॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 72ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕೈಕೇಯಿ ಭರತನಿಗೆ ದಶರಥನ ಮರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು

ತಾಯಿಯ ಮನೆಗೆ ಭರತನ ಪ್ರವೇಶ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ತಂದೆಯ ಮರಣವಾರ್ತೆ, ಭರತನ ವಿಲಾಪ, ರಾಮನ ವನವಾಸದ ನಿವೇದನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಬಹುತೇಕ ಬರಿದಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ತಂದೆಯ ಭವನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ತಾಯಿಯ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಮಗನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೈಕೇಯಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಚಿನ್ನದ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದಳು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಾದರೋ ಶ್ರೀಹೀನವಾದ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ತಾಯಿಯ ಶುಭಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅವಳು ಆ ಯಶಸ್ವಿಯ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಕೇಳತೊಡಗಿದಳು: ‘ತಾತನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ನಿನಗೆ ಇಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ರಾತ್ರಿಗಳಾದವು? ರಥದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದ ನಿನಗೆ ದಾರಿಯ ಆಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ನಿನ್ನ ತಾತನೂ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ? ಮಗೂ, ಪ್ರವಾಸದ ಸುಖವನ್ನೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಡೀ ನಗರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ, ಹರ್ಷವಿರುವುದು ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅದು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನೆ. ಮಗನನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಕೇಳುವ ತಾಯಿಯೇ ಕ್ಷಣದ ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಹೇಳುವಳು. ‘ಶ್ರೀವಿವರ್ಜಿತಂ ಸ್ವಗೃಹಮ್’ (ಶ್ರೀಹೀನವಾದ ತನ್ನ ಮನೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಕ — ಮನೆಯ ಹೊರಗಿನ ಶ್ರೀ ಹೋಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಒಳಗೆ ಅಧರ್ಮ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ಆದರೂ ಭರತನು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ವಿನಯ ಇನ್ನೂ ಅಖಂಡವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹರ್ಷವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಆಸನವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಎದ್ದು ಬರುತ್ತಾಳೆ, ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲ ವಾತ್ಸಲ್ಯವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಲೋಭದ ಸಿದ್ಧಿ. ಯಾವ ಮಗನನ್ನು ಅವಳು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾಳೋ ಅವನೇ ಈಗ ಅವಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

ಕೈಕೇಯಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕೇಳಲು, ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ತಾಯಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಾತನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ನನಗೆ ಇಂದು ಏಳನೆಯ ರಾತ್ರಿ. ಅಮ್ಮಾ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ನನ್ನ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ರಾಜನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಧನರತ್ನಗಳ ಭಾರದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಬಂದೆ. ರಾಜನ ಸಂದೇಶ ತಂದ ದೂತರು ಅವಸರಪಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಂದೆ. ಈಗ ನಾನು ಕೇಳಬಯಸುವುದನ್ನು ಅಮ್ಮ ಹೇಳಬೇಕು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಂಚ ಬರಿದಾಗಿದೆ; ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಪರಿವಾರವೂ ನನಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ಬಹುಪಾಲು ಅಮ್ಮನ ಈ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಇಂದು ಅವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ. ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ — ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳು. ಅಥವಾ ಅವನು ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭವನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಯೇ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಭರತನು ಬರಿದಾದ ಮಂಚವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ ಜನರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಓದುಗನಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜಾ ಭವತಿ ಭೂಯಿಷ್ಠಮ್ ಇಹಾಂಬಾಯಾ ನಿವೇಶನೇ’ (ರಾಜನು ಬಹುಪಾಲು ಅಮ್ಮನ ಈ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಪಕ್ಷಪಾತವೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಮ್ಮ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧನರತ್ನಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅವನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದವು ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ತಾನಾದರೋ ಅವನ್ನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿನ ಲೋಭವಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೇ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ತಿಳಿಯದ ಅವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿ ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾಗಿ, ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಘೋರವಾದ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: ‘ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಯಾವ ಗತಿಯುಂಟೋ ಆ ಗತಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಹೊಂದಿದನು; ಮಹಾತ್ಮನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸದಾ ಯಜ್ಞಮಾಡುವವನೂ ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನೂ ಆದ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಶುಚಿಯಾದ ಭರತನು ಪಿತೃಶೋಕದ ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ಹಾ, ನಾನು ಹತನಾದೆ’ ಎಂದು ದೀನವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ತಂದೆಯ ಮರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಚಿತ್ತ ಭ್ರಮಿಸಿ ಕಲಕಿಹೋದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಬ್ದಗಳು ಮಧುರ, ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ವಜ್ರದಂತೆ; ‘ಪ್ರಿಯವತ್’ (ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವವೆಲ್ಲ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ‘ಅಜಾನಂತಂ ಪ್ರಜಾನಂತೀ’ (ತಿಳಿಯದವನಿಗೆ ತಿಳಿದವಳು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರವೂ ಅಲ್ಲೇ ಇದೆ — ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಅವರ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ಅಷ್ಟು. ‘ರಾಜ್ಯಲೋಭೇನ ಮೋಹಿತಾ’ ಎಂದು ಕವಿ ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಪತನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ‘ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು’ ಎಂದು, ಅನಂತರ ‘ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಕುಸಿದನು’ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಆವೇಗ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಯಾಯಜೂಕಃ ಸತಾಂ ಗತಿಃ’ (ಸದಾ ಯಜ್ಞಮಾಡುವವನು, ಸಜ್ಜನರ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ದಶರಥನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಆದರೆ ಆ ಸ್ತುತಿವಚನವೇ ಅವಳ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ತಂದೆಯ ಈ ಶಯನ ಹಿಂದೆ, ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದ ನಂತರದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಇದು ಆ ಧೀಮಂತನಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ — ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರು ಬತ್ತಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಗಂಟಲಿನಿಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನೊಳಗೇ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಮುಖವನ್ನು ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಯಂತಿದ್ದ, ಆರ್ತನಾದ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕಾಂಡದಂತಿದ್ದವನನ್ನು — ನೋಡಿ, ತಾಯಿ ಆನೆಯಂತಹ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತಹ, ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ಮಗನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಏಳು ಏಳು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ಇಲ್ಲೇಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯರಾದ ನಿನ್ನಂತಹ ಸತ್ಪುರುಷರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನೇ, ದಾನಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ, ಶೀಲ ಶ್ರುತಿ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ರಾಜನ್’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಹೇಳಬಯಸುವುದು ಶೋಕನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಸ್ವೀಕಾರ. ಮಗನ ದುಃಖ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಡ್ಡಿ ಮಾತ್ರ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಬೇಕು — ಶಯನ ಚಂದ್ರಸಹಿತ ಆಕಾಶದಂತಿತ್ತು, ಈಗ ಚಂದ್ರರಹಿತ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ; ಬಿದ್ದ ಭರತನು ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕಾಂಡದಂತೆ; ಅದೇ ಮಗನು ಆನೆಯಂತೆ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ. ಒಂದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಯತಾಂ ವರಃ’ (ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು ಈಗ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅತ್ತು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡಿ, ಅನೇಕ ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ತಾಯಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು, ಅಥವಾ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವನು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಬೇರೆಯೇ ಆಯಿತು, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಒಡೆದುಹೋಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸದಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಹಿತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದ ತಂದೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಮ್ಮಾ, ನಾನು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ರಾಜನು ಯಾವ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಹೋದನು? ರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಧನ್ಯರು, ಅವರು ತಾವೇ ತಂದೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವುದು ಖಂಡಿತ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಂದೆ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಗಿಸಿ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ತಂದೆಯ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶದ ಆ ಕೈ ಎಲ್ಲಿ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒರೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕೈ?’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನು ನೆನಪುಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತಂದೆಯ ಶಯನವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಕೈಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ನೆತ್ತಿ ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಗನ ಎಳೆಯ ಬಾಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಧನ್ಯಾ ರಾಮಾದಯಃ’ (ರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಧನ್ಯರು) ಎಂಬ ಮಾತೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸತ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಬೇಗನೆ ಕೇಳುವನು. ‘ಮಯಿ ಅನಾಗತೇ’ (ನಾನು ಬರುವ ಮೊದಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಮಗನ ವೇದನೆ ಅಡಗಿದೆ — ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ದರ್ಶನ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಯಾವ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಅವನು ಮರಣದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ತಾಯಿಯ ಕೃತ್ಯ ಅವನ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಯಾರು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನೂ ತಂದೆಯೂ ಬಂಧುವೂ ಆಗಿರುವನೋ, ಯಾರಿಗೆ ನಾನು ದಾಸನೆಂದು ಪರಿಗಣಿತನಾಗಿದ್ದೇನೋ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆರ್ಯ ಪುರುಷನಿಗೆ ಹಿರಿಯಣ್ಣನೇ ತಂದೆ; ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ, ಈಗ ಅವನೇ ನನಗೆ ಗತಿ. ಆರ್ಯೆ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮಶೀಲನೂ ಮಹಾಭಾಗನೂ ದೃಢವ್ರತನೂ ಸತ್ಯವಿಕ್ರಮನೂ ಆದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಏನು ಹೇಳಿದನು? ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕೈಕೇಯಿ ಇದ್ದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳಿದಳು: ‘ರಾಮಾ ಎಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ಕಾಲಧರ್ಮದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು — ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರು ಕೃತಾರ್ಥರು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಭರತನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಗೂಢವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವರು’ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಅವನ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕವಿಯ ರಚನಾಕೌಶಲ — ಸತ್ಯ ಕ್ರಮವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಒಮ್ಮೆಲೇ ಅಲ್ಲ. ‘ಯಾರು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನೂ ತಂದೆಯೂ ಬಂಧುವೂ, ಯಾರಿಗೆ ನಾನು ದಾಸನೆಂದು ಪರಿಗಣಿತನೋ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಮಂತ್ರದಂತಿದೆ; ಮುಂದೆಯೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳುವನು. ‘ಪಿತಾ ಹಿ ಭವತಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ’ (ಹಿರಿಯಣ್ಣನೇ ತಂದೆ) ಎಂಬುದು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ವಚನವನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಆದರೆ ಆ ಸತ್ಯ ಅವಳಿಗೆ ಗೌರವದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅಪರಾಧದ ಸಾಕ್ಷಿಯೇ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎರಡನೆಯ ಅಪ್ರಿಯದ ಸೂಚನೆಯಿಂದ ಅವನು ಕುಸಿದುಹೋದನು; ವಿಷಣ್ಣವದನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಇರುವ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಈಗ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಹಾಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು; ಅವನ ತಾಯಿ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಮಗೂ, ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ದಂಡಕದ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಭಯಗೊಂಡನು, ಅಣ್ಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಿತು; ತನ್ನ ವಂಶದ ಹಿರಿಮೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಮನು ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನಾದರೂ ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಅವನು ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನಾಗಲಿ ಬಡವನನ್ನಾಗಲಿ ಯಾವ ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ರಾಜಕುಮಾರನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬಯಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನನ್ನು ಏಕೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಶಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ವನವಾಸ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಂಬಿಕೆ. ‘ವಂಶಸ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾತ್’ (ವಂಶದ ಹಿರಿಮೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ವಂಶಧರ್ಮದ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ‘ವಿಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಿಯಶಂಸಯಾ’ (ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಮಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಅವಳು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯಂತೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಚಪಲೆಯಾದ ತಾಯಿ’ ಎಂದು ಕವಿ ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿವೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧನಾಪಹರಣ, ನಿರಪರಾಧಿಯ ಹಿಂಸೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸಂಗ; ರಾಜಕುಲದವರಿಗೆ ವನವಾಸಯೋಗ್ಯವಾದ ಅಪರಾಧಗಳು ಇವೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ.

ಆಗ ಅವನ ಚಪಲೆಯಾದ ತಾಯಿ ಅದೇ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ರಾಮನು ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲ; ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನಾಗಲಿ ಬಡವನನ್ನಾಗಲಿ ಯಾವ ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಗೂ, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವನ್ನೂ ಬೇಡಿದೆ. ತನ್ನ ಸತ್ಯವ್ರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಅದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ರಾಮನನ್ನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಪ್ರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿ ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಈಗ ನೀನು ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ. ಶೋಕಿಸಬೇಡ, ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ; ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಮಗೂ. ಈ ನಗರವೂ ನಿರಾತಂಕವಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗೂ, ವಿಧಿಜ್ಞರಾದ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಧೀರನಾದ ರಾಜನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೊ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಆದೇಶ ಗಾಂಭೀರ್ಯದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಂದ ಹೇಳುವುದೇ ಭರತನಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಸಹನೀಯ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ತೀವ್ರ ರೋಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವನು, ತಾಯಿಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಕಥೆಯ ಮಹಾಸಂಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಉತ್ತರ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಅವಳು ರಾಮನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕೊನೆಗೆ ಫಲವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕ್ರಮವೇ ಅವಳ ಮೋಹದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲವಳೇ ಅವನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ‘ವೃಥಾಪಂಡಿತಮಾನಿನೀ’ (ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳು) ಎಂಬ ಕವಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ನೀತಿಜ್ಞೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಗನದೇ ಸರ್ವನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಭರತನು ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೌನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ