- सन्धिः
- पितुः + आलये → पितुरालये — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारात् परः विसर्गः स्वरे परे ‘र्’ भवति)
- समासः
- पितुः आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘पितुः’ षष्ठी एकवचनम्; ‘आलये’ सप्तमी एकवचनम्
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ — 72ನೇ ಸರ್ಗ
ಕೈಕೇಯಿ ಭರತನಿಗೆ ದಶರಥನ ಮರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು
ತಾಯಿಯ ಮನೆಗೆ ಭರತನ ಪ್ರವೇಶ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ತಂದೆಯ ಮರಣವಾರ್ತೆ, ಭರತನ ವಿಲಾಪ, ರಾಮನ ವನವಾಸದ ನಿವೇದನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶ
अस्मिन् सर्गे पितुः आलये पितरम् अपश्यन् भरतः मातुः गृहं गच्छति। प्रोषितं पुत्रं दृष्ट्वा कैकेयी सौवर्णम् आसनं त्यक्त्वा हृष्टा उत्तिष्ठति, भरतः च श्रीविवर्जितं गृहं प्रविश्य तस्याः चरणौ गृह्णाति। सा तम् अङ्के आरोप्य मार्गश्रमम् आर्यकस्य च कुशलं पृच्छति; सः ‘अद्य मे सप्तमी रात्रिः’ इति उक्त्वा पितुः विषये पृच्छति — ‘अयं पर्यङ्कः शून्यः, इक्ष्वाकुजनः न प्रहृष्टः, राजा प्रायेण इह भवति, सः क्व?’ ततः अजानन्तं प्रति प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता कैकेयी प्रियवत् घोरम् अप्रियं वदति — ‘या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः।’ तत् श्रुत्वा भरतः भूमौ पतति, ‘हा हतोऽस्मि’ इति विलपति, पितुः शून्यां शय्यां चन्द्रहीनम् आकाशम् इव वर्णयति, वस्त्रेण मुखं प्रच्छादयति च। माता तम् उत्थाप्य ‘उत्तिष्ठ, राजन्, त्वद्विधाः न शोचन्ति’ इति वदति। भरतः पितुः हस्तस्पर्शं मूर्धाघ्राणं च स्मरन् रामस्य समीपं नेतुं याचते — ‘ज्येष्ठः भ्राता पिता एव, सः इदानीं मम गतिः’ इति। पितुः अन्तिमं वचनं पृष्टा कैकेयी ‘रामेति, हा सीते लक्ष्मणेति विलपन् सः परं लोकं गतः’ इति कथयति; ततः रामस्य चीरवाससा दण्डकगमनम् अपि निवेदयति। भरतः भ्रातुः चारित्रं शङ्कमानः निर्वासनस्य कारणं पृच्छति; कैकेयी तु हृष्टा सती स्वकर्म एव निवेदयति — ‘मया एव ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनं याचितः; सः स्ववृत्तिं समास्थाय तथा अकरोत्, पुत्रशोकेन च पञ्चत्वम् उपपेदे। त्वत्कृते मया सर्वम् इदं कृतम्; अधुना त्वं वसिष्ठादिभिः सह पितुः संस्कारं कृत्वा आत्मानम् अभिषेचयस्व।’
१पितुः अदर्शनं मातुः गृहे प्रवेशः कैकेय्याः प्रश्नाश्च
१अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।
जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये॥Then, not finding his father in his father's apartments, Bharata went to see his mother in her own.
२अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम्॥Seeing her son arrived, home from abroad, Kaikeyī sprang up in delight, leaving her golden seat.
३स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ॥Entering that house of his own, now stripped of its beauty, the righteous Bharata looked at his mother and clasped her auspicious feet.
४तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्।
अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे॥She kissed that illustrious son on the head, embraced him, set Bharata on her lap and began to question him.
५अद्य ते कतिचिद्रात्र्यश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः।
अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस्तव॥“How many nights is it now since you left your grandfather's house? Are you not weary from the road, driving here so fast?
६आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव।
प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि॥“Is your grandfather quite well, and Yudhājit your uncle? Tell me everything, my son, about the pleasures of your stay.”
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಬಹುತೇಕ ಬರಿದಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ತಂದೆಯ ಭವನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ತಾಯಿಯ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಮಗನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೈಕೇಯಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಚಿನ್ನದ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದಳು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಾದರೋ ಶ್ರೀಹೀನವಾದ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ತಾಯಿಯ ಶುಭಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅವಳು ಆ ಯಶಸ್ವಿಯ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಕೇಳತೊಡಗಿದಳು: ‘ತಾತನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ನಿನಗೆ ಇಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ರಾತ್ರಿಗಳಾದವು? ರಥದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದ ನಿನಗೆ ದಾರಿಯ ಆಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ನಿನ್ನ ತಾತನೂ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ? ಮಗೂ, ಪ್ರವಾಸದ ಸುಖವನ್ನೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಡೀ ನಗರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ, ಹರ್ಷವಿರುವುದು ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅದು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನೆ. ಮಗನನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಕೇಳುವ ತಾಯಿಯೇ ಕ್ಷಣದ ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಹೇಳುವಳು. ‘ಶ್ರೀವಿವರ್ಜಿತಂ ಸ್ವಗೃಹಮ್’ (ಶ್ರೀಹೀನವಾದ ತನ್ನ ಮನೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಕ — ಮನೆಯ ಹೊರಗಿನ ಶ್ರೀ ಹೋಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಒಳಗೆ ಅಧರ್ಮ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ಆದರೂ ಭರತನು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ವಿನಯ ಇನ್ನೂ ಅಖಂಡವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹರ್ಷವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಆಸನವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಎದ್ದು ಬರುತ್ತಾಳೆ, ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲ ವಾತ್ಸಲ್ಯವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಲೋಭದ ಸಿದ್ಧಿ. ಯಾವ ಮಗನನ್ನು ಅವಳು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾಳೋ ಅವನೇ ಈಗ ಅವಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
In the previous sarga Bharata, having seen Ayodhyā almost deserted, entered his father's house with his head bowed. Now, not finding his father in his father's apartments, he went to see his mother in hers. When Kaikeyī saw her son home from abroad she sprang up in delight from her golden seat. The righteous Bharata, entering that house of his, now stripped of its beauty, clasped his mother's auspicious feet. She kissed her illustrious son on the head, embraced him, set him on her lap and began to question him. “How many nights is it since you left your grandfather's house? Aren't you tired from the road, driving here so fast? Is your grandfather well, and your uncle Yudhājit? Tell me everything, my son, about the pleasures of your stay.” The poet sets up a sharp contrast: the whole city is sunk in grief, and the one house where there is joy is Kaikeyī's. The mother who takes her son on her lap and questions him so tenderly will in a moment tell him that his father is dead. That the house is stripped of its beauty is telling too — its outward splendour has gone because wrong has entered within. Yet Bharata clasps his mother's feet as always; his humility is still unbroken. The poet shows Kaikeyī's delight in every gesture — she leaves her seat, springs up, kisses his head, takes him on her lap — all signs of a mother's love, but their root is not love so much as the success of her greed for the kingdom: the son she means to make king is standing before her.
२भरतस्य उत्तरं पितुः विषये प्रश्नाश्च
७एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः।
आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः॥So affectionately questioned by Kaikeyī, the lotus-eyed Bharata, that son of a king, told his mother everything.
८अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः।
अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन्मातुलश्च मे॥“Tonight is my seventh since I left grandfather's house. Mother, your father is well, and so is my uncle Yudhājit.
९यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः।
परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः॥“Under the weight of the wealth and jewels the king, scorcher of foes, gave me, the convoy grew weary on the road, so I came on ahead.
१०राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः।
यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति॥“I have come hurried along by the messengers who carried the king's word. Now let my mother tell me what I wish to ask.
११शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः।
न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे॥“This couch of yours, adorned with gold, is empty, and these people of the House of Ikṣvāku do not look glad to me.
१२राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने।
तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहागतः॥“The king is usually here in my mother's apartments; today I do not see him, though I came here wishing to see him.
१३पितुर्ग्रहीष्ये पादौ च तं ममाख्याहि पृच्छतः।
आहोस्विदम्बाज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने॥“I would clasp my father's feet — tell me, since I ask, where he is. Or is he in the apartments of my eldest mother, Kausalyā?”
ಕೈಕೇಯಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕೇಳಲು, ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ತಾಯಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಾತನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ನನಗೆ ಇಂದು ಏಳನೆಯ ರಾತ್ರಿ. ಅಮ್ಮಾ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ನನ್ನ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ರಾಜನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಧನರತ್ನಗಳ ಭಾರದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಬಂದೆ. ರಾಜನ ಸಂದೇಶ ತಂದ ದೂತರು ಅವಸರಪಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಂದೆ. ಈಗ ನಾನು ಕೇಳಬಯಸುವುದನ್ನು ಅಮ್ಮ ಹೇಳಬೇಕು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಂಚ ಬರಿದಾಗಿದೆ; ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಪರಿವಾರವೂ ನನಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ಬಹುಪಾಲು ಅಮ್ಮನ ಈ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಇಂದು ಅವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ. ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ — ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳು. ಅಥವಾ ಅವನು ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭವನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಯೇ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಭರತನು ಬರಿದಾದ ಮಂಚವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ ಜನರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಓದುಗನಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜಾ ಭವತಿ ಭೂಯಿಷ್ಠಮ್ ಇಹಾಂಬಾಯಾ ನಿವೇಶನೇ’ (ರಾಜನು ಬಹುಪಾಲು ಅಮ್ಮನ ಈ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಪಕ್ಷಪಾತವೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಮ್ಮ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧನರತ್ನಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅವನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದವು ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ತಾನಾದರೋ ಅವನ್ನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿನ ಲೋಭವಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೇ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
So affectionately questioned, the lotus-eyed prince told his mother everything. “Tonight is my seventh since I left grandfather's house. Mother, your father is well, and so is my uncle Yudhājit. The king gave me so much wealth and so many jewels that the convoy grew weary on the road under their weight, so I came on ahead. I was hurried here by the messengers who brought the king's word. Now let my mother tell me what I want to ask. This gold-adorned couch of yours is empty, and the people of the House of Ikṣvāku do not look glad to me. The king is usually here in my mother's rooms; today I do not see him, though I came here hoping to. I want to clasp my father's feet — tell me, since I ask, where he is. Or is he in the rooms of my eldest mother, Kausalyā?” This string of questions is deeply moving: Bharata sees the empty couch and the unhappy faces and still does not imagine the truth; he only asks where his father is. The reader knows everything, so every word pierces like a dart. “The king is usually here in my mother's apartments” also recalls Daśaratha's partiality for Kaikeyī, the partiality that was the root of the whole disaster. Bharata's humility shows even here: he does not command but asks his mother to tell him. Nor does he boast of the wealth and jewels; he says only that their weight tired the convoy, and he has left them behind on the road. Once more the poet hints that wealth is being pressed on the one man who has no greed for it.
४शून्यशय्यायाः विलापः मातुः उत्थापनं च
१९एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा।
शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये॥“This bed of my father's used to shine so beautifully, as the clear night sky shines with the moon when the rains have passed.
२०तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता।
व्योमेव शशिना हीनमप्शुष्क इव सागरः॥“Today it does not shine at all, bereft of that wise man — like the sky without the moon, like the sea gone dry of water.”
२१बाष्पमुत्सृज्य कण्ठेन स्वात्मना परिपीडितः।
प्रच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः॥Choking back his tears, tormented within himself, that best of conquerors covered his handsome face with his garment.
२२तमार्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने॥Seeing him fallen on the ground, stricken, godlike, like the trunk of a sāla tree cut down in the forest by an axe,
२३माता मातङ्गसंकाशं चन्द्रार्कसदृशं सुतम्।
उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्॥his mother raised up that son of hers, like an elephant, like sun and moon, worn out with grief, and spoke these words:
२४उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजन्नत्र महायशः।
त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः॥“Get up, get up! Why do you lie there, illustrious king? Good men such as you, honoured in the assembly, do not grieve.
२५दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतितपोनुगा।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे॥“Your mind, given to giving and to sacrifice, following conduct, sacred learning and austerity, shines, wise one, as the sun's radiance shines in its own house.”
ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ತಂದೆಯ ಈ ಶಯನ ಹಿಂದೆ, ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದ ನಂತರದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ಇದು ಆ ಧೀಮಂತನಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ — ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರು ಬತ್ತಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಗಂಟಲಿನಿಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನೊಳಗೇ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಮುಖವನ್ನು ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಯಂತಿದ್ದ, ಆರ್ತನಾದ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕಾಂಡದಂತಿದ್ದವನನ್ನು — ನೋಡಿ, ತಾಯಿ ಆನೆಯಂತಹ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತಹ, ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ಮಗನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಏಳು ಏಳು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ಇಲ್ಲೇಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯರಾದ ನಿನ್ನಂತಹ ಸತ್ಪುರುಷರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನೇ, ದಾನಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ, ಶೀಲ ಶ್ರುತಿ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ರಾಜನ್’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಹೇಳಬಯಸುವುದು ಶೋಕನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಸ್ವೀಕಾರ. ಮಗನ ದುಃಖ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಡ್ಡಿ ಮಾತ್ರ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಬೇಕು — ಶಯನ ಚಂದ್ರಸಹಿತ ಆಕಾಶದಂತಿತ್ತು, ಈಗ ಚಂದ್ರರಹಿತ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ; ಬಿದ್ದ ಭರತನು ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕಾಂಡದಂತೆ; ಅದೇ ಮಗನು ಆನೆಯಂತೆ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ. ಒಂದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಯತಾಂ ವರಃ’ (ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು ಈಗ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
“This bed of my father's used to shine so beautifully, like the clear night sky with its moon when the rains are over. Today it does not shine at all without that wise man — like the sky without the moon, like the sea dried up.” Choking back his tears and tormented within, that best of conquerors covered his handsome face with his cloth; the one who was first among victors now hides his face. He lay fallen on the ground, stricken, godlike, like the trunk of a sāla tree felled by an axe in the forest. His mother raised up her grief-worn son, who was like an elephant, like the sun and the moon, and said: “Get up, get up! Why are you lying there, illustrious king? Good men like you, honoured in the assembly, do not grieve. Your mind, wise one, given to charity and sacrifice, guided by good conduct, sacred learning and austerity, shines like the sun's radiance in its own house.” Even in his grief she praises him and calls him “king”, and that reveals her purpose: what she wants is not to ease his sorrow but to have him accept the kingdom. In her eyes her son's grief is only an obstacle to his consecration. Count the images in this one passage: the bed once like a moonlit sky, now like a moonless sky and a sea without water; the fallen Bharata like a sāla trunk cut down by an axe; the son like an elephant, like sun and moon. With five comparisons the poet spreads the grief wide.
५भरतस्य प्रत्युत्तरं पितुः स्मरणं रामस्य च याचनम्
२६स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ परिविवृत्य च।
जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः॥Having wept a long while and rolled upon the ground, he answered his mother, wrapped about with many sorrows:
२७अभिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते।
इत्यहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम्॥“‘The king will consecrate Rāma, or else perform a sacrifice’ — with that settled in my mind I set out joyfully on the journey.
२८तदिदं ह्यन्यथाभूतं व्यवदीर्णं मनो मम।
पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्॥“But it has turned out otherwise, and my mind is torn apart, for I do not see my father, who was always devoted to what was dear and good.
२९अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याधिना मय्यनागते।
धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम्॥“Mother, of what illness did the king die while I was away? Fortunate are Rāma and the others, by whom father was given his last rites with their own hands.
३०न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्।
उपजिघ्रेत्तु मां मूर्ध्नि तातः संनाम्य सत्वरम्॥“Surely the illustrious great king does not know that I have come; otherwise father would have bent down at once and kissed me on the head.
३१क्व स पाणिः सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः।
यो हि मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति॥“Where is that hand of my father, of untiring deeds, so pleasant to the touch, that would brush the dust from me again and again?
ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅತ್ತು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡಿ, ಅನೇಕ ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ತಾಯಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು, ಅಥವಾ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವನು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಬೇರೆಯೇ ಆಯಿತು, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಒಡೆದುಹೋಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸದಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಹಿತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದ ತಂದೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಮ್ಮಾ, ನಾನು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ರಾಜನು ಯಾವ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಹೋದನು? ರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಧನ್ಯರು, ಅವರು ತಾವೇ ತಂದೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವುದು ಖಂಡಿತ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಂದೆ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಗಿಸಿ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ತಂದೆಯ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶದ ಆ ಕೈ ಎಲ್ಲಿ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒರೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕೈ?’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನು ನೆನಪುಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತಂದೆಯ ಶಯನವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಕೈಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ನೆತ್ತಿ ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಗನ ಎಳೆಯ ಬಾಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಧನ್ಯಾ ರಾಮಾದಯಃ’ (ರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಧನ್ಯರು) ಎಂಬ ಮಾತೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸತ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಬೇಗನೆ ಕೇಳುವನು. ‘ಮಯಿ ಅನಾಗತೇ’ (ನಾನು ಬರುವ ಮೊದಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಮಗನ ವೇದನೆ ಅಡಗಿದೆ — ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ದರ್ಶನ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಯಾವ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಅವನು ಮರಣದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ತಾಯಿಯ ಕೃತ್ಯ ಅವನ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ.
After weeping a long while and rolling on the ground, Bharata, wrapped in many sorrows, answered his mother. “I set out joyfully on the journey thinking that the king was going to consecrate Rāma, or else perform a sacrifice. But it has turned out otherwise, and my heart is torn apart, because I do not see my father, who was always intent on what was dear and good for us. Mother, what illness took the king while I was away? Fortunate are Rāma and the others, who gave father his last rites with their own hands. Surely the great and glorious king does not know that I have come; otherwise he would have bent down at once and kissed me on the head. Where is that hand of my father's, whose deeds never wearied him, so pleasant to the touch, that used to brush the dust off me again and again?” Here the poet shows Bharata's grief through memory: he remembers his father's bed, the touch of his hand, the kiss on his head — all marks of a son's early childhood. “Fortunate are Rāma and the others” is heart-rending, for he believes Rāma is in Ayodhyā and performed their father's funeral; the truth is quite different, and he will soon hear it. In “while I was away” lies a son's pain that, had he come in time, he would have seen his father at the end. And by asking what illness it was he shows he thinks the death a natural one; his mother's deed has not even entered his imagination.
६रामं प्रति भरतस्य याचना पितुः अन्तिमवचनं च
३२यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि सम्मतः।
तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः॥“Announce me quickly to him who is my brother, my father, my kinsman, whose servant I am held to be — to Rāma, of untiring deeds.
३३पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम॥“For to a man who knows the dharma of the noble, the eldest brother is a father. I shall clasp his feet; he is my refuge now.
३४धर्मविद्धर्मशीलश्च महाभागो दृढव्रतः।
आर्ये किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः॥“Knower of dharma, righteous in conduct, greatly blessed, firm in his vows, of true valour — noble lady, what did my father the king say?
३५पश्चिमं साधुसंदेशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः।
इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्॥“I wish to hear his last good message to me.” Thus questioned, Kaikeyī told him the truth:
३६रामेति राजा विलपन्हा सीते लक्ष्मणेति च।
स महात्मा परं लोकं गतो मतिमतां वरः॥“Crying ‘Rāma!’ and ‘Alas Sītā! Alas Lakṣmaṇa!’ that great-souled king, best of the wise, went to the other world.
३७इतीमां पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव।
कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः॥“These were the last words your father spoke, caught in the noose of time like a great elephant.
३८सिद्धार्थास्तु नरा राममागतं सह सीतया।
लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्॥“‘Those men will have their wish who shall see Rāma come back with Sītā, and mighty-armed Lakṣmaṇa returned.’”
‘ಯಾರು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನೂ ತಂದೆಯೂ ಬಂಧುವೂ ಆಗಿರುವನೋ, ಯಾರಿಗೆ ನಾನು ದಾಸನೆಂದು ಪರಿಗಣಿತನಾಗಿದ್ದೇನೋ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆರ್ಯ ಪುರುಷನಿಗೆ ಹಿರಿಯಣ್ಣನೇ ತಂದೆ; ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ, ಈಗ ಅವನೇ ನನಗೆ ಗತಿ. ಆರ್ಯೆ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮಶೀಲನೂ ಮಹಾಭಾಗನೂ ದೃಢವ್ರತನೂ ಸತ್ಯವಿಕ್ರಮನೂ ಆದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಏನು ಹೇಳಿದನು? ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕೈಕೇಯಿ ಇದ್ದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳಿದಳು: ‘ರಾಮಾ ಎಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ಕಾಲಧರ್ಮದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು — ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರು ಕೃತಾರ್ಥರು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಭರತನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಗೂಢವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವರು’ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಅವನ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕವಿಯ ರಚನಾಕೌಶಲ — ಸತ್ಯ ಕ್ರಮವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಒಮ್ಮೆಲೇ ಅಲ್ಲ. ‘ಯಾರು ನನಗೆ ಅಣ್ಣನೂ ತಂದೆಯೂ ಬಂಧುವೂ, ಯಾರಿಗೆ ನಾನು ದಾಸನೆಂದು ಪರಿಗಣಿತನೋ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಮಂತ್ರದಂತಿದೆ; ಮುಂದೆಯೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳುವನು. ‘ಪಿತಾ ಹಿ ಭವತಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ’ (ಹಿರಿಯಣ್ಣನೇ ತಂದೆ) ಎಂಬುದು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ವಚನವನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಆದರೆ ಆ ಸತ್ಯ ಅವಳಿಗೆ ಗೌರವದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅಪರಾಧದ ಸಾಕ್ಷಿಯೇ.
“Tell Rāma at once that I have come — Rāma, whose deeds never falter, who is my brother, my father and my kinsman, whose servant I am held to be. To a man who knows the dharma of the noble, the eldest brother is a father. I will clasp his feet; he is my refuge now. And noble lady, what did my father say — that righteous king who knew dharma, greatly blessed, firm in his vows, true in his valour? I want to hear his last good message for me.” He quotes the rule of dharma that the eldest brother is a father, and his words — Rāma is my brother, father and kinsman, and I am his servant — are almost the watchword of Bharata's character in this kāṇḍa; he will say the same again and again. He still does not know that Rāma has gone to the forest; he only seeks his elder brother's protection. So questioned, Kaikeyī told him the truth. “Crying ‘Rāma!’ and ‘Alas, Sītā! Alas, Lakṣmaṇa!’ that great-souled king, wisest of the wise, went to the other world. Caught in the noose of time like a great elephant, your father spoke these last words: ‘Those men will have their wish who see Rāma come back with Sītā, and mighty-armed Lakṣmaṇa returned.’” In reporting his father's last words she hints at the hidden truth, for “who see Rāma come back” itself implies that he is gone. Such is the poet's craft: the truth comes out step by step, not all at once. And when Kaikeyī reports the king's dying words she does speak the truth — but that truth brings her no honour; it is the very evidence of her crime.
७रामस्य वनगमनस्य वार्ता भरतस्य शङ्का प्रश्नाश्च
३९तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात्।
विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्॥Hearing that, he sank down at this second announcement of ill; his face fell, and he asked his mother again:
४०क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समागतः॥“Where is he now, that righteous one who increases Kausalyā's joy, who went away with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā?”
४१तथा पृष्टा यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे।
मातास्य युगपद्वाक्यं विप्रियं प्रियशंसया॥Questioned so, she set about telling it as it was — his mother, uttering an unwelcome thing as though she were announcing good news.
४२स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्।
दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः॥“That prince, my son, has gone in bark garments to the great forest, to the Daṇḍakas, with Vaidehī, and with Lakṣmaṇa following him.”
४३तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया।
स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे॥Hearing that, Bharata was appalled, and fearing for his brother's good name, out of the greatness of his own line he began to ask:
४४कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित्।
कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः॥“Has Rāma taken any brahmin's wealth from anyone? Has he done harm to any innocent man, rich or poor?
४५कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते।
कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्राता रामो विवासितः॥“Has the prince coveted another man's wife? Why has my brother Rāma been banished to the Daṇḍaka forest?”
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎರಡನೆಯ ಅಪ್ರಿಯದ ಸೂಚನೆಯಿಂದ ಅವನು ಕುಸಿದುಹೋದನು; ವಿಷಣ್ಣವದನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಇರುವ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಈಗ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಹಾಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು; ಅವನ ತಾಯಿ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಮಗೂ, ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ದಂಡಕದ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಭಯಗೊಂಡನು, ಅಣ್ಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಿತು; ತನ್ನ ವಂಶದ ಹಿರಿಮೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಮನು ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನಾದರೂ ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ಅವನು ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನಾಗಲಿ ಬಡವನನ್ನಾಗಲಿ ಯಾವ ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ರಾಜಕುಮಾರನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬಯಸಿಲ್ಲ ತಾನೆ? ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನನ್ನು ಏಕೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಶಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ವನವಾಸ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಂಬಿಕೆ. ‘ವಂಶಸ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾತ್’ (ವಂಶದ ಹಿರಿಮೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ವಂಶಧರ್ಮದ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ‘ವಿಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಿಯಶಂಸಯಾ’ (ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಮಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಅವಳು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯಂತೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಚಪಲೆಯಾದ ತಾಯಿ’ ಎಂದು ಕವಿ ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿವೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧನಾಪಹರಣ, ನಿರಪರಾಧಿಯ ಹಿಂಸೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸಂಗ; ರಾಜಕುಲದವರಿಗೆ ವನವಾಸಯೋಗ್ಯವಾದ ಅಪರಾಧಗಳು ಇವೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ.
Hearing that, Bharata sank at this second piece of bad news. With a fallen face he asked his mother again: “Where is he now, that righteous one who is Kausalyā's joy, who has gone away with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā?” Asked this, she set about telling him plainly, uttering the painful news as though she were announcing something welcome — the news that would break her son's heart she told eagerly, as if it were good. “That prince, my son, has gone in bark garments to the great forest of the Daṇḍakas with Vaidehī, and Lakṣmaṇa has followed him.” At that Bharata was appalled. Fearing for his brother's good name, and prompted by the greatness of his line, he began to ask: “Has Rāma taken any brahmin's wealth? Has he harmed any innocent man, rich or poor? Has the prince coveted another man's wife? Why has my brother Rāma been banished to the Daṇḍaka forest?” These questions reveal Bharata's character: he does not suspect Rāma but searches for the cause of the banishment, believing that in Ikṣvāku's line no one could be banished without cause; the questions spring not from doubt but from pride in the dharma of his house. His three questions name three great sins — stealing a brahmin's wealth, harming the innocent, and violating another's wife — which in his view were the only crimes for which a royal prince could be exiled.
८कैकेय्याः आत्मकर्मनिवेदनं राज्यग्रहणस्य आदेशश्च
४६अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्।
तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे॥Then his fickle mother, in that very manner of women, began to relate her own doing exactly as it had been.
४७एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना।
उवाच वचनं हृष्टा वृथापण्डितमानिनी॥So addressed by great-souled Bharata, Kaikeyī, delighted with herself and vainly thinking herself wise, said:
४८न ब्राह्मणधनं किंचिद्धृतं रामेण कस्यचित्।
कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः।
न रामः परदारान्स चक्षुर्भ्यामपि पश्यति॥“Rāma has taken no brahmin's wealth from anyone; no innocent man, rich or poor, has been harmed by him; Rāma does not so much as look at another's wife.
४९मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्येहाभिषेचनम्।
याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्॥“But I, my son, as soon as I heard of Rāma's consecration here, asked your father for the kingdom and for Rāma's banishment.
५०स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तथाकरोत्।
रामस्तु सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया॥“Holding to his own rule of conduct, your father did just that; and Rāma was sent away with Saumitri and with Sītā.
५१तमपश्यन्प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः।
पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्॥“Not seeing that beloved son, the illustrious king, worn down by grief for him, went to his death.
५२त्वया त्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम्।
त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवंविधं कृतम्॥“Now, you who know dharma, take up the kingship. It was for your sake that I did all of this.
५३मा शोकं मा च संतापं धैर्यमाश्रय पुत्रक।
त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम्॥“Do not grieve, do not be distressed; take courage, my child. This city and this untroubled kingdom are yours.
५४तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः।
संकाल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व॥“So, my son, quickly, in the proper manner, together with Vasiṣṭha and the other foremost twice-born who know the rites, perform the funeral of the undaunted king, and consecrate yourself over the earth.”
ಆಗ ಅವನ ಚಪಲೆಯಾದ ತಾಯಿ ಅದೇ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ರಾಮನು ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲ; ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನಾಗಲಿ ಬಡವನನ್ನಾಗಲಿ ಯಾವ ನಿರಪರಾಧಿಯನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಗೂ, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸವನ್ನೂ ಬೇಡಿದೆ. ತನ್ನ ಸತ್ಯವ್ರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಅದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ರಾಮನನ್ನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಪ್ರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿ ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಈಗ ನೀನು ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ. ಶೋಕಿಸಬೇಡ, ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ; ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಮಗೂ. ಈ ನಗರವೂ ನಿರಾತಂಕವಾದ ಈ ರಾಜ್ಯವೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗೂ, ವಿಧಿಜ್ಞರಾದ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಧೀರನಾದ ರಾಜನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿಕೊ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಆದೇಶ ಗಾಂಭೀರ್ಯದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಂದ ಹೇಳುವುದೇ ಭರತನಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಸಹನೀಯ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ತೀವ್ರ ರೋಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವನು, ತಾಯಿಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಕಥೆಯ ಮಹಾಸಂಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಉತ್ತರ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಅವಳು ರಾಮನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕೊನೆಗೆ ಫಲವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕ್ರಮವೇ ಅವಳ ಮೋಹದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲವಳೇ ಅವನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ‘ವೃಥಾಪಂಡಿತಮಾನಿನೀ’ (ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳು) ಎಂಬ ಕವಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ನೀತಿಜ್ಞೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಗನದೇ ಸರ್ವನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಭರತನು ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೌನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Then his fickle mother, in her woman's way, began to tell exactly what she had done. Delighted with herself and vainly thinking herself wise, Kaikeyī answered the great-souled Bharata: “Rāma has taken no brahmin's wealth from anyone; he has harmed no innocent man, rich or poor; Rāma does not so much as look at another man's wife. But I, my son, as soon as I heard of Rāma's consecration, asked your father for the kingdom and for Rāma's banishment. Holding to his own rule, your father did just that, and Rāma was sent away with Saumitri and Sītā. And not seeing that beloved son, the glorious king, worn down by grief for him, died. Now, you who know dharma, take up the kingship; it was for your sake that I did all this. Do not grieve, do not be distressed; take courage, my child. This city and this untroubled kingdom are yours. So, my son, with Vasiṣṭha and the other great brahmins who know the rites, quickly and duly perform the funeral of that undaunted king, and have yourself consecrated over the earth.” Her answer falls into three parts: first she grants Rāma's innocence, then she tells her own deed, and last she claims its reward. That order shows how deep her delusion ran: she knew Rāma was blameless, and still she had him banished. The poet's word for her, “vainly thinking herself wise”, is decisive: she thought herself a shrewd politician, when in truth she had brought ruin on her own son. Her boast, “it was for your sake that I did all this”, is the hardest of all for Bharata to bear, and in the next sarga, hearing it, he will burst out in fury and denounce his mother. Bharata has not yet said a word, and his very silence foreshadows that anger. So this sarga marks a great turning in the story: from here on Bharata's character stands at its centre.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- प्र + उषित → प्रोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + वस्’ इत्यस्य क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सौवर्णम् + आसनम् → सौवर्णमासनम् — मकारस्य सन्धौ संहितम् एकं पदम्
- समासः
- सौवर्णम् आसनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्यक्त्वा’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- श्री + विवर्जित — सन्धिकार्यं नास्ति (ईकारः वकारेण सह न सन्धिम् उपैति)
- समासः
- श्रिया विवर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘स्वगृहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उप + आ + घ्रा → समुपाघ्राय — ‘उप + आ’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — त्र्युपसर्गपूर्वकात् ‘घ्रा’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- च्युतस्य + आर्यक → च्युतस्यार्यक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आर्यकस्य वेश्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सर्वाणि षष्ठ्यन्तानि, एकवचनानि (‘तव’ इत्यनेन सम्बद्धानि)
- सन्धिः
- अध्वन् + श्रम → अध्वश्रम — नकारस्य लोपः समासे
- समासः
- अध्वनः श्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- राजीव + लोचन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राजीवे (कमले) इव लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- राज + वाक्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वाक्य + हर’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- राज्ञः वाक्यं हरन्ति इति राजवाक्यहराः — उपपदतत्पुरुषः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘दूतैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘यज्’ धातोः यङन्तात् ऊकप्रत्यये यायजूकः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितसदृशं कृदन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धर्म + अभिजन → धर्माभिजन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः ‘धर्माभिजनवान् + शुचिः’ इत्यत्र श्चुत्वसन्धिः (न् + श् = ञ् + छ्) — एषा एव सन्धिः अत्र दुर्ग्रहा, अतः संहितं रूपम् उद्धृतम्
- समासः
- धर्मः अभिजनः (कुलम्) यस्य, तादृशः — बहुव्रीहिगर्भः मतुबन्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बल + अर्दित → बलार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पितृशोकस्य बलेन अर्दितः — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भ्रान्त + आकुलित → भ्रान्ताकुलित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- भ्रान्ता आकुलिता च चेतना यस्य सः — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अति + अय → अत्यय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); तोयद + अत्यय → तोयदात्यय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- तोयदानाम् अत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
- सन्धिः
- अप् + शुष्क → अप्शुष्क — मुद्रणे पकारः हलन्तः; व्याकरणदृष्ट्या ‘अप्सु शुष्कः’ इति अपेक्ष्यते, किन्तु मुद्रितपाठः एव रक्षितः
- समासः
- अद्भिः शुष्कः (जलेन रहितः) — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सागरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चन्द्र + अर्क → चन्द्रार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चन्द्रार्काभ्यां सदृशः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यज्ञ + अधिकार → यज्ञाधिकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दाने यज्ञे च अधिकारः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तपस् + अनुग → तपोनुग — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शीलं श्रुतिं तपः च अनुगच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रभा + इव → प्रभेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इव + अर्कस्य → इवार्कस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रभा’ इति सुबन्तम्, ‘इव’ इति निपातः
- विभक्तिः
- ‘प्रभा’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अर्कस्य’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + वि + वृत् → परिविवृत्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकात् ‘वृत्’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- यात्राम् + अयासिषम् → यात्रामयासिषम् — मकारस्य सन्धौ संहितम् एकं पदम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘या’ धातोः लुङ् उत्तमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- ‘यात्राम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘अयासिषम्’ क्रियापदम् (लुङ्)
- सन्धिः
- वि + अव + दीर्ण → व्यवदीर्ण — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दॄ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं द्व्युपसर्गपूर्वकं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मयि + अनागते → मय्यनागते — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ‘न + आगत’ इत्यत्र नञः ‘अन्’ इति आदेशः
- समासः
- न आगतः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (भावलक्षणे सप्तमी)
- सन्धिः
- उप + घ्रा → उपजिघ्र — अभ्यासकार्यम् (घ्रा → जिघ्र)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘घ्रा’ धातोः विधिलिङ् प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- अक्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘तातस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- काल + धर्म — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परि + क्षिप्त’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- कालधर्मेण परिक्षिप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- द्वितीय + अप्रिय → द्वितीयाप्रिय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘न + प्रिय’ इत्यत्र नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- द्वितीयस्य अप्रियस्य शंसनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- चीर + वासस् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चीराणि (वल्कलानि) वासांसि यस्य सः — बहुव्रीहिः; प्रथमैकवचने ‘चीरवासाः’, सन्धौ ‘चीरवासा’ इति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजसुतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अनुचर → लक्ष्मणानुचर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणः अनुचरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- चारित्र + शङ्का — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चारित्रविषये शङ्का — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- न + पाप → अपाप — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न पापः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आढ्यः दरिद्रः वा’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- वृथा + पण्डित — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पण्डित + मानिनी’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- वृथा आत्मानं पण्डितां मन्यते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सह + सौमित्रिः → सहसौमित्रिः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सौ’ इति व्यञ्जनादि, अतः स्वरसन्धेः प्रसङ्गः एव नास्ति, केवलं समासे पदे संहिते
- समासः
- सौमित्रिणा सह — सहपूर्वपदः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + द्यून — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पुत्रशोक + परिद्यून’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- पुत्रशोकेन परिद्यूनः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘महीपालः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + पद् → उपपेदिवान् — लिटि क्वसुप्रत्यये अभ्यासकार्यम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः क्वसुप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + आमय → अनामय — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरादौ
- समासः
- न विद्यते आमयः (रोगः, उपद्रवः) यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + काल्य → संकाल्य — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कल्’ धातोः ण्यन्तात् ल्यबन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘उर्वी’ इत्यस्य सप्तम्यां ‘उर्व्याम्’ इति यणादेशेन रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्