ಸರ್ಗ
ದೂತರು ಭರತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭರತನ ಪ್ರಯಾಣ
ರಾಜಗೃಹಕ್ಕೆ ದೂತರ ಆಗಮನ, ಭರತನ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ತಾತನ ಅನುಮತಿ ಮತ್ತು ಉಡುಗೊರೆಗಳು, ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ದುಃಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ಅದನ್ನು ಗೆಳೆಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತರು ದಣಿದ ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ರಮಣೀಯವಾದ ರಾಜಗೃಹ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ನಗರದ ಕಂದಕವನ್ನು ಶತ್ರುಗಳು ದಾಟಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ದೂತರು ಕೇಕಯರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿಯನ್ನೂ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನೂ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಅನಂತರ ರಾಜನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಭರತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರೂ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಡು, ನಿನ್ನಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯವೊಂದಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷನೇ, ಇವುಗಳನ್ನು ನೀನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸೋದರಮಾವನಿಗೂ ಕೊಡಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ನಿನ್ನ ತಾತನಾದ ರಾಜನಿಗಾಗಿ, ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದನ್ನು ನಿನ್ನ ಸೋದರಮಾವನಿಗಾಗಿ ತರಲಾಗಿದೆ.’ ಹಿತೈಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಅನುರಕ್ತನಾದ ಭರತನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಅವರು ಬಯಸಿದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ದೂತರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೂತರು ವಸಿಷ್ಠನ ಆದೇಶದಂತೆ ರಾಜನ ಮರಣವನ್ನಾಗಲಿ ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನಾಗಲಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ‘ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಮಾತ್ರ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಶೋಕವಲ್ಲ; ಅವನ ದುಃಖ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ದೂತರ ಆಗಮನದ ಸಮಯವೂ ಸೂಚಕ — ಭರತನು ಸ್ವಪ್ನವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಹೀಗೆ ಸ್ವಪ್ನವೂ ದೂತರೂ ಒಂದೇ ಅಶುಭವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಭರತನು ದೂತರನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ: ‘ನನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನಷ್ಟೆ? ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ?’ ಅನಂತರ ಹಿರಿಯ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ: ‘ಧರ್ಮನಿರತಳೂ ಧರ್ಮಜ್ಞಳೂ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವವಳೂ ಆದ ಆರ್ಯೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ತಾಯಿ, ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ?’ ಅನಂತರ ನಡುವಿನ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ: ‘ವೀರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ತಾಯಿಯಾದ ಧರ್ಮಜ್ಞೆ ಸುಮಿತ್ರೆ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ: ‘ಸದಾ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ಉಗ್ರಸ್ವಭಾವದ, ಕೋಪಿಷ್ಠೆಯಾದ, ತಾನೇ ಬುದ್ಧಿವಂತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ? ಅವಳು ಏನು ಹೇಳಿದಳು?’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭರತನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಅವನು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ದೋಷವಾಚಕ ಪದಗಳಿಂದ — ಸ್ವಾರ್ಥಿ, ಉಗ್ರೆ, ಕೋಪಿಷ್ಠೆ, ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳು ಎಂದು. ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಲ್ಲ ಮಗನು ಅವಳ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಸಮ್ಮತಿಸಿಯಾನು — ಎಂಬ ಮುಂದಿನ ಇಡೀ ಕಥಾಭಾಗದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಕಿಮ್ ಉವಾಚ ಹ’ (ಅವಳು ಏನು ಹೇಳಿದಳು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಸೂಚಕ — ತಾಯಿಯ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಶಂಕೆಯಿದೆ.
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ದೂತರು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದರು: ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಯಾರ ಕುಶಲವನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಶಲದಿಂದಿದ್ದಾರೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಮಲ ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಿನ್ನನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ನಿನ್ನ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿಸು.’ ಈ ಮಾತು ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಮಂಗಳವಚನ, ಒಳಗೆ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸೂಚನೆ. ದೂತರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಳ್ಳನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ನಾನು ಮಹಾರಾಜನಾದ ತಾತನ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ; ದೂತರು ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಅನಂತರ ದೂತರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಭರತನು ತಾತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ದೂತರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಾನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಯಾವಾಗ ನೆನೆಯುವೆಯೋ ಆಗ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭರತನ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನಿಷ್ಟದಂತೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭರತನು ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲ ವಿನಯವೇ ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯುಜ್ಯತಾಂ ಚಾಪಿ ತೇ ರಥಃ’ (ನಿನ್ನ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿಸು) ಎಂಬ ದೂತವಾಕ್ಯದಲ್ಲೂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವಿದೆ — ಹೊರಗೆ ಪ್ರಯಾಣದ ಸೂಚನೆ, ಒಳಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸೂಚನೆಯಂತೆ. ಆದರೆ ಭರತನು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಭರತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ತಾತನಾದ ರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿ ಅವನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಗೂ, ಹೋಗು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳು. ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ತಂದೆಗೂ ನನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಪುರೋಹಿತರಿಗೂ ಇತರ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ಮಹಾಧನುರ್ಧರರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು — ಅವರ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧ ರಾಜನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಎಲ್ಲರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಗೌರವವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ‘ಕೈಕೇಯಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಕೈಕೇಯಿ ಈಗ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮತ್ತೆ ವೃದ್ಧನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅವರು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ದಶರಥನು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಕವಿ ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕೇಕಯರಾಜನು ಭರತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಬಹಳ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಉತ್ತಮ ಆನೆಗಳು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಂಬಳಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳು, ಅಪಾರ ಧನ. ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿದ, ಹುಲಿಯಂತಹ ವೀರ್ಯ ಬಲಗಳುಳ್ಳ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧವಾಗಿರುವ, ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಿಷ್ಕಗಳನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ನೂರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಕೊಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದ, ನಂಬಿಕಸ್ಥರಾದ, ಗುಣವಂತರಾದ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಅಶ್ವಪತಿ ಭರತನ ಜೊತೆಗಾರರಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಐರಾವತಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಇಂದ್ರಶಿರ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಯ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಆನೆಗಳನ್ನೂ, ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಳಗಿದ ಹೇಸರಗತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಧನರೂಪವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೇಕಯ ದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಮೊಮ್ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ವೈಭವವೆಲ್ಲವೂ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಧನವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ತಂದೆ ಸತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಅಣ್ಣ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿರುವುದನ್ನೂ ಕಾಣುವನು. ನಾಯಿಗಳ ದಾನವನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನಾಯಿಗಳು ಶೌರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂತಿರುವವು, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧವಾದವು, ದೊಡ್ಡ ದೇಹದವು ಎಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕೇಕಯ ದೇಶದ ನಾಯಿ ಸಾಕುವ ಪರಂಪರೆಯ ಸೂಚಕ. ಅಮಾತ್ಯರ ದಾನದಲ್ಲಿ ‘ವಿಶ್ವಾಸ್ಯಾನ್ ಗುಣಾನ್ವಿತಾನ್’ (ನಂಬಿಕಸ್ಥರೂ ಗುಣವಂತರೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮಹತ್ವದವು — ವೃದ್ಧ ರಾಜನು ಮೊಮ್ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಂಬಿಕಸ್ಥ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನೂ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ.
ಕೇಕಯೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಆ ಧನವನ್ನು ಭರತನು ಅಭಿನಂದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಹೊರಡುವ ಅವಸರದಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಯಿತು — ದೂತರ ಅವಸರದಿಂದ, ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದ ದರ್ಶನದಿಂದ. ಈ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳು ಸೇರಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನಿಷ್ಟದ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏನೋ ಅಶುಭ ಸಂಭವಿಸಲಿದೆ ಎಂದು ಅಂತಃಕರಣ ಶಂಕಿಸುವಾಗ, ಹೊರಗಿನ ವೈಭವ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಜನರಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಬಹು ದೊಡ್ಡದಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅದನ್ನೂ ದಾಟಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಕಂಡನು, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ಯಾವ ತಡೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಅನಿವಾರಿತಃ’ (ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊಮ್ಮಗನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಯಾವ ನಿರ್ಬಂಧವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಮಾತ್ರ ಭರತನ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅಪಶಕುನದರ್ಶನ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ತಾತನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ರಥವನ್ನೇರಿ ಹೊರಟನು. ಅವನ ಹಿಂದೆ ದುಂಡಗಿನ ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಥಗಳನ್ನು ಹೂಡಿಕೊಂಡು, ಸೇವಕರು ಒಂಟೆಗಳು, ಎತ್ತುಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಹೇಸರಗತ್ತೆಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಸೇನೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ, ತಾತನ ಆತ್ಮಸಮಾನರಾದ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಶತ್ರುರಹಿತನಾಗಿ, ಸಿದ್ಧಪುರುಷನೊಬ್ಬನು ಇಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಹೊರಡುವಂತೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಈ ಉಪಮೆ ದ್ವ್ಯರ್ಥವಾದುದು — ಒಂದೆಡೆ ವೈಭವದ ಸೂಚಕ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಗಲಿಕೆಯ ಸೂಚಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಹೊರಡುವುದು ಸುಖಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಡುವುದೇ. ‘ಅಪೇತಶತ್ರುಃ’ (ಶತ್ರುರಹಿತನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಕರುಣಾಜನಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುಗಳಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಮಹಾ ಅನರ್ಥ ಕಾದಿದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಭರತನ ಪ್ರಯಾಣದ ಆರಂಭದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನವೂ ಬರುವುವು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥