ಸರ್ಗ
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅರಾಜಕತೆಯ ದೋಷವರ್ಣನೆ
ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯ, ರಾಜನನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಭೆ, ಅರಾಜಕ ನಾಡಿನ ದೀರ್ಘ ದೋಷವರ್ಣನೆ, ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ‘ನೀನೇ ರಾಜನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸು’ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮರಣವಾರ್ತೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಕಾಕುಲವಾಯಿತು, ಗಂಡಸರೂ ಹೆಂಗಸರೂ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಶೋಕರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ನಗರ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ತುಂಬಿ ಆನಂದರಹಿತವಾಗಿತ್ತು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಗಂಟಲಿನ ಜನರಿಂದ ಕಲಕಿತ್ತು; ದುಃಖದಿಂದ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ತೋರಿದ ಆ ರಾತ್ರಿ ಹೇಗೋ ಕಳೆಯಿತು. ರಾತ್ರಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಕ್ರಂದನ, ಆನಂದದ ಅಭಾವ, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಕಲಕು; ಇವುಗಳಿಂದ ನಗರದ ಸಮಗ್ರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ರಾಜನನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳ (ರಾಜಕರ್ತಾರಃ) ದ್ವಿಜರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಸಭೆಗೆ ಬಂದರು. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಮೌದ್ಗಲ್ಯ, ವಾಮದೇವ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಗೌತಮ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಜಾಬಾಲಿ — ಈ ದ್ವಿಜರು ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ರಾಜಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ‘ರಾಜಕರ್ತಾರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗಿದೆಯೋ ಅವರೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ; ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಸಮಾವೇಶ. ‘ಪೃಥಗ್ವಾಚಮ್ ಉದೀರಯನ್’ (ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲರ ಆಶಯವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಶೋಕದಿಂದ ರಾಜ್ಯಚಿಂತನೆಗೆ ಆಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಕಥೆ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ನಿರ್ಣಯ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ವಿದ್ವತ್ಸಮುದಾಯದ್ದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮೊದಲು ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನಮಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ತೋರಿದ ರಾತ್ರಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು; ಈ ರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ’ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವರು ರಾಜನ ಮರಣವೂ ಮಗನ ಅಗಲಿಕೆಯ ಫಲವೇ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ನಾಲ್ವರು ರಾಜಪುತ್ರರೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ಮಹಾರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ರಾಮನು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ರಾಮನೊಡನೆಯೇ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರಿಬ್ಬರೂ ಕೇಕಯ ದೇಶದ ರಮಣೀಯವಾದ ರಾಜಗೃಹ ನಗರದಲ್ಲಿ ತಾತನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಸಿಂಹಾಸನ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ ಅವರು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಇಂದೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಬೇಕು; ಅರಾಜಕವಾದ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದೀತು.’ ‘ಅದ್ಯ ಏವ’ (ಇಂದೇ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆತುರವೂ ಭಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದು ದಿನವೂ ಸಹಿಸಲಾಗದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಮತ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಮುಂದೆ ಬರುವ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯೆಲ್ಲವೂ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಮರ್ಥನೆಯೇ — ಅರಾಜಕ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ರಾಜನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಜನೀತಿ ಕುರಿತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಕರಣ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು — ಅವರು ಭರತನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ‘ಭರತನು ರಾಜನಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ’ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಿರ್ಣಯ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಆಶಯ.
ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಾರಾಜಕೇ ಜನಪದೇ’ (ರಾಜನಿಲ್ಲದ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ … ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಅರಾಜಕತೆಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆವೃತ್ತಿ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಅದೇ ಪದವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೂ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಾಜಕ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ, ಮಹಾಗರ್ಜನೆಯ ಮೋಡ ದಿವ್ಯಜಲದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ರಾಜನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಾಚೀನ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬೀಜದ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮಗನು ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆಂಡತಿಯೂ ಗಂಡನ ಮಾತಿಗೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಧನವು ತನ್ನದಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆಂಡತಿಯೂ ತನ್ನವಳಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ಅನಾಹುತವೆಂದರೆ — ಅರಾಜಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೀತು? ತನ್ನದನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಕಡೆ ಸತ್ಯವ್ಯವಹಾರವೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅಲ್ಲಿ ಜನರು ಸಭಾಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಮಣೀಯವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಪುಣ್ಯಗೃಹಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಜ್ಞಶೀಲರೂ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರೂ ದೃಢವ್ರತರೂ ಆದ ದ್ವಿಜರು ಸತ್ರಯಾಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುವ ಧನಸಂಪನ್ನರು ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಧನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರೆ ಕಳ್ಳರ ಭಯ. ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಉತ್ಸವಗಳೂ ಸಮಾಜಗಳೂ (ಜನಸಮಾವೇಶಗಳು), ಸಂತೋಷಭರಿತ ನಟರೂ ನರ್ತಕರೂ ಇರುವಂಥವು, ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಫಲರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕಥೆ ಹೇಳುವವರು ಕಥಾಪ್ರಿಯರನ್ನು ಕಥೆಗಳಿಂದ ರಂಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕನ್ಯೆಯರು ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಆಟವಾಡಲು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಳೆ, ಕೃಷಿ, ಕುಲಮರ್ಯಾದೆ, ಧನ, ಸತ್ಯ, ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ, ಯಜ್ಞ, ಉತ್ಸವ, ವ್ಯವಹಾರ, ವಿಹಾರ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಜನಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಲ್ಲ, ಮಳೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕನ್ಯೆಯರ ನಿರ್ಭಯ ವಿಹಾರದವರೆಗೆ ಜೀವನದ ಸ್ತರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾರಾಜಕೇ’ ಮತ್ತು ‘ಅರಾಜಕೇ’ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಅರ್ಥಭೇದವಿಲ್ಲ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅನುರೋಧದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಭೇದ.
ಎರಡನೆಯ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೋಷಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಭಯವೇ ಮೂಲಕಾರಣ. ಅರಾಜಕ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಧನವಂತರು ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗೋಪಾಲನೆಯಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿಟ್ಟು ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಳ್ಳರ ಭಯ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲಾಸಿಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕಾಡುಗಳಿಗೆ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ — ನಿರ್ಭಯ ವಿಹಾರವೇ ಸುಶಾಸನದ ಚಿಹ್ನೆ. ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ, ಅರವತ್ತು ವರ್ಷದ, ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳು ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆನೆಗಳು ರಾಜನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ಬಾಣಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ವೀರರ ಅಂಗೈ ಹೊಡೆತದ ಸದ್ದು ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೂ ಶಾಸಕನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಬೇಕು. ದೂರ ಹೋಗುವ, ಬಹಳ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಹೇರಿಕೊಂಡ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ದಾರಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾರ್ಗರಕ್ಷಣೆ ರಾಜನದೇ ಕರ್ತವ್ಯ. ಸಂಜೆಯಾದಲ್ಲೇ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಮುನಿ ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ನೀಡುವವರು ಯಾರೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅರಾಜಕತೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನೆಯೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರದು. ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ್ದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆದದ್ದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎರಡೂ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ; ಅದೇ ರಾಜನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸೇನೆಯ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಎರಡೂ ರಕ್ಷಣೆಗಳು ರಾಜನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಒಂದೊಂದು ಜನವರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ — ಧನಿಕ, ಕೃಷಿಕ, ವಿಲಾಸಿ, ಮಾವುತ, ಬಿಲ್ಲುಗಾರ, ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಮುನಿ, ಸೈನಿಕ; ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಯಾವ ವರ್ಗವೂ ಅರಾಜಕತೆಯ ಪೀಡೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮೂರನೆಯ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಶೋಭೆಯೇ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಕೇವಲ ಭಯಮೂಲವಲ್ಲ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕ್ಷಯದ ಸೂಚಕಗಳೂ ಹೌದು. ಅರಾಜಕತೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದರಾದ ಜನರು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಉಪವನಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಸಂವಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ — ವಿದ್ಯೆಯ ಚರ್ಚೆಗೂ ಶಾಂತಿ ಬೇಕು. ನಿಯಮನಿಷ್ಠರಾದ ಜನರು ದೇವತಾರ್ಚನೆಗಾಗಿ ಹೂಮಾಲೆ, ಮೋದಕ, ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದೇವಪೂಜೆಯೂ ಅರಾಜಕತೆಯಿಂದ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಚಂದನ ಅಗರುಗಳನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ ರಾಜಕುಮಾರರು ವಸಂತದ ಮರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ನೀರಿಲ್ಲದ ನದಿಗಳಂತೆ, ಹುಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಕಾಡಿನಂತೆ, ಗೋಪಾಲಕನಿಲ್ಲದ ಹಸುಗಳಂತೆ ಅರಾಜಕ ರಾಷ್ಟ್ರ; ಮೂರೂ ಉಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪ ಉಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಸಾಮ್ಯ. ಅನಂತರ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಉಪಮಾನ — ಧ್ವಜ ರಥದ ಗುರುತು, ಹೊಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಗುರುತು; ಅವುಗಳಂತೆ ನಮಗೆ ಧ್ವಜವಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಜನು ಇಲ್ಲಿಂದ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ದ್ವಿಜರು ತಮ್ಮ ಶೋಕವನ್ನು ರಾಜನೀತಿಯ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮತ್ಸ್ಯನ್ಯಾಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅರಾಜಕತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಯಾವುದೂ ತನ್ನದಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಜನರು ಮೀನುಗಳಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಬಲಶಾಲಿ ದುರ್ಬಲನನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅರಾಜಕತೆಯ ಕೊನೆಯ ಫಲ; ದಂಡನೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ತೇಷಾಂ ಯೋ ನೋ ಧ್ವಜೋ ರಾಜಾ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನಃ’ (ನಮ್ಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ರಾಜನೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ಕೇವಲ ಶಾಸಕನಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಆತ್ಮಪರಿಚಯದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ಭಾವ.
ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಿಂದ ಸ್ತುತಿಗೆ ಗತಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಅರಾಜಕತೆಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ನಿಂದಿಸಲಾಯಿತೋ ಅಷ್ಟೇ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿದವರೂ ನಾಸ್ತಿಕರೂ ಸಂದೇಹವನ್ನೇ ಕಡಿದುಕೊಂಡ (ನಿರ್ಭೀತರಾದ) ಯಾರಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೂ ರಾಜದಂಡದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ — ದಂಡವೇ ಅವರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಉಪದೇಶವಲ್ಲ. ದೃಷ್ಟಿ ಶರೀರದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾ ಕೆಲಸಮಾಡುವಂತೆ, ರಾಜನು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸತ್ಯಕ್ಕೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಮೂಲ; ದೃಷ್ಟಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ರಾಜನು ಹೊರಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರಶರೀರದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಜನೇ ಸತ್ಯ, ರಾಜನೇ ಧರ್ಮ, ರಾಜನೇ ಕುಲೀನರ ಕುಲ, ರಾಜನೇ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ತಂದೆ, ರಾಜನೇ ಜನರಿಗೆ ಹಿತಕರ. ತನ್ನ ಮಹತ್ತಾದ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಯಮ, ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ), ಇಂದ್ರ, ವರುಣರಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟನು — ಏಕೆಂದರೆ ಯಮನು ದಂಡವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಕುಬೇರನು ಧನವನ್ನು, ಇಂದ್ರನು ಪಾಲನೆಯನ್ನು, ವರುಣನು ನಿಯಮನವನ್ನು; ರಾಜನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿವೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟದನ್ನೂ ವಿಭಜಿಸುವ ರಾಜನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಂತಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಏನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಆದರದಿಂದ ಹೇಳಿದರು: ‘ಮಹಾರಾಜನು ಬದುಕಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನೇ ಮೀರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ.’ ಇದರಿಂದ ಅವರು ವಸಿಷ್ಠನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಾವೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ: ‘ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಮ್ಮ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಅರಣ್ಯದಂತಾದ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ನೋಡಿ, ನೀನೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕುಮಾರನನ್ನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು.’ ಹೀಗೆ ನಿರ್ಣಯದ ಭಾರವನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರಲು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ — ಸಮುದ್ರ ಸ್ವಭಾವತಃ ಉದ್ಧತವಾದರೂ ತೀರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಮಾತ್ಯರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರೂ ಪುರೋಹಿತನ ಮಾತನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥