ಸರ್ಗ
ಭರತನ ದುಃಸ್ವಪ್ನವರ್ಣನೆ
ದೂತರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ರಾತ್ರಿ ಭರತನ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನ, ಮಿತ್ರರ ವಿಫಲ ಸಾಂತ್ವನಪ್ರಯತ್ನ, ತಂದೆಯ ಪತನ, ಉತ್ಪಾತಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಭಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಕಳುಹಿಸಿದ ದೂತರು ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ರಾತ್ರಿ ಆ ದೂತರು ಆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಅದೇ ರಾತ್ರಿ ಭರತನೂ ಈ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಾಲಸಾಮಂಜಸ್ಯದ ಈ ಯೋಜನೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಶಲವಾದುದು — ವಾರ್ತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದೆ, ಅಪಶಕುನ ಮಾತ್ರ ಮೊದಲೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಾಗಿದೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಮಗನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸಿದನು. ಅವನು ತಪಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಗೆಳೆಯರು ಅವನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಬಯಸಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಕೆಲವರು ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನೃತ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಹಾಸ್ಯಪ್ರಧಾನ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಆಡಿದರು. ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವ ಭರತನು ಹರಟೆ ಹಾಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದಿ ಗೆಳೆಯರ ಸಂಗದಲ್ಲೂ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ವಾದ್ಯ, ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ, ಹಾಸ್ಯ — ನಾಲ್ಕೂ ವಿನೋದಸಾಧನಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾದವು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಸ್ವಪ್ನದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸ್ಮ’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಯೋಗ.
ಸುತ್ತಲೂ ಹಿತೈಷಿಗಳು ಕುಳಿತಿರಲು, ಒಬ್ಬ ಆಪ್ತಮಿತ್ರನು ಗೆಳೆಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಗೆಳೆಯಾ, ಏಕೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಕೇಳು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನನಗೆ ಈ ದೈನ್ಯ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯ. ‘ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ — ಮಲಿನನಾಗಿ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿಕೊಂಡು, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಿಂದ ಕೊಳಕಾದ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ.’ ಸದಾ ಶುಚಿಯಾಗಿ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ ದಶರಥನೇ ಮಲಿನನಾಗಿ ಕೂದಲು ಕೆದರಿದವನಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದನು — ಇದರಿಂದಲೇ ಅಮಂಗಳ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಆ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ತೇಲುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ, ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ.’ ಅನಂತರ ‘ಎಳ್ಳನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಲೆಕೆಳಗಾದನು, ಮೈಯೆಲ್ಲಾ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದನು.’ ಎಣ್ಣೆ, ಎಳ್ಳನ್ನ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವುದು — ಮೂರೂ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತಕರ್ಮದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಮಂಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ರಾಜನ ಮರಣವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಮಿತ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಭರತನ ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ದೀರ್ಘ — ಈ ಅಸಮತೋಲನದಿಂದಲೇ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಕ್ಷೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಪ್ನದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ‘ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಬತ್ತಿಹೋದುದನ್ನೂ, ಚಂದ್ರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸಿ ಮುಚ್ಚಿದುದನ್ನೂ ಕಂಡೆ.’ ಇವು ಮೂರೂ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು — ಸಮುದ್ರದ ಶೋಷಣೆ, ಜ್ಯೋತಿಯ ಪತನ, ಅಂಧಕಾರದ ಆವರಣ. ಅನಂತರ ‘ರಾಜನ ಸವಾರಿಯ ಆನೆಯ ದಂತ ಚೂರುಚೂರಾಯಿತು, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಗಳು ಥಟ್ಟನೆ ಆರಿಹೋದವು.’ ರಾಜನ ವಾಹನಗಜದ ದಂತಭಂಗ ರಾಜಶಕ್ತಿಯ ಭಂಗವನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿ ಆರಿಹೋಗುವುದು ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ಕುಲದ ವಿಚ್ಛೇದವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಿರಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ, ಒಣಗಿದ ನಾನಾ ಮರಗಳನ್ನೂ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡು ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ’ (ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಪ್ನ ಇನ್ನೂ ಅವನ ಕಣ್ಣಮುಂದೆಯೇ ಇದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಕಪ್ಪು ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೀಠ, ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರ, ಕಪ್ಪು-ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಯಮನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಶ್ವದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ, ರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಂಕುಚಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಸ್ವಪ್ನದ ಕೊನೆಯ ದೃಶ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಮಂಗಳ — ‘ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ ಧರಿಸಿ ಕೆಂಪು ಲೇಪನ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟನು.’ ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ, ಕೆಂಪು ಲೇಪನ, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು — ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರೇತಯಾತ್ರೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ದಕ್ಷಿಣವೇ ಯಮನ ದಿಕ್ಕು. ‘ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ವಿಕಾರ ಮುಖದ, ರಾಕ್ಷಸಿಯಂತಿದ್ದ ಯಾವಳೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ನಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ ರಾಜನನ್ನು ಎಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ.’ ಅನಂತರ ಭರತನು ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಹೀಗೆ ಈ ಭಯಾನಕ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಕಂಡೆ; ನಾನಾಗಲಿ, ರಾಮನಾಗಲಿ, ರಾಜನಾಗಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಲಿ ಸಾಯುವನು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವನೋ, ಅವನ ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆ ಬೇಗನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಭರತನು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಫಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಯಾರು ಸಾಯುವರು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾರ. ಇದೇ ನಾಟಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿ — ತಂದೆ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಭರತನು ಮಾತ್ರ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದವನಿಗೂ ಈ ಗತಿ ಎಂಬುದೇ ಕರುಣೆ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ದೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಗಂಟಲು ಒಣಗುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರುವಂತಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ — ಅವನು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಭಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಸ್ವರ ತಪ್ಪಿಹೋಗಿದೆ, ನನ್ನ ಮುಖಕಾಂತಿಯೂ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ನನಗೆ ಹೇಸಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಕಾರಣ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಭಯವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭಯದ ವಿಷಯ ತಿಳಿದಾಗ ಪ್ರತೀಕಾರ ಸಾಧ್ಯ; ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ಊಹಿಸದ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳ ಈ ದುಃಸ್ವಪ್ನದ ಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಕಲ್ಪನೆಗೂ ನಿಲುಕದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಆ ಮಹಾಭಯ ನನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ತೊಲಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತಿನೊಡನೆಯೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಉಡುಗೊರೆಗಳೊಡನೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಛಾಯಾ ಅಪಗತಾ’ (ಕಾಂತಿ ಮರೆಯಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಖಕಾಂತಿಯ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥