॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 65ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ಮರಣದ ಅರಿವು

ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಸೂತ, ಮಾಗಧ, ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಪಾಠ, ಸ್ನಾನಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಿದ್ಧತೆ, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ರಾಜನ ಮರಣದ ಅರಿವು, ರಾಣಿಯರ ಕರುಣವಿಲಾಪ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾತ್ರಿಯ ನಂತರದ ಮುಂಜಾನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನು ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಮುಂಜಾನೆಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಮರುದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ವಂದಿಗಳು ಆ ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಉತ್ತಮ ಸಂಸ್ಕಾರವುಳ್ಳ ಸೂತರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಮಾಗಧರು, ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದ ಗಾಯಕರು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಯಶೋಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಉದಾತ್ತಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಸ್ತುತಿಯ ಧ್ವನಿ ಅರಮನೆಯ ವಿಶಾಲ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಹರಡಿತು. ಅನಂತರ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೂತರ ಜೊತೆ ಕೈಯಿಂದ ತಾಳ ಹಾಕುವವರು ರಾಜನ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾ ತಾಳವನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು. ಆ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಕೊಂಬೆಗಳ ಮೇಲಿದ್ದ ಮತ್ತು ಪಂಜರಗಳಲ್ಲಿದ್ದ, ರಾಜಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಕೂಗತೊಡಗಿದವು. ಹೀಗೆ ಪುಣ್ಯಶಬ್ದಗಳು, ವೀಣೆಗಳ ನಾದ, ಗಾಥೆಗಳ ಆಶೀರ್ವಾದಗೀತೆ ಆ ಭವನವನ್ನು ತುಂಬಿದವು. ಕವಿ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓದುಗನು ಸುಖದ ಪೂರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಾಣಲೆಂದು — ಅನಂತರ ಅದು ಒಡೆಯುವುದು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಲೆಂದು. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶೈಲಿ — ಶೋಕಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವರಗಳು, ಅನಂತರ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದ, ಅನಂತರ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕಲರವ; ಹೀಗೆ ಶಬ್ದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಡೀ ಭವನವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಸ್ತುತಿ ಸತ್ತ ರಾಜನಿಗಾಗಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಓದುಗನು ತಾನೇ ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕವಿ ಮಾತ್ರ ಶೋಕದ ಒಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಶುಚಿಯಾದ ನಡವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ, ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ, ಬಹುಪಾಲು ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಕಂಚುಕಿಗಳೂ ಆದ ಪರಿಚಾರಕರು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಬಂದು ನಿಂತರು. ‘ಯಥಾಪುರಾ’ (ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಕರುಣಾಜನಕ — ನಿತ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಇಂದು ಆ ಕ್ರಮ ನಿಷ್ಫಲ. ಸ್ನಾನವಿಧಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಚಿನ್ನದ ಕೊಡಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಚಂದನ ಬೆರೆಸಿದ ನೀರನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಂದರು. ಬಹುಪಾಲು ಕನ್ಯೆಯರಾದ ಪುಣ್ಯವತಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಂಗಳಕರವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಕುಡಿಯಬೇಕಾದವನ್ನೂ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನೂ ತಂದರು — ಅಂದರೆ ಮುಟ್ಟಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳು, ಪಾನಯೋಗ್ಯವಾದವು, ಕನ್ನಡಿ, ಆಭರಣ, ವಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದವು. ಆ ಆಭಿಹಾರಿಕವೆಲ್ಲವೂ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನವಾಗಿ, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅರ್ಚಿತವಾಗಿ, ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೂ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಕಾತರದಿಂದ, ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣದೆ, ‘ಏನಾಗಿರಬಹುದು?’ ಎಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಕಾಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಶಂಕೆಗೆ ಆಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೂರ್ಯ ಉದಯಿಸಿದ, ರಾಜ ಮಾತ್ರ ಹೊರಬರಲಿಲ್ಲ. ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿದ್ಧ, ಸೇವಕರು ಸಿದ್ಧ, ಆದರೆ ಯಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೋ ಅವನೇ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಈ ಭಾಗದ ಮರ್ಮ. ‘ಆಭಿಹಾರಿಕಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಜನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುವ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳಿಗೆ ಇದು ಹೆಸರು. ಕವಿ ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ‘ಅನುಪಸಂಪ್ರಾಪ್ತಮ್’ (ರಾಜನನ್ನು ತಲುಪದೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿರೋಧರಚನೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಶಿಲ್ಪ.

ಆಗ ಕೋಸಲೇಂದ್ರನ ಶಯನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದು ಒಡೆಯನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು. ಉಚಿತ ನಡವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ಅವರು ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಔಚಿತ್ಯದಿಂದಲೂ ಶಯನವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದರೂ ಏನನ್ನೂ ಅರಿಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ — ಅಂದರೆ ಜೀವದ ಯಾವ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಲಗಿರುವವನ ಚಲನವಲನಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಶಂಕೆ ಬಲವಾಯಿತು, ನಡುಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವರು ರಾಜನ ಪ್ರಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕಿಸತೊಡಗಿದರು. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಅವರು ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತ ಹುಲ್ಲಿನ ತುದಿಗಳಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರು, ಅಂದರೆ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿರುವ ಹುಲ್ಲುಗರಿಗಳಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಅನಂತರ ಸಂದೇಹಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು, ಯಾವ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಶಂಕಿಸಿದ್ದರೋ ಅದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು. ಆಗಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಸೋತು, ಕಾಲನ ವಶವಾದವರಂತೆ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಯನದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರು — ಒಬ್ಬನು ಮೃತ, ಇಬ್ಬರು ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರು. ‘ಶಯನವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದರೂ ಏನನ್ನೂ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅನುಭವಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಶಂಕೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಶಂಕೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಭಯದ ಕ್ರಮಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಂತಿಹೀನಳಾಗಿ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟು, ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿದು, ಬಾಗಿಹೋಗಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ಬೆಳಕು ಇದೆ, ಆದರೆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ. ರಾಜನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ರಾಣಿಯ ಮುಖವೂ ಶೋಕದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿಹೋಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅಂತಃಪುರ ಬೇರೆಯೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು — ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರನ್ನೂ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನೂ ಕಂಡು, ‘ಮಲಗಿದ್ದಂತೆಯೇ ಇವನ ಪ್ರಾಣ ಹೋಗಿದೆ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ಆಗ ಆ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೀನರಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಗೋಳಿಟ್ಟರು — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಯೂಥಪತಿ ಸ್ಥಾನಭ್ರಷ್ಟನಾದಾಗ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಗೋಳಿಡುವಂತೆ. ಗಜಯೂಥಪತಿಯ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಯೂಥಪತಿ ಹೋದಾಗ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಚದುರಿ ಗೋಳಿಡುವಂತೆ, ರಾಜನು ಹೋದಾಗ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು. ಒಂದೇ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ಸಮೂಹದ ಭಯವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರ ನಿದ್ರೆಯೂ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ಅಂತಃಪುರದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಸ್ತುತಿಯ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಭವನವೇ ಈಗ ಆರ್ತನಾದದಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ.

ಅವರ ಆಕ್ರಂದನದ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ, ಮುಟ್ಟಿ, ‘ಹಾ ನಾಥಾ!’ ಎಂದು ಗೋಳಿಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಕೋಸಲರಾಜನ ಮಗಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನಳಾಗಿ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ ಮುಚ್ಚಿದ ನಕ್ಷತ್ರ, ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರ; ಒಂದೇ ಉಪಮೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ‘ಶಾಂತಗುಣ’ನಾದಾಗ, ಅಂದರೆ ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆ ಆರಿಹೋದಾಗ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಸರ್ಪದಂತೆ ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರೂ ಅಳುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ಬಿದ್ದರು. ‘ಕೈಕೇಯೀಪ್ರಮುಖಾಃ’ (ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಮೊದಲಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾದವಳೂ ಇಂದು ಅಳುವವರ ನಡುವೆಯೇ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶಾಂತಗುಣೇ’ ಎಂಬ ಪದ ಮೃದುವಾದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮರಣವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆ ತಣ್ಣಗಾಯಿತು ಎಂದು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪತನವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಹಿಂದಿನ ನಕ್ಷತ್ರದ ಉಪಮೆಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ನಾಶ, ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಯ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ಒಬ್ಬಳೇ ರಾಣಿಯ ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಆ ಪ್ರಬಲ ನಾದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆ ಮನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮೊಳಗಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಇಡೀ ಭವನದ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಅರಮನೆ ಭಯಗೊಂಡ, ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡ, ಕಾತರಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗದ್ದಲದ ಆಕ್ರಂದನ, ಸಂತಾಪದಿಂದ ನರಳುವ ಬಂಧುಗಳು, ಥಟ್ಟನೆ ಕುಸಿದ ಆನಂದ, ದೀನವಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತಾಯಿತು; ಕಾಲವಶನಾದ ನರದೇವನ ಆ ಮನೆ ಹೀಗಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಸಮಾಸಗಳು ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಭಯ, ಆಕ್ರಂದನ, ಬಂಧುಗಳ ಸಂತಾಪ, ಆನಂದದ ಹಠಾತ್ ಕುಸಿತ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಗತಿಸಿದನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಪತ್ನಿಯರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಬಹಳವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ, ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತರಾಗಿ, ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅನಾಥರಂತೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದರು. ‘ಅನಾಥವತ್’ (ಅನಾಥರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ತಂದೆತಾಯಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದೇ ಈಗ ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶಾಪದ ಪೂರ್ಣ ವರ್ತುಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ — ಮಂತ್ರಿಯಿಲ್ಲ, ಪುರೋಹಿತನಿಲ್ಲ, ಮಗನಿಲ್ಲ; ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಾತ್ರ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪವೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಭರ್ತ್ಸನೆಯೂ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾಜನು ಹೋದ, ರಾಜಪುತ್ರರು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜ್ಯ ಅನಾಥವಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆ ಕಾಲದ ದುರ್ದಶೆಯ ಬಿಂದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ