॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 73ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು

ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನ ಶೋಕ, ಕೈಕೇಯಿಯ ತೀವ್ರ ನಿಂದೆ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ, ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಭರತನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಹೇಳಿದಳು — ದಶರಥನ ಮರಣ, ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರ ವನಗಮನ, ತಾನು ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಶ್ರವಣದ ಫಲ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನೂ ಕೇಳಿ ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾದ ಭರತನು ಮಾತನಾಡಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ತಾನು ಹತನಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆಯನ್ನೂ ತಂದೆಗೆ ಸಮನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ತಾಯಿಗೆ ತೀವ್ರವಾದ ಉಪಾಲಂಭವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ, ಗಾಯದ ಮೇಲೆ ಉಪ್ಪು ಸುರಿದಂತೆ ಮಾಡಿದೆ; ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿಗೂ ರಾಮನನ್ನು ತಪಸ್ವಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗೂ ತಳ್ಳಿ ನೀನು ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕುಲದ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ಕಾಳರಾತ್ರಿಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯೂ ಅವಳನ್ನು ಉರಿಯುವ ಕೆಂಡವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹತಸ್ಯ’ (ಹತನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ತನ್ನನ್ನು ಸತ್ತವನಂತೆಯೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಶೋಕ ಕೇವಲ ಪಿತೃವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಅಧರ್ಮದ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಎಂದು ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯವಳೆಂದೂ ಕುಲಕಳಂಕಿನಿಯೆಂದೂ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟನು, ಮೋಹದಿಂದ ಈ ಕುಲದ ಸುಖವನ್ನು ನೀನು ಕಸಿದುಕೊಂಡೆ’ ಎಂದು. ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ದಶರಥನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ಪಡೆದು ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಮರಣಹೊಂದಿದನು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ವಿನಾಶ ವಿವಾಹದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಏಕೆ ನಾಶಮಾಡಿದೆ? ರಾಮನನ್ನು ಏಕೆ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದೆ, ಅವನು ಏಕೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು?’ ಎಂದು. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಭರತನ ಆವೇಗವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾದರೂ ಮೋಹಮೂಲವೇ ಎಂಬುದು ಭರತನ ಮತ. ‘ಕಸ್ಮಾತ್’ (ಏಕೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಆವೇಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ತಾಯಂದಿರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ನಿನ್ನಂತಹ ತಾಯಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಬದುಕಿ ಉಳಿದರೆ ಅದೇ ದುಷ್ಕರ’ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆರ್ಯನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಹಿರಿಯರೊಡನೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಆದ ರಾಮನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ತಂಗಿಯೊಡನೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಭರತನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನೇ ತೋರಿದರು, ಅವಳ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾತ್ರ ವಿಷವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಇದೇ ಅವನ ನಿಂದೆಯ ಮೂಲಭೂಮಿಕೆ. ‘ಭಗಿನ್ಯಾಮ್ ಇವ’ (ತಂಗಿಯೊಡನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯ ರಾಣಿಯೂ ಕಿರಿಯ ಸವತಿಯನ್ನು ತಂಗಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿದಳು. ‘ನನು’ (ಅಲ್ಲವೇ) ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ಭರತನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಗನನ್ನು ನಾರುಮಡಿ ವಲ್ಕಲಗಳನ್ನು ಉಡಿಸಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಯೂ, ಪಾಪಿಯೇ, ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಭರತನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪವನ್ನು ಕಾಣದ, ಶೂರನಾದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ನಾರುಮಡಿಯುಡಿಸಿ ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ?’ ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ ನು ಕಾರಣಮ್’ (ಯಾವ ಕಾರಣ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸದ ಕಾರಣ ಲೋಭವೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲೋಭಿಯಾದ ನಿನಗೆ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗಿರುವ ಭಾವ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಹಾ ಅನರ್ಥವನ್ನು ತಂದೆ’ ಎಂದು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಲೋಭವೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚೀರವಸನಂ ಪ್ರವ್ರಾಜ್ಯ’ (ನಾರುಮಡಿಯುಡಿಸಿ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತಪಸ್ವಿವೇಷದ ಕಾರುಣ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಥಂ ಪಾಪೇ ನ ಶೋಚಸೇ’ (ಪಾಪಿಯೇ, ನೀನೇಕೆ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವಳ ನಿರ್ದಯತೆಯ ಅನಾವರಣವೇ.

ಅನಂತರ ಭರತನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಉತ್ಸಾಹಪಡಲಿ?’ ಎಂದು. ಮೇರುಪರ್ವತವು ತನ್ನ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ಮಹಾರಾಜನೂ ಆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯನ್ನು ಸದಾ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು — ರಾಜನಿಗೂ ಆಧಾರ ರಾಮನೇ ಆಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಈ ಉಪಮೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಧುರಂಧರನು ಎತ್ತಿದ ಈ ಭಾರವನ್ನು, ಪಳಗದ ಎಳೆಯ ಎತ್ತು ನೊಗವನ್ನು ಹೊರುವಂತೆ, ನಾನು ಯಾವ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಲಿ?’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೋ ಬುದ್ಧಿಬಲದಿಂದಲೋ ನನಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ, ಮಗನಿಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುವ ನಿನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಡೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು. ‘ದಮ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಪಳಗದ ಎಳೆಯ ಎತ್ತು; ಅದು ದೊಡ್ಡ ನೊಗವನ್ನು ಹೊರಲಾರದು ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಭರತನು ತನ್ನ ಲಘುತ್ವವನ್ನೂ ರಾಮನ ಗುರುತ್ವವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ತಾಯಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸದಿದ್ದರೆ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನನಗೆ ಯಾವ ಹಿಂಜರಿಕೆಯೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ — ರಾಮನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಇನ್ನೂ ತಾಯಿ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥ. ‘ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಳಾದವಳೇ, ಹಿರಿಯರು ನಿಂದಿಸಿದ ಈ ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯ ಬುದ್ಧಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು?’ ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಹಿರಿಯನನ್ನೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಉಳಿದ ಸಹೋದರರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ರೂರಿಯೇ, ನೀನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ರಾಜನಡವಳಿಕೆಯ ಶಾಶ್ವತ ಗತಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹಿರಿಯನನ್ನೇ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ರಾಜರಿಗೂ ಇದು ಸಮಾನ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗಾದರೋ ವಿಶೇಷವಾಗಿ’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿ ಮಾಡಿದ್ದು ಕೇವಲ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಅಪಕಾರವಲ್ಲ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯೇ. ‘ಶಾಶ್ವತೀಂ ಗತಿಮ್’ (ಶಾಶ್ವತ ಗತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಂಪರೆಯ ನಿತ್ಯತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತರಾದ, ಕುಲಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಯಾವ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಹೆಮ್ಮೆಯಿತ್ತೋ, ಅದು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಇಂದು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಿತು ಎಂದು ಭರತನು ಖೇದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಇಡೀ ವಂಶದ ಕೀರ್ತಿ ನಷ್ಟವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಸುಮಹಾಭಾಗೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವೂ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲೇ ಆಯಿತು; ಆದರೂ ಈ ನಿಂದ್ಯವಾದ ಬುದ್ಧಿಮೋಹ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು?’ ಎಂದು ಅವನು ವಿಸ್ಮಯಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವಳೇ, ನಿನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಡೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನ್ನ ಜೀವವನ್ನೇ ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ನಿಷ್ಫಲವೇ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಮಹಾಭಾಗೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಗರ್ಭಿತ — ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿಗೆ ಇಂತಹ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ವ್ಯಸನಮ್’ (ವಿಪತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಆಪತ್ತೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈಗಲೇ ಪಾಪರಹಿತನೂ ಸ್ವಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ, ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅವನಿಗೆ ದಾಸನಾಗಿ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಇರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ರಾಮನ ದಾಸ್ಯವೇ ಅವನ ಅಭೀಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಾ, ಶೋಕಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಮಂದರಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಿಂಹದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಈ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ನಿಂದೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದಾಸಭೂತೋ ಭವಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ದಾಸನಾಗುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸದವನೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊರುವನು. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ರೋಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ