ಸರ್ಗ
ಕೈಕೇಯಿಯ ತೀವ್ರ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಸುರಭಿಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನ
ಭರತನ ಶಾಪದಂತಹ ಉಗ್ರ ಉಪಾಲಂಭ, ಸುರಭಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರ ಸಂವಾದ, ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಭರತನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ರೋಷ ಹಿಂದಿಗಿಂತಲೂ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ಹಾಗೆ ನಿಂದಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೇ ಅವನು ಶಾಪದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ಕ್ರೂರಿಯೇ, ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೇ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಳಾಗು; ಧರ್ಮ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆ; ಸತ್ತ ನನಗಾಗಿ ಅಳಬೇಡ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜನಾಗಲಿ ರಾಮನಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಏನು ಕೆಡುಕು ಮಾಡಿದ್ದರು, ಅವರಿಬ್ಬರ ಮರಣವೂ ವನವಾಸವೂ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದೊದಗಿದವು?’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಯ ಪಾತಕ ತಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಕುಲದ ವಿನಾಶದಿಂದ ನೀನು ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ; ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ತಂದೆಯ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಡ’ ಎಂದು. ‘ಮಾ ಮೃತಂ ರುದತೀ ಭವ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ಅಥವಾ ನನ್ನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಜೀವನವಿಡೀ ಅಳು ಎಂದು. ‘ತಾಂ ತಥಾ ಗರ್ಹಯಿತ್ವಾ ತು’ (ಅವಳನ್ನು ಹಾಗೆ ನಿಂದಿಸಿದ ಮೇಲೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ನಿಂದೆ ಮುಗಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಇದು ರೋಷದ ಮರು ಉಕ್ಕು. ‘ತುಲ್ಯಮ್ ಆಗತೌ’ (ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದೊದಗಿದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣ ವನವಾಸ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗು’ ಎಂಬುದು ಮಗನು ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ವಿರಳವಾದ ಮಾತು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆವೇಗದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಘೋರವಾದ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ನೀನು ಇಂತಹ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಿಯನಾದ ರಾಮನನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿ ನನಗೂ ಭಯವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟೆ’ ಎಂದು. ಅವನ ಭಯದ ಮೂಲ ಇದು — ಜನರು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಬಹುದು. ‘ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮೃತನಾದನು, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು; ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪಕೀರ್ತಿಯ ಪಾಲುದಾರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಖೇದಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನ ಶತ್ರುವೇ, ಕ್ರೂರಿಯೇ, ರಾಜ್ಯಕಾಮುಕಿಯೇ, ದುರ್ನಡತೆಯವಳೇ, ಪತಿಘಾತಿನಿಯೇ, ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ’ ಎಂದು — ತಾಯ್ತನ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳು ಶತ್ರುವೇ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾಯಂದಿರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಮತ್ತು ನನ್ನ ಇತರ ತಾಯಂದಿರು ಯಾರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಲವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು. ‘ಮಮಾಪ್ಯಾಪಾದಿತಂ ಭಯಮ್’ (ನನಗೂ ಭಯವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯ ಭಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಪ್ರೇರಕನೆಂಬ ಶಂಕೆ ಬರಬಹುದು. ‘ಅಭಿಭಾಷ್ಯೋಽಸ್ಮಿ ನ’ (ಮಾತನಾಡಲೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸಂಬಂಧದ ಸಮೂಲ ಛೇದವನ್ನೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯಾಶ್ಚಾನ್ಯಾ ಮಮ ಮಾತರಃ’ (ನನ್ನ ಇತರ ತಾಯಂದಿರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರನ್ನೂ ಭರತನು ತಾಯಂದಿರೆಂದೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.
ಅನಂತರ ಭರತನು ಅವಳ ಜನ್ಮವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಧೀಮಂತನಾದ ಧರ್ಮರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಮಗಳಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಯಾವಳೋ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ’ ಎಂದು. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಆಕ್ಷೇಪ — ಏಕೆಂದರೆ ಕುಲೀನಳಾದ ಕನ್ಯೆಗೆ ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯ ಅಸಂಭವ. ‘ಸದಾ ಸತ್ಯಪರಾಯಣನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ವೀರನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದೆ, ತಂದೆಯೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು’ ಎಂದು ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ತಂದೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿ, ಸಹೋದರರಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತನಾಗಿ, ಸರ್ವಲೋಕಕ್ಕೂ ಅಪ್ರಿಯನಾದ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ನೀನೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಆ ಪಾಪವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನದೇ’ ಎಂದು ಅವನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವಳೇ, ಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪತಿಪುತ್ರರಿಂದ ಅಗಲಿಸಿ, ನರಕಗಾಮಿನಿಯೇ, ನೀನು ಇಂದು ಯಾವ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ?’ ಎಂದು. ‘ತತ್ರ ಜಾತಾಸಿ’ (ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಸ್ವಭಾವ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಯತ್ ಪ್ರಧಾನಾಸಿ’ (ನೀನೇ ಪ್ರಧಾನಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳ ನಡುವೆ ಅವಳೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಯಾವ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ — ಪರಲೋಕಭಯವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ, ಅವಳಿಗೆ ಉಳಿದಿರುವ ಏಕೈಕ ಭಯಸ್ಥಾನ ಅದೇ.
ಅನಂತರ ಭರತನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖದ ಆಳವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ರೂರಿಯೇ, ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಸದಾ ಆಶ್ರಯನಾದ, ಹಿರಿಯನಾದ, ತಂದೆಗೆ ಸಮನಾದ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಒಡಲಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನೇಕೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು. ಅದರ ನಂತರ ಅವನು ಲೋಕಸಿದ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಗನು ತಾಯಿಯ ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳಿಂದಲೂ ಹೃದಯದಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಾಯಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ; ಇತರ ಬಂಧುಗಳು ಪ್ರಿಯರು ಮಾತ್ರ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶೋಕದ ಅಸಹನೀಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತು ಸುರಭಿಯ ಆಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಜಃ’ (ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನು ತಾಯಿಯ ಶರೀರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಎಂಬುದನ್ನೇ ಕಾರಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಯತಂ ಬಂಧುಸಂಶ್ರಯಮ್’ (ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಸದಾ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳಿಗೂ ಸ್ಥಿರವಾದ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಹೃದಯಾಚ್ಚಾಭಿಜಾಯತೇ’ (ಹೃದಯದಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶರೀರಸಂಬಂಧವಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನೆಂಬುದನ್ನೂ ಶೋಕದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಒಮ್ಮೆ ಧರ್ಮಜ್ಞಳೂ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮಾನ್ಯಳೂ ಆದ ಸುರಭಿ (ಕಾಮಧೇನು) ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಂಡಳು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೂ ದುಡಿದು ದಣಿದು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ತಳು, ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಅವಳ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುರರಾಜನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಸಣ್ಣ ಹನಿಗಳು ಬಿದ್ದವು. ಮೇಲೆ ನೋಡಿದ ಇಂದ್ರನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ದೀನಳಾಗಿ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವಜ್ರಪಾಣಿಯಾದ ಸುರರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವಳೇ, ನಮಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲಾದರೂ ಮಹಾಭಯ ಬಂದಿದೆಯೇ? ನಿನ್ನ ಈ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಹೇಳು’ ಎಂದು. ದೇವರಾಜನ ಈ ವಿನಯ ಸುರಭಿಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನ್ಯದಾ ಕಿಲ’ (ಒಮ್ಮೆ ಹಿಂದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಖ್ಯಾನದ ಪುರಾತನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುರಭಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜ್ಯಳು, ಆದರೂ ತಾಯ್ತನದಿಂದಾಗಿ ಅವಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಾಯಿಯಂತೆ ಅಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಆಖ್ಯಾನದ ಹೃದಯ. ಅವಳ ಕಣ್ಣೀರು ಇಂದ್ರನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಶೋಕದ ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವರಾಜನೂ ಅದರಿಂದ ಸ್ಪೃಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಸುರರಾಜನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಧೀರಳೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣಳೂ ಆದ ಸುರಭಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ಅಮರಾಧಿಪನೇ, ಪಾಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿ; ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಭಯವಿಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ವಿಷಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಬಡಕಲಾದ, ದೀನವಾದ, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಂದ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರೈತನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಎರಡು ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡು. ನನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ದುಃಖಿತವಾದ, ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಮಗನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪ್ರಿಯ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಯಾರ ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆಯೋ ಅಂತಹವಳು ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರನು ಮಗನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ತನ್ನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಪುಣ್ಯಗಂಧದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಹನಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಒಡೆಯನು ಸುರಭಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಸಮಾನವಾದ ಅಪ್ರತಿಮ ನಡವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ, ಲೋಕಧಾರಣೆಯ ಬಯಕೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯುಳ್ಳ, ಶ್ರೀಮತಿಯಾದ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಳಾದ ಕಾಮಧೇನುವೇ ಶೋಕಿಸುವಾಗ, ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬಾಳುವಳು ಎಂದು ಭರತನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಾಂತಂ ಪಾಪಮ್’ (ಪಾಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಮಂಗಳವಚನದಿಂದ ಅವಳು ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೇ ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾಸ್ತಿ ಪುತ್ರಸಮಃ ಪ್ರಿಯಃ’ (ಮಗನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪ್ರಿಯ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಸೂತ್ರ. ಇಂದ್ರನ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದವಳೂ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಗನಲ್ಲೂ ಸಮಾನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು.
‘ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನಿರುವ ಈ ಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು ನೀನು ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸುವಿನಂತೆ ಮಾಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಹದಲ್ಲೂ ಪರದಲ್ಲೂ ಸದಾ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂದು ಭರತನು ಶಾಪದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಅಣ್ಣನಿಗೂ ತಂದೆಗೂ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗೌರವವನ್ನೂ ಯಶೋವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಕೋಸಲೇಂದ್ರನನ್ನು ಕರೆಸಿ, ನಾನೇ ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳ ಪಾಪಿಯೇ, ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಕಟ್ಟಿದ ಪುರಜನರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಲಜ್ಜೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವಳ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು, ಅಥವಾ ನೀನೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ಅಥವಾ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊ; ನಿನಗೆ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ನಾನೇ ಕಳಂಕವನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಅಪಚಿತಿಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಗೌರವವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದನ್ನೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೌರೈರಶ್ರುಕಂಠೈರ್ನಿರೀಕ್ಷಿತಃ’ (ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಕಟ್ಟಿದ ಪುರಜನರಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ನಗರದ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಅವನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಗ್ನಿ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ, ನೇಣು — ಈ ಮೂರೂ ಮರಣದ ಪರ್ಯಾಯಗಳೇ, ಇದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭರತನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತೋಮರ ಮತ್ತು ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು, ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಸೇರಿವೆ — ಆನೆಯ ಪತನ ದೇಹದ ಭಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಸರ್ಪದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಒಳಗಿನ ರೋಷವನ್ನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಸಡಿಲವಾದ ವಸ್ತ್ರದ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತೆಸೆದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಉತ್ಸವ ಮುಗಿದಾಗ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದ ಶಚೀಪತಿಯ (ಇಂದ್ರನ) ಧ್ವಜದಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿ ಶೋಭಿಸುವುದನ್ನು ಉತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಮಲಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಕುಮಾರನು ಈಗ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವಿಧೂತಸರ್ವಾಭರಣಃ’ (ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತೆಸೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಎಲ್ಲ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನೂ ತಾನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದನು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ವಿಜಯಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ರಾಜನೂ ಅಲ್ಲ — ಶೋಕದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಮಗನೂ ತಮ್ಮನೂ ಮಾತ್ರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೀಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಅವನನ್ನೇ ನೋಡಲು ಬರುವಳು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥