॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 71ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನ ಮಾರ್ಗಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ

ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ, ನದಿಗಳು ಗ್ರಾಮಗಳು ಕಾಡುಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದು, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪುವುದು, ಆನಂದಹೀನ ನಗರದ ದರ್ಶನ, ಸಾರಥಿಗೆ ಭರತನ ಉದ್ಗಾರಗಳು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಾತ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವನ ಏಳು ದಿನಗಳ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ನದಿಗಳ, ಗ್ರಾಮಗಳ, ಕಾಡುಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲೇ ಅಪರೂಪ. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟು, ಮೊದಲು ಸುದಾಮಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದನು. ಅನಂತರ ಕಾಂತಿಮಂತನಾದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ಮನೋಹರವಾದ, ಅಗಲವಾದ, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ, ಅಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶತದ್ರು (ಸಟ್ಲೆಜ್) ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅದರ ನಂತರ ಐಲಧಾನ ಎಂಬಲ್ಲಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಅಪರಪರ್ವತ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತನ್ನೊಳಗೆ ಬಿದ್ದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಲ್ಲಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶಿಲಾ ನದಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿ, ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಶಲ್ಯಕರ್ಷಣ ಎಂಬ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಶಿಲಾವಹಾ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥ ವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ಅವಸರವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಪ್ರತಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಸಾಗುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲೂ ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯ’ ಎಂಬ ದೂತರ ಮಾತು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಸತ್ಯಸಂಧಃ ಶುಚಿಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಸೂಚಕ — ದಾರಿಯಲ್ಲೂ ಶೌಚವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಬಿಡದ ಪುರುಷನೇ ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸನು.

ಅನಂತರ ಅವನು ಸರಸ್ವತಿ ಗಂಗೆಗಳು ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತಲುಪಿ, ವೀರಮತ್ಸ್ಯ ದೇಶದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರುಂಡ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮನೋಹರವಾದ ಕುಲಿಂಗಾ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಅನಂತರ ಯಮುನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಅವನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿಯ ಶ್ರಮದಿಂದ ಕಾದಿದ್ದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತಣಿಸಿ, ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿ, ತಾನೂ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ನೀರು ಕುಡಿದು, ಮುಂದಿನ ದಾರಿಗಾಗಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟನು. ಅನಂತರ ಮಂಗಳಸ್ವಭಾವದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ವಾಹನದಲ್ಲಿ, ಮನುಷ್ಯರು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಸಂಚರಿಸದ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು, ಗಾಳಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಗಾಳಿಯ ಗತಿ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದುದಾಗಿರುವಂತೆ ಭರತನ ಗತಿಯೂ; ಆದರೆ ಗಾಳಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬೀಸುತ್ತದೆ, ಇವನು ಮಾತ್ರ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿದ್ದೂ ನಾಯಕನು ತಾನು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಶ್ರಮವನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಭರತನ ರಾಜಗುಣದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಭದ್ರಃ ಭದ್ರೇಣ ಯಾನೇನ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮಂಗಳಸ್ವಭಾವದ ಪುರುಷನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಗಮ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಮಂಗಳವೇ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

ಅಂಶುಧಾನ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಮಹಾನದಿ ಭಾಗೀರಥಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಘವನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಗ್ವಟ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಗರವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಗ್ವಟದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಕುಟಿಕೋಷ್ಟಿಕಾ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅದನ್ನೂ ದಾಟಿ ಧರ್ಮವರ್ಧನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅನಂತರ ತೋರಣ ಗ್ರಾಮದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದ ಮೂಲಕ ಹೋಗಿ ಜಂಬೂಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಅದರ ನಂತರ ದಶರಥನ ಮಗನು ವರೂಥ ಎಂಬ ರಮಣೀಯ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟನು, ಪ್ರಿಯಕ (ಕದಂಬ) ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ಉಜ್ಜಿಹಾನಾ ನಗರದ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಪ್ರಿಯಕ ವೃಕ್ಷಗಳ ಬಳಿ ಬಂದು ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿಸಿ, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬರುವಂತೆ ಅನುಮತಿಯಿತ್ತು, ತಾನು ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಇದೇ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಂಧಿಬಿಂದು — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಭರತನು ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ರಥದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತರು ನೇರದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದರು, ಆದರೆ ಭರತನು ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಗ್ರಾಮಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ನಗರಗಳೂ ಬಂದವು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ — ತಾತನು ಕೊಟ್ಟ ಧನ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸದಿದ್ದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಈಗ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವೈಭವ ಅವನ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ಗಮ್ಯವೇ ಗುರಿ. ‘ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ ಯಯೌ’ (ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪೂರ್ವವೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಿಕ್ಕು.

ಸರ್ವತೀರ್ಥ ಎಂಬಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಅವನು ಉತ್ತಾನಿಕಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು, ಇತರ ನಾನಾ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ದಾಟಿದನು. ಹಸ್ತಿಪೃಷ್ಠಕ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಕುಟಿಕಾ ನದಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿದನು; ಅನಂತರ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನು ಲೋಹಿತ್ಯ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕಪೀವತೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಏಕಸಾಲ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಣುಮತೀ ನದಿಯನ್ನೂ ವಿನತ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗೋಮತೀ ನದಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿ, ಕಲಿಂಗನಗರದಲ್ಲಿ ಸಾಲವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅತ್ಯಂತ ದಣಿದ ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಭರತನು ಬೇಗನೆ ಮುಂದೆ ಬಂದನು. ಆ ವನವನ್ನೂ ಅವಸರದಿಂದ ದಾಟಿ, ಏಳನೆಯ ರಾತ್ರಿಯ ಅರುಣೋದಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮನುರಾಜನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಆ ನಗರವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳೇ ಪ್ರಯಾಣದ ಅವಧಿ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಾನೇ ತಾಯಿಗೆ ‘ಇಂದು ನನಗೆ ಏಳನೆಯ ರಾತ್ರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಬದಲಾಗಿಹೋಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಮನುನಾ ರಾಜ್ಞಾ ನಿರ್ಮಿತಾಮ್’ (ಮನುರಾಜನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಂಶದ ಆದಿಪುರುಷನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಗರವೇ ಇಂದು ವಂಶದ ಶೋಕದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ. ಅರುಣೋದಯವೂ ಸೂಚಕ — ಬೆಳಕಿನ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಅವನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಕಾಣುವನು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣವರ್ಣನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸರ್ಗದ ಉಳಿದ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆಯೇ.

ಎದುರಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಭರತನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಪುಣ್ಯೋದ್ಯಾನಗಳುಳ್ಳ ಈ ನಗರ ನನಗೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಹರ್ಷದಾಯಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸಾರಥಿಯೇ, ದೂರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ ಮಣ್ಣಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಯಜ್ಞಮಾಡುವ, ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ, ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧರಾದ ಅನೇಕ ಜನರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ, ರಾಜರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗಂಡಸರ ಹೆಂಗಸರ ಗದ್ದಲದ ದೊಡ್ಡ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು; ಅದನ್ನು ನಾನು ಇಂದು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಜನರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಯಾವ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವೋ, ಅವು ಇಂದು ನನಗೆ ಬೇರೆಯೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ — ವಿಹಾರಿಗಳಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿವೆ. ಸಾರಥಿಯೇ, ಈ ನಗರ ನನಗೆ ಅರಣ್ಯದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಆನೆಗಳ ಮೇಲಾಗಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲಾಗಲಿ ಹೊರಹೋಗುವ ಅಥವಾ ಒಳಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜನರು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಇಡೀ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇರುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಇದ್ದು ಈಗ ಇಲ್ಲದುದನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹಿಂದೆ… ಇಂದು ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಗರದ ಹಿಂದಿನ ಶೋಭೆಯೂ ಅದರ ಅಭಾವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ. ಭರತನು ಏನನ್ನೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಗರವೇ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ಸಾರಥಿ ಮಾತ್ರ ಮೌನವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಹೇಳಲಾರ.

‘ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತರಾದ ಹರ್ಷಭರಿತ ಜನರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವೋ, ಜನರ ಪ್ರಣಯಮಿಲನಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದ್ದವೋ, ಅವನ್ನೇ ಇಂದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆನಂದಹೀನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲೆಯುದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮರಗಳಿಂದ ಅವು ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ. ಮತ್ತರಾಗಿ ಮಧುರವಾದ ಅನುರಾಗಭರಿತ ಕಲರವವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಧ್ವನಿ ಇಂದು ಇನ್ನೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಂದನ ಅಗರುಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಧೂಪದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಸುಂದರ ಗಾಳಿ ಹಿಂದೆ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಇಂದು ಏಕೆ ಬೀಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ವೀಣೆಗಳನ್ನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸುವಾಗ ಹಿಂದೆ ಸದಾ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶಬ್ದ ಇಂದೇಕೆ ನಿಂತುಹೋಗಿದೆ? ಅನಿಷ್ಟವಾದ, ಪಾಪಕರವಾದ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ, ಅಹಿತವಾದ ಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ. ಸೂತನೇ, ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ಸರ್ವಥಾ ತೋರುತ್ತಿದೆ; ಕಾರಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಮೂಢವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಕವಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಶೂನ್ಯತೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲದುದರ ಎಣಿಕೆಯಿಂದಲೇ ನಗರದ ಶೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಕಿವಿಯಿಂದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದಾಭಾವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಮೂಗಿನಿಂದ ಚಂದನ ಅಗರು ಧೂಪಗಳ ಗಂಧದ ಅಭಾವವನ್ನು. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಒಂದೇ ಸತ್ಯ ಬಂದು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ವಿಕ್ರೋಶದ್ಭಿರಿವ ದ್ರುಮೈಃ’ (ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವಂತಹ ಮರಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಮರಗಳು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಕವಿ ಆಕ್ರಂದನವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಕೂದಲನ್ನು ಕೆದರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ದುರ್ಲಭ’ ಎಂದು. ‘ಅಸತಿ ಸಮ್ಮೋಹೇ’ (ಕಾರಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಶಂಕೆ ನಿರ್ಹೇತುಕವೆಂಬುದನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಹೃದಯ ಶಾಂತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ — ಬುದ್ಧಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಹೃದಯ ಮಾತ್ರ ಮೊದಲೇ ಅರಿತಿದೆ.

ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ, ದಣಿದ ಹೃದಯದಿಂದ, ಭಯಗೊಂಡು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋಗಿ ಭರತನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಗರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದಣಿದ ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಅವನು ವೈಜಯಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ದ್ವಾರದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಎದ್ದುನಿಂತು ‘ಜಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನೊಡನೆ ಹೋದರು. ಚಿತ್ತ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿರದ ಅವನು ಆ ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಪತಿಯ ದಣಿದ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅನಘನೇ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ಇಷ್ಟು ಅವಸರದಿಂದ ಕರೆತರಲಾಯಿತು? ನನ್ನ ಹೃದಯ ಅಶುಭವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದೆ, ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಸಾರಥಿಯೇ, ರಾಜರ ವಿನಾಶವಾದಾಗ ಎಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆಂದು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ್ದೆನೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮನೆಗಳು ಗುಡಿಸದೆ ಒರಟಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಅವುಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಲ್ಲ, ಸರ್ವಥಾ ಶೋಭಾಹೀನವಾಗಿವೆ. ಬಲಿಕರ್ಮವಿಲ್ಲ, ಧೂಪದ ಸುಗಂಧವಿಲ್ಲ, ಕುಟುಂಬಗಳು ಊಟಮಾಡಿಲ್ಲ, ಜನರು ಕಾಂತಿಹೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಗೃಹಸ್ಥರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಹೀನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅವು ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಶೋಭೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಅಂಗಳಗಳು ಗುಡಿಸದೆ ಇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಶಂಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮನೆಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು; ದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವೈಜಯಂತೇನ ದ್ವಾರೇಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕವಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜದ್ವಾರವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ; ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎದ್ದುನಿಂತು ‘ಜಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಈ ಕೇವಲ ಆಚಾರದ ಜಯಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಾದಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಜಯ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನ ತಂದೆ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅಣ್ಣ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅನೇಕಾಗ್ರಹೃದಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಚಿತ್ತದ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆಲ್ಲೋ ಇದೆ. ಸೂತನನ್ನೂ ‘ಕ್ಲಾಂತಃ’ (ದಣಿದವನು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಶ್ವಪತಿಯ ಸಾರಥಿ ಏಳು ರಾತ್ರಿ ರಥ ನಡೆಸಿ ದಣಿದಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಭರತನು ಅವನನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದವರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಗುಡಿಸದಿರುವುದು, ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮುಚ್ಚದಿರುವುದು, ಬಲಿಕರ್ಮದ ಲೋಪ, ಧೂಪದ ಅಭಾವ, ಕುಟುಂಬಗಳ ಹಸಿವು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶೋಕಗೃಹದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇ; ಇಡೀ ನಗರವೇ ಸೂತಕದ ಮನೆಯಂತಾಗಿದೆ.

‘ದೇವಾಲಯಗಳು ಬರಿದಾಗಿವೆ, ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ದೇವತಾಪೂಜೆಗಳು ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದು ಮಾರಾಟದ ವಸ್ತುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನಹೃದಯರಾಗಿ, ವ್ಯಾಪಾರ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವರಂತೆ ಜನರು ಇದ್ದಾರೆ; ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಚೈತ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಪಕ್ಷಿಮೃಗಗಳು ದೀನವಾಗಿವೆ. ಮಲಿನರಾದ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ದೀನರಾದ, ಚಿಂತಾಮಗ್ನರಾದ, ಬಡಕಲಾದ ಗಂಡಸರೂ ಹೆಂಗಸರೂ ಸೇರಿದ ಜನರನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾತರರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ದೀನಮನಸ್ಕನಾದ ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಅನಿಷ್ಟಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಬರಿದಾದ ಚೌಕಗಳು, ಮನೆಗಳು, ಬೀದಿಗಳು; ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ದ್ವಾರ, ಕದ, ಯಂತ್ರಗಳು — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನ ನಗರದಂತಿದ್ದ ಆ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ದುಃಖದಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ತುಂಬಿಹೋದನು. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಎಂದೂ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ, ಸಂತೋಷರಹಿತನಾಗಿ ಅವನು ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ತಾಯಿಯ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವನು, ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕವಿ ಉಪಜಾತಿ ಎಂಬ ದೀರ್ಘವೃತ್ತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ಈ ಸರ್ಗಮಾಲೆಯ ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದ್ರಪುರೀಪ್ರಕಾಶಾಮ್’ (ಇಂದ್ರನ ನಗರದಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನೂ ‘ರಜೋರುಣದ್ವಾರಕವಾಟಯಂತ್ರಾಮ್’ (ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ದ್ವಾರ ಕದ ಯಂತ್ರಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಅಂತರವನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಾಕ್ಶಿರಾಃ’ (ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ತಲೆಯೆತ್ತಿ ಹೊರಟಿದ್ದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಈಗ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ತಂದೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಯಾವ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶಂಕಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದೇ ಕವಿಯ ಕುಶಲತೆ — ಶೋಕವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವ ಮುನ್ನವೇ ಶೋಕದ ನೆರಳು ಓದುಗನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ