃ’ ಎಂದರೆ ದಾನಿಯ ಮುಖವನ್ನು ಮುಖವೆತ್ತಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ದೀನರು. ‘ಅತಿವರ್ತೇತ’ ಎಂದರೆ ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಿಬಂದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವುದು, ಅಂದರೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು.
ಕೊನೆಯ ಗುಚ್ಛದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತು ನೀರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಂತತಿ ನಾಶವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಯಾವ ದುಷ್ಕೃತವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅವನು ಹೊಂದಲಿ. ಕಲುಷಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲಿ, ಎಳೆಗರುವಿರುವ ಹಸುವಿನ ಹಾಲನ್ನು ಕರೆಯಲಿ — ಯಾವ ಹಸುವಿನ ಕರು ಇನ್ನೂ ಮೊಲೆಹಾಲು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದರ ಹಾಲು ಕರೆಯುವುದೇ ಕ್ರೂರತೆ. ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯರನ್ನು ತೊರೆದು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆದ ಆ ಮೂಢನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸೇವಿಸಲಿ. ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನಿಗೂ ವಿಷವುಣಿಸುವವನಿಗೂ ಯಾವ ಪಾಪವೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಪಡೆಯಲಿ. ನೀರಿದ್ದೂ ಬಾಯಾರಿದವನನ್ನು ವಂಚಿಸುವವನು ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವನೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟಲಿ. ಜಗಳವಾಡುತ್ತಿರುವವರ ನಡುವೆ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪಾಪವೋ ಅದರೊಡನೆ ಅವನು ಕೂಡಲಿ’ ಎಂದು. ಕೊನೆಯ ಶಪಥ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಸುಮ್ಮನೆ ನೋಡುವವನೂ ದೋಷಿ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಭರತನು ಅತ್ಯಂತ ಲಘುವಿನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಗುರುವಿನವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀರನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದೂ ವಿಷವುಣಿಸುವುದೂ ಸಮಾನ ಪಾಪಗಳೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಏಕೆಂದರೆ ನೀರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವನ. ‘ತೃಷಾರ್ತಂ ವಿಪ್ರಲಂಭೇನ ಯೋಜಯನ್’ (ಬಾಯಾರಿದವನನ್ನು ವಂಚಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಾಯಾರಿದವನನ್ನು ವಂಚಿಸುವುದೂ ಹಿಂಸೆಯೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶಪಥವಾದರೋ ಮಾನಸಿಕ ಪಾಪವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ — ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪಕ್ಷಪಾತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಪಾಪ ಸಂಚಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಭರತನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನವರೆಗೆ, ಸ್ಥೂಲದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಪ್ರಲುಪ್ತಪ್ರಜಾತಃ’ ಎಂದರೆ ಸಂತತಿ ನಾಶವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ; ‘ವಿಪ್ರಲಂಭಃ’ ಎಂದರೆ ವಂಚನೆ, ಮೋಸ. ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪಶ್ಯತಃ’ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಸುಮ್ಮನೆ ನೋಡುವವನು, ಅವನು ತಾನು ಏನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ದೋಷಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಲೇ ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ಪತಿಪುತ್ರರಿಂದ ಅಗಲಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ಸಮಾನ. ಅನಂತರ ಕಠಿಣವಾದ ಶಪಥಗಳಿಂದ ಶಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗೂ, ನನ್ನ ಈ ದುಃಖ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ; ಶಪಥಗಳಿಂದ ಶಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು. ತಾಯಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಶಪಥಗಳು ಅವಳ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲಾರವು, ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಸಮರ್ಥ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆಯೇ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕದಲಲಿಲ್ಲ; ಮಗೂ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ನೀನು ಸಜ್ಜನರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂದು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸಂದೇಹ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು, ಭರತನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ತಾಯಿಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಯಿತು. ‘ಪ್ರಾಣಾನ್ ಉಪರುಣತ್ಸಿ’ (ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಳಸಿದ ಶಪಥವೇ ಅವಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದೆ; ಮಗನ ಆತ್ಮಶಾಪ ತಾಯಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ಅವಳು ದೈವದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಿವೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ, ಅಥವಾ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳೊಡನೆ. ‘ಸಜ್ಜನರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ಅದೇ ಶಪಥಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ — ಅವನು ಇತರರಿಗೆ ಆಶಂಸಿಸಿದುದರ ವಿರುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನನ್ನು ಮಡಿಲಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು, ಆ ಮಹಾಬಾಹುವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅತ್ತಳು. ಈ ಆಲಿಂಗನವೇ ಸರ್ಗದ ಪರಿಣಾಮ — ನಿಂದೆ ಕ್ಷಮೆಯಾಗಿ, ಸಂದೇಹ ವಿಶ್ವಾಸವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಆದರೆ ಭರತನ ದುಃಖ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಶೋಕದ ಆವೇಗದಿಂದಲೂ ಕಲಕಿಹೋಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಬುದ್ಧಿ ನಷ್ಟವಾಗಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಕಳೆಯಿತು. ‘ಸಾ ರಾತ್ರಿಃ’ (ಆ ರಾತ್ರಿ) ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ಕವಿ ಕಾಲದ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾತ್ರಿಯನ್ನೇ ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದುದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಭರತನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ದಶರಥನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕವನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸುವನು. ‘ಅಂಕಮ್ ಆನೀಯ’ (ಮಡಿಲಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಭರತನನ್ನು ಮಗುವಿನಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದರಿಂದ ತಾಯ್ತನದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ದೀರ್ಘಂ ನಿಃಶ್ವಸತಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ನಿದ್ರೆಯ ಅಭಾವವೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶೋಕದ ಕಾಲಮಾನವನ್ನೇ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ರಾತ್ರಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥