॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 68ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಸಿಷ್ಠನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದೂತರು ರಾಜಗೃಹಕ್ಕೆ ತೆರಳುವುದು

ವಸಿಷ್ಠನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಐವರು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ಭರತನಿಗೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿಟ್ಟ ಸಂದೇಶ, ದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗದ ವರ್ಣನೆ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗಿರಿವ್ರಜ ಪ್ರವೇಶ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಿಜರು ಅರಾಜಕತೆಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು — ‘ನೀನೇ ಯಾರಾದರೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಮಾರನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸು.’ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಮಿತ್ರರಿಗೂ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು: ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ಭರತನು ಪರಮಸುಖಿಯಾಗಿ ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ದೂತರು ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಲಿ; ಇದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೇನು ಯೋಚಿಸುವುದಿದೆ?’ ಇದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ವಿವಾದವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮಬದ್ಧವಾದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನೇ ಕರೆಸಬೇಕು ಎಂದು. ‘ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠನು ದೂತರನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬನ್ನಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ, ವಿಜಯ, ಜಯಂತ, ಅಶೋಕ, ನಂದನ! ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ; ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಐವರು ದೂತರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು — ವಸಿಷ್ಠನು ಯಾರ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅವನು ಬಂದ ನಂತರವೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿವೇಕ.

ವಸಿಷ್ಠನ ಆದೇಶ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಹೋಗಬೇಕಾದದ್ದು, ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದು, ಹೇಳಬಾರದ್ದು. ಮೊದಲು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಗೃಹ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಶೋಕವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನೀವು ಭರತನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.’ ‘ತ್ಯಕ್ತಶೋಕೈಃ’ (ಶೋಕವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ದೂತರ ಮುಖದಲ್ಲೂ ಶೋಕ ಕಾಣಬಾರದು ಎಂಬ ನಿಯಮ. ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದು: ‘ಪುರೋಹಿತರೂ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಡು, ನಿನ್ನಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯವೊಂದಿದೆ.’ ಹೇಳಬಾರದ್ದನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ‘ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ತಂದೆ ಸತ್ತದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಡಿ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಘವರಿಗೆ ಬಂದ ವಿಪತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಡಿ.’ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನೂ ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಭರತನು ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿದುಬಿಡಬಹುದು, ಪ್ರಯಾಣ ತಡವಾಗಬಹುದು — ಇದೇ ಗುಟ್ಟಾಗಿಡುವುದರ ಕಾರಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕೇಕಯರಾಜನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಕೊಡಲು ಹೋಗಿ.’ ಹೀಗೆ ದೂತಕಾರ್ಯ ರಾಜನೀತಿಯೊಡನೆ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಸಿಷ್ಠನು ಕುಶಲಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ; ಇದೇ ದೂತವಾಕ್ಯದ ಕರುಣೆ.

ಆದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು, ದಾರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆದ ದೂತರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋದರು, ಕೇಕಯರ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಅನಂತರ ಪ್ರಯಾಣದ ಮುನ್ನಿನ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಉಳಿದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿ, ವಸಿಷ್ಠನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅವರು ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಕವಿ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಭೂಗೋಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗ. ಮೊದಲು ಅವರು ಅಪರತಾಲ ಪರ್ವತದ ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಲಂಬ ಪರ್ವತದ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಮೂಲಕ ಹೋಗುತ್ತಾ, ಆ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿಯುವ ಮಾಲಿನೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲೇ ಸಾಗಿದರು. ಅನಂತರ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋದರು, ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ಕುರುಜಾಂಗಲದ ಮಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಯಾಣದ ದಿಕ್ಕು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಪಾಂಚಾಲ ಮತ್ತು ಕುರು ದೇಶಗಳನ್ನು ಹಾದು ಕೇಕಯರ ಕಡೆಗೆ. ಪ್ರತಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ಥಳನಾಮಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ದೂತರ ವೇಗವನ್ನೂ ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಸ್ಥಾನಿಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಮಾಡುವ ಮಂಗಳಕರ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವಸರದಲ್ಲೂ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ನದಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ದೂತರು ಕಾರ್ಯದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗಿದರು; ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ನೀರಿನ, ದಿವ್ಯವಾದ, ನಾನಾ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುವ ಶರದಂಡಾ ನದಿಯನ್ನು ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿದರು. ಅದರ ಪಶ್ಚಿಮ ದಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿವ್ಯವೃಕ್ಷವಿತ್ತು, ಅದು ‘ಸತ್ಯೋಪಯಾಚನ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು — ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಬೇಡಿಕೆ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು; ಆ ದಿವ್ಯವೃಕ್ಷದ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವರು ಕುಲಿಂಗಾ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅಭಿಕಾಲ ಎಂಬ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತೇಜೋಭಿಭವನ ಎಂಬಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿ, ಅವರು ತಂದೆ ತಾತಂದಿರು ಸೇವಿಸಿದ ಪುಣ್ಯನದಿ ಇಕ್ಷುಮತಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು — ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಈ ನದಿ ದಶರಥನ ತಂದೆ ತಾತಂದಿರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ದೂತರ ದಾರಿಯೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ನೆನಪಿನೊಡನೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅನಂತರ ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರು ಬಾಹ್ಲೀಕ ದೇಶದ ಮಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ಸುದಾಮಾ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರು. ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥಗಳೂ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ದಾರಿಯ ಪುಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಳನಾಮಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಸರ್ಗ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಮಾರ್ಗವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸುದಾಮಾ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪದವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ವಿಪಾಶಾ (ಬಿಯಾಸ್) ನದಿಯನ್ನೂ ಶಾಲ್ಮಲೀ ನದಿಯನ್ನೂ ತಲುಪಿದರು; ಅನಂತರ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಬಾವಿಗಳನ್ನೂ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಂಡಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಜಿಂಕೆ, ಆನೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅತಿ ದೀರ್ಘವಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದರು — ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ದಾರಿಯ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಓದುಗನಿಗೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಉದ್ದವಾದ ಉತ್ತಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದ ಅವರ ವಾಹನಗಳು ದಣಿದವು, ಆದರೂ ಅವರು ನೇರವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರವಾದ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ — ಒಡೆಯನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿ, ಕುಲರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ, ಒಡೆಯನ ವಂಶವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ‘ಅಹೇಡಮಾನಾಃ’ ಅಂದರೆ ಅನಾದರವನ್ನಾಗಲಿ ಕೋಪವನ್ನಾಗಲಿ ತೋರದೆ, ಆ ದೂತರು ಅವಸರದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ‘ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ತು ತೇ ತತ್ಪುರಮೇವ ಯಾತಾಃ’ (ಅವರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಆ ನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು) ಎಂಬ ಚರಣ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅದೇ ರಾತ್ರಿ ಭರತನು ದುಃಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹೇಡಮಾನಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೂತರ ಸೇವಾಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘ ಶ್ರಮದಲ್ಲೂ ಅವರು ಬೇಸರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಕೋಪಗೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ