॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 66ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶ್ರೀಹೀನತೆ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಭರ್ತ್ಸನೆ, ಎಣ್ಣೆಯ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರರಕ್ಷಣೆ, ರಾಣಿಯರ ವಿಲಾಪ, ನಗರ ಮತ್ತು ಪುರಜನರ ಶೋಕ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯರು ದಶರಥನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರಿಹೋದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ, ಕಾಂತಿಗೆಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಶೋಕದಿಂದ ಬಡವಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಜನ ತಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು — ಅಗ್ನಿ, ಸಮುದ್ರ, ಸೂರ್ಯ; ಮೂರೂ ಮಹತ್ತಾದವು, ಮೂರೂ ಈಗ ಬರಿದಾದವು. ‘ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ಕಾಮನೆ ಈಡೇರಲಿ; ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ಕ್ರೂರಿಯೇ, ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೇ, ರಾಜನನ್ನು ತೊರೆದು ಏಕಾಗ್ರಳಾಗು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕಾಗ್ರಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅನುಭವಿಸು ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ‘ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ, ನನ್ನ ಪತಿಯೂ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗಾರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವಳಂತೆ ನಾನು ಬದುಕಲು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದವಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತನ್ನ ದೈವವಾದ ಪತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬದುಕಲು, ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀ ತಾನೇ ಬಯಸಿಯಾಳು? ಲೋಭಿಯು ಕಿಂಪಾಕಫಲವನ್ನು ತಿನ್ನುವಾಗ ಅದರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ, ಕುಬ್ಜೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ರಾಘವರ ಕುಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡಿದಳು.’ ಕಿಂಪಾಕಫಲದ ಉಪಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ನೋಡಲು ಮಧುರ, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮಾರಕ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕೇವಲ ಶೋಕದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆರೋಪವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಮೊದಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಭರ್ತ್ಸನೆ ಇದೇ. ‘ರಾಜ್ಞಃ ಶಿರಃ ಉಪಗೃಹ್ಯ’ (ರಾಜನ ತಲೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಕೋಪವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೃತನ ತಲೆಯನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಅವಳು ಸವತಿಯನ್ನು ಗದರುತ್ತಾಳೆ.

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶೋಕ ತನ್ನ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಇತರರ ದುಃಖವನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಡಬಾರದ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಒಳಗಾದ ರಾಜನಿಂದ ರಾಮನು ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನೆಂದು ಕೇಳಿ ಜನಕನೂ ನನ್ನಂತೆಯೇ ಪರಿತಪಿಸುವನು. ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೂ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಆ ರಾಮನು ಬದುಕಿದ್ದೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅನಾಥಳೂ ವಿಧವೆಯೂ ಆದ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಇಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜೀವನ್ನಾಶಮ್ ಇತಃ ಗತಃ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಿದೆ — ಬದುಕಿದ್ದೂ ಕಾಣದಾದವನು ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ: ‘ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳು, ಸುಂದರಿಯಾದ ತಪಸ್ವಿನಿ, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಎಂದೂ ಒಗ್ಗದವಳು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಕಳವಳಪಡುವಳು; ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೀಕರವಾಗಿ ಕೂಗುವ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಯಗೊಂಡು ರಾಘವನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುವಳು.’ ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಜನಕನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ: ‘ವೃದ್ಧನೂ ಕಡಿಮೆ ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಬಿಡುವನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ: ‘ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ನಾನು ಇಂದೇ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತೇನೆ; ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಸಹಮರಣದ ಈ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಮುಂದಿನ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಜನಕನು ಕೇಳಿ ಪರಿತಪಿಸುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಜನಕನ ದುಃಖದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇಬ್ಬರೂ ವೃದ್ಧರು, ಇಬ್ಬರ ಸಂತತಿಯೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ. ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದ ಸಂಕಲ್ಪ ಕೇವಲ ಶೋಕದ ಮಾತಲ್ಲ, ನಿಜವಾದ ನಿಶ್ಚಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ದೂರ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ.

ಅನಂತರ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕರು, ಅಂದರೆ ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವವರು, ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ದೂರ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅಮಾತ್ಯರು ರಾಜನನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿ, ರಾಜನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಆದರೆ ಸರ್ವಜ್ಞರಾದ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ರಾಜನ ಸಂಕಾಲನವನ್ನು, ಅಂದರೆ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು, ಮಾಡಲು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ರಾಜನ ದೇಹವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ನಿರ್ಣಯ, ಇದು ಮುಂದೆ ಭರತನನ್ನು ಕರೆಸುವತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ — ಶವ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಸಂಸ್ಕಾರ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. ಸಚಿವರು ಎಣ್ಣೆಯ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿದ ಆ ನರಾಧಿಪನನ್ನು ಕಂಡು, ‘ಹಾ, ಇವನು ಸತ್ತುಹೋದ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಲಪಿಸಿದರು. ದೀನರಾದ ಅವರು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಚಿಲುಮೆಗಳಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅಳುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದರು. ಅವರ ಮಾತು: ‘ಹಾ ಮಹಾರಾಜಾ, ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ರಾಮನಿಂದ ನಾವು ಅಗಲಿದ್ದೇವೆ; ನೀನೂ ಏಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ?’ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಗಲಿಕೆಗಳು ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಮಗನದು ಮತ್ತು ಪತಿಯದು. ‘ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ಸಂಕಾಲನವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದೇ — ಅಗ್ನಿಕೊಡುವುದು ಮಗನದೇ ಅಧಿಕಾರ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರಲು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು. ಹೀಗೆ ಒಂದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ನಿರ್ಣಯವೂ ಕಾವ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಲಾಪ ಈಗ ಭವಿಷ್ಯದ ಭಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದುಷ್ಟಭಾವದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಾವು ವಿಧವೆಯರಾಗಿ ಸವತಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸುವೆವು?’ ಇದೇ ಅವರ ನಿಜವಾದ ಭಯ — ಕೇವಲ ಶೋಕವಲ್ಲ, ಆಶ್ರಯದ ಅಭಾವವೂ. ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಆ ರಾಮನು ನಮಗೂ ನಿನಗೂ ನಾಥನೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆಗಿದ್ದನು, ಅವನೂ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ. ನೀನೂ ಆ ವೀರನೂ ಇಲ್ಲದೆ, ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಮೂಢರಾಗಿ, ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಅವಮಾನಿತರಾಗಿ ನಾವು ಹೇಗೆ ಬಾಳುವೆವು?’ ‘ವಿದೂಷಿತಾಃ’ (ಅವಮಾನಿತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಪಮಾನದ ಆಶಂಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ‘ಯಾವಳು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಜನನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದಳೋ, ಅವಳು ಇನ್ನು ಯಾರನ್ನು ತಾನೇ ತ್ಯಜಿಸಳು?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರ — ಇಷ್ಟು ಜನರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವಳು ಯಾರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಳು ಎಂದು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸುವೆವು’, ‘ಹೇಗೆ ಬಾಳುವೆವು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ನೆಲೆಯ ಅಭಾವವೇ ಅವರ ಚಿಂತೆ. ರಾಜಪತ್ನಿಯರ ಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧವೆಯರ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಘವನ ಆ ಉತ್ತಮ ಪತ್ನಿಯರು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಅಪಾರ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಆನಂದರಹಿತರಾಗಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಭವನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ನಗರದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಪತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ. ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳು ವೈಧವ್ಯದವೇ — ಒಂದು ಆಕಾಶದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ತ್ರೀಯದು. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾದ ಜನರು, ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡುವ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು, ಬರಿದಾದ ಚೌಕಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಯಂಗಳಗಳು — ಆ ನಗರ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಶೂನ್ಯಚತ್ವರವೇಶ್ಮಾಂತಾ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಚೌಕಗಳಲ್ಲೂ ಮನೆಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲೂ ನಿತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಗುಡಿಸುವುದು, ಸಾರಿಸುವುದು, ಬಲಿಯಿಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಇಂದು ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಬರಿದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಶೋಕ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕ್ರಮವಿಸ್ತಾರದ ಶಿಲ್ಪ. ನಗರವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶೋಕ ವೈಯಕ್ತಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದು.

ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಶೋಕದಿಂದ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರಲು, ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರಲು, ಥಟ್ಟನೆ ತನ್ನ ಸಂಚಾರವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದನು, ತನ್ನ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ‘ನಿವೃತ್ತಚಾರಃ’ (ಸಂಚಾರ ನಿಲ್ಲಿಸಿದವನು), ರಾತ್ರಿಗೆ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಚಾರಾ’ (ಸಂಚಾರ ಆರಂಭಿಸಿದವಳು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಿ ಪದಗಳ ಜೋಡಿಯಿಂದ ಕವಿ ದಿನದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ರಾಜನ ಅಂತ್ಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಹಿತೈಷಿಗಳು ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ರಾಜನ ದಹನವನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಹೀಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಕಲ್ಪನೆಗೂ ನಿಲುಕದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಆ ಶಯನದಲ್ಲಿ (ತೈಲದ್ರೋಣಿಯಲ್ಲಿ) ಇರಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ನಗರದ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರ — ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದೆ ಕಾಂತಿಗೆಟ್ಟ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹಗಳು ಮರೆಯಾದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಮಹಾತ್ಮನಿಲ್ಲದ ಆ ನಗರ, ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಕಟ್ಟಿದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಚೌಕಗಳೊಡನೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಡಸರೂ ಹೆಂಗಸರೂ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಭರತನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ, ನರದೇವನ ಮರಣದಿಂದ ಆಗ ನಗರದಲ್ಲಿ ಆರ್ತರಾದರು, ಅವರಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗ ಜನರ ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ದೋಷ ಕೈಕೇಯಿಯದು ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಕ್ಕೊರಲಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭರತಸ್ಯ ಮಾತರಮ್’ (ಭರತನ ತಾಯಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲ್ಲ, ಮಗನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಅವಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ನಿರ್ದೋಷಿಯಾಗಿದ್ದೂ ತಾಯಿಯ ಕರ್ಮದಿಂದಾಗಿ ನಿಂದೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಲಿರುವ ಭರತನಿಗೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಪತ್ತೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ