॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 64ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ಪಾಪಸ್ಮರಣೆ, ಶಾಪವೃತ್ತಾಂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ

ಮುನಿಕುಮಾರನ ವಧೆಯ ನಂತರದ ವೃತ್ತಾಂತ, ಕುರುಡ ತಂದೆತಾಯಿಯರ ವಿಲಾಪ, ಮುನಿಯ ಶಾಪ, ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮರಣ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನೂ ಮುನಿಕುಮಾರನ ವಧೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಅಸದೃಶವಾದ ವಧೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಅಳುತ್ತಲೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅರಿಯದೆ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋಗಿ, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ನಾನು ಯೋಚಿಸಿದೆ — ಈಗ ಯಾವುದು ಸತ್ಕಾರ್ಯವಾದೀತು ಎಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಸಾರಥಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ನಿರ್ಣಯ ಅವನೊಬ್ಬನದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಆ ಕೊಡವನ್ನು ಶುದ್ಧ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಿಕೊಂಡು, ಮುನಿಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದ್ದ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಲಕನದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಯತ್ನ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಹುಡುಗನ ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನು ಕಂಡನು — ದುರ್ಬಲರು, ಕುರುಡರು, ವೃದ್ಧರು, ಕೈಹಿಡಿದು ನಡೆಸುವವರಿಲ್ಲದವರು, ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಎರಡು ಹಕ್ಕಿಗಳಂತೆ ಅಸಹಾಯಕರು. ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತ — ರೆಕ್ಕೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಹಾರಲಾರದಂತೆ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲೂ ಆರರು. ಅವರು ಮಗನ ಕುರಿತಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದರು, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿ ಆಯಾಸವನ್ನೇ ಅರಿಯದಿದ್ದರು; ನನ್ನಿಂದಾಗಿ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಮಗನು ಬರುವನೆಂಬ ಆಸೆಯನ್ನು ಅನಾಥರಂತೆ ಹಿಡಿದು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಶೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನನ್ನೇ ಜೀವವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಅವರ ಮುಂದೆ ಈಗ ಮಗನನ್ನು ಕೊಂದವನೇ ನೀರಿನ ಕೊಡವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ‘ವಿಲಪನ್ ಏವ’ (ಅಳುತ್ತಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಥೆಯನ್ನು ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಳುವಿನ ನಡುವೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಕ್ಯಗಳು ಕೆಲವೆಡೆ ತುಂಡಾಗುತ್ತವೆ. ತುಂಬಿದ ಕೊಡವೂ ಒಂದು ವಿರೋಧಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ನೀರನ್ನು ತಂದಾಯಿತು, ಆದರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ತಂದದ್ದೋ ಅವನೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಿಡಿಲು ಬೀಳುವ ಮುನ್ನಿನ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆಯಂತೆಯೇ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ.

ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಜರ್ಜರಿತವಾಗಿ, ಭಯದಿಂದ ಚಿತ್ತ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ದಶರಥನು ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು — ಮೊದಲು ವಧೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕ, ಈಗ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡದ್ದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯವೂ. ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಮುನಿಯು ಮಗನೇ ಬಂದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಗೂ, ಏಕೆ ತಡಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಬೇಗ ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ತಾ. ನೀನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಆಟವಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕಾತರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಬೇಗ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯಾಗಲಿ ನಾನಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ತಪಸ್ವಿಯಾದ ನೀನು ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು.’ ಕುರುಡನಾದ ತಂದೆ ಮಗನ ಮೌನವನ್ನು ಕೋಪವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗತಿಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ನೀನೇ ಗತಿ, ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ನೀನೇ ಕಣ್ಣು; ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಪ್ರಾಣಗಳೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿವೆ — ನೀನೇಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಈ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಮಾತುಗಳೇ ದಶರಥನ ಹೃದಯವನ್ನು ಬಾಣದಂತೆ ಹೊಕ್ಕುತ್ತವೆ; ಮಗನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದ ಬಾಣ ಈಗ ಕೊಂದವನನ್ನೇ ಚುಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಮುನಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಯಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನವನಂತೆ, ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ, ತಡೆತಡೆದು ಬರುವ, ಅಕ್ಷರಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊರಡದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಸಜ್ಜಮಾನಾ ವಾಕ್’ (ತಡೆತಡೆದು ಬರುವ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದುದನ್ನೂ, ‘ಹೀನವ್ಯಂಜನಾ’ (ವ್ಯಂಜನಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಕ್ಷರಗಳ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ತಳಮಳವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದು, ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ಕೂಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನು ಮುನಿಗೆ ಪುತ್ರವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ: ‘ನಾನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ದಶರಥ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮ ಮಗನಲ್ಲ; ಸಜ್ಜನರು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ನನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ನಾನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಶ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮುನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಮಗನ ಮರಣ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ಮಗನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಆಡಿದ್ದು. ಈ ನಾಟಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯವೇ ಕೇಳುವವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳುವವನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಮಾತನಾಡುವವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಕರ್ಮಜಮ್’ (ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದೈವವನ್ನಲ್ಲ, ತನ್ನನ್ನೇ ದೋಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ತಾಣಕ್ಕೆ ಬರುವ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾಡುಮೃಗವನ್ನೋ ಆನೆಯನ್ನೋ ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದು ನಾನು ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದೆ. ಆಗ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡ ತುಂಬುವ ಸದ್ದು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು; ಇದು ಆನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಾನು ಅದನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆದೆ. ಅನಂತರ ಆ ನದಿಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ ನಾಟಿ ಸೀಳಿಹೋಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುತ್ತಾ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆ. ಅವನದೇ ಮಾತಿನಂತೆ, ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ, ಸಂತಾಪಗೊಂಡು, ನಾನು ಥಟ್ಟನೆ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕಿತ್ತೆ. ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು, ‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ನನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಯರಿಬ್ಬರೂ ಕುರುಡರು’ ಎಂದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ, ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ — ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಇತ್ತು. ಅರಿಯದೆ ನಿಮ್ಮ ಮಗನನ್ನು ನಾನು ಥಟ್ಟನೆ ಹೊಡೆದುಬಿಟ್ಟೆ; ಹೀಗಾದ ಮೇಲೆ ಇನ್ನು ಉಳಿದದ್ದು ಏನಿದೆಯೋ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಲಿ.’ ‘ಶೇಷಮ್’ (ಉಳಿದದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಶಾಪವನ್ನಾಗಲಿ ದಂಡನೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಮುನಿ ಬಯಸಿದಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡ ನಾನು ಆಡಿದ ಆ ಕ್ರೂರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಆ ಪೂಜ್ಯ ಋಷಿ ತೀವ್ರವಾದ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು — ಅಂದರೆ ಕೋಪದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮುನಿಯ ಹಿರಿಮೆ — ಶೋಕವಿದೆ, ಶಪಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಯಮಿಯಾದ ಅವನು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಘಶಂಸಿನ್’ (ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನನ್ನು ತಪಸ್ವಿ ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ನಿರೂಪಣೆಯ ಕ್ರಮವೂ ನಿಪುಣವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕಾರಣ, ಅನಂತರ ಸದ್ದು ಕೇಳಿದ್ದು, ಅನಂತರ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ, ಅನಂತರ ಕಂಡದ್ದು, ಅನಂತರ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣ; ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯದ ಈ ಪೂರ್ಣತೆಯೇ ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿತು. ತಪಸ್ವಿಯ ಈ ಸಂಯಮವೇ ಮುಂದೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲಿರುವ ಶಾಪದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ಅಶುಭ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ನನಗೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನ ತಲೆ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ನೂರುಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಚ್ಚಿಡುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ‘ರಾಜನೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನೊಬ್ಬನು ತಿಳಿದೂ ಮಾಡಿದ ವಧೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಾನಪ್ರಸ್ಥನ ವಧೆ, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಅವನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕೆಳಗುರುಳಿಸುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಅಂಥ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯ ಮೇಲೆ ತಿಳಿದೂ ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನ ತಲೆ ಏಳು ಹೋಳಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯದೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಘವರ ಕುಲವೇ ಉಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿ ದಂಡನೆಯ ಎರಡು ಭೇದಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಿಳಿದು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರಿಯದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ; ಅಜ್ಞಾನವು ದಂಡನೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು; ಇಂದು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಆ ಮಗನನ್ನು ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇವೆ.’ ‘ಪಶ್ಚಿಮದರ್ಶನಮ್’ (ಕೊನೆಯ ನೋಟ) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣರಸದ ಶಿಖರ — ಎಂದೂ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕಂಡಿರದ ಮಗನ ಕೊನೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕುರುಡ ತಂದೆತಾಯಿಯರು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆ ಮಗನು ಮೈಯೆಲ್ಲಾ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು, ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮದ ಉಡುಗೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಶ್ಚೇತನನಾಗಿ ಮಲಗಿ, ಧರ್ಮರಾಜನ ವಶವಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಮುನಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ಆ ಮಗನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಮಗನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಅವನ ಬಳಿ ಸೇರಿ, ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು; ಅನಂತರ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ತಪಸ್ವಿಗಳಿಬ್ಬರೂ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಕವಿ ಆ ಪದದಿಂದಲೇ ಅವರ ಕುರುಡುತನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ ಅವರು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಮಗನನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅಲ್ಲೇ ಕುಸಿದುಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೃಶ್ಯವೇ ದಶರಥನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಕರೆದೊಯ್ದನು — ಇದೂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಒಂದು ಅಂಶ.

ತಂದೆಯ ವಿಲಾಪವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ; ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂಬಂತಲ್ಲ, ಮಲಗಿರುವವನೆಂಬಂತೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದು ನೀನು ನನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕಂದಾ, ನೆಲದ ಮೇಲೇಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ, ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವೆಯಾ? ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯನಾಗಿರಬಹುದು; ಹಾಗಾದರೆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠಳಾದ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನಾದರೂ ನೋಡು. ಸುಕುಮಾರನೇ, ಏಕೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ? ಒಂದು ಮಾತನ್ನಾದರೂ ಆಡು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದಿನನಿತ್ಯದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಈಗ ಇಲ್ಲ. ‘ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ನೀನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಧುರವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಲಿ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹಿಡಿಸುವ ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನಾಗಲಿ ಇನ್ನು ಯಾರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಲಿ? ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಪುತ್ರಶೋಕದ ಭಯದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಸಂತೈಸುವರು? ಗೆಡ್ಡೆ, ಬೇರು, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಂದು, ಕೆಲಸಮಾಡಲಾರದ, ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ, ದಾರಿತೋರುವವರಿಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಯಾರು ಉಣಿಸುವರು?’ ಇಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅಸಮರ್ಥ, ಆಶ್ರಯಹೀನ, ನಾಯಕಹೀನ. ‘ಕುರುಡಿಯೂ ವೃದ್ಧೆಯೂ ದೀನಳೂ ಮಗನಿಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುವವಳೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಈ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಸಾಕಲಿ?’ ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಂಡತಿಯ ದುಃಖವೇ ಅವನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಗೂ, ನಿಲ್ಲು, ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಬೇಡ; ನಾಳೆ ನನ್ನೊಡನೆಯೂ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯೊಡನೆಯೂ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ಶೋಕಾರ್ತರೂ ಅನಾಥರೂ ದೀನರೂ ಆದ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಬೇಗನೆ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ಆಗ ವೈವಸ್ವತನನ್ನು (ಯಮನನ್ನು) ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಧರ್ಮರಾಜನು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲಿ, ಇವನು ತನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನು ಸಾಕಲಿ ಎಂದು.’ ಯಮನನ್ನೂ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನಂತಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಂತೆಯೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾನಪ್ರಸ್ಥನ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ವಿಲಾಪದ ಶೈಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ‘ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’, ‘ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವೆಯಾ’, ‘ಯಾರು ನನಗೆ ಉಣಿಸುವರು’ ಎಂದು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಉತ್ತರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮೌನವೇ ಶೋಕದ ಆಳವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧರ ದುಃಖ ಮಗನ ಅಗಲಿಕೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಾಕುವವರು ಇಲ್ಲದುದರಿಂದ — ಇದೇ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ವಾಸ್ತವ.

ವಿಲಾಪ ಅನಂತರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಶೋಕದಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಲೋಕಪಾಲನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನನಗೆ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಒಂದು ಅಭಯದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಯೋಗ್ಯನು. ಮಗೂ, ನೀನು ಪಾಪವಿಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದೂ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆ; ಆ ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ವೀರರಿಗೆ ಯಾವ ಲೋಕಗಳಿವೆಯೋ ಅವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸೇರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಗನ ನಿಷ್ಪಾಪತ್ವವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಟ್ಟು ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುತೋರದ ಶೂರರು ಯಾವ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವರೋ, ಎದುರಿಸಿ ಹತರಾದವರು ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯುವರೋ, ಆ ಪರಮಗತಿಗೆ ಹೋಗು. ಸಗರ, ಶೈಬ್ಯ, ದಿಲೀಪ, ಜನಮೇಜಯ, ನಹುಷ, ಧುಂಧುಮಾರ ಇವರು ಯಾವ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರೋ, ಮಗೂ, ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಿಂದಲೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವ ಗತಿ, ಭೂದಾನಮಾಡಿದವನಿಗೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗೂ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತಿಗೂ ಸಿಗುವ ಗತಿ, ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಗುರುಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರಿಗೂ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಸಿಗುವ ಗತಿ — ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಗು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳೂ ದಾನಧರ್ಮಗಳೂ ಯಜ್ಞಧರ್ಮಗಳೂ ವ್ರತಧರ್ಮಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ತಂದೆಯೊಬ್ಬನು ತಾನು ಕೂಡಿಸಿದ ಪುಣ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮಗನಿಗೆ ಕೊಡುವಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಕುಲದ ಬಗೆಗಿನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾರೂ ಅಶುಭವಾದ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಬಂಧುವಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾವನು ಕೊಂದನೋ ಅವನೇ ಆ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವನು.’ ಹೀಗೆ ತಂದೆ ಶಾಪವನ್ನೂ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದಲೇ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ — ಮಗನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳು, ಕೊಂದವನಿಗೆ ಅಧಮಗತಿ. ಈ ಮಾತೇ ದಶರಥನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾದ ಸಗರನೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಜರು, ದಾನಿಗಳು, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳು, ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತಿಗಳು — ಎಲ್ಲರೂ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶಗಳು; ತಪಸ್ವಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಅವರದೇ ಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ವಿಶೇಷ. ಈ ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲೇ ಮುಂದಿನ ಶಾಪದ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಅವನು ದೀನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಲಪಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಮಗನಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ಮುನಿಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದನು. ‘ಸ್ವಕರ್ಮಭಿಃ’ (ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ತಂದೆಯ ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ತಪಸ್ವಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಆ ವೃದ್ಧರಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು, ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ತಂದೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸೇವೆಯಿಂದ ನಾನು ಮಹತ್ತಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವಿರಿ.’ ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆಯೇ ಅವನ ತಪಸ್ಸು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಆ ಮುನಿಪುತ್ರನು ಸುಂದರವಾದ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ನಡುವೆ ಒಂದು ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ಬಾಲಕ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದುಃಖ ಬದುಕಿರುವ ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತಪಸ್ವಿ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಇಂದೇ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು; ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ವ್ಯಥೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಮಗನಿಲ್ಲದವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಸಾಯುವುದು ಮೇಲು.’ ಈ ಬೇಡಿಕೆಯೇ ಶಾಪಕ್ಕಿಂತಲೂ ತೀವ್ರ — ಸಾವೇ ವರ ಎಂದು ಹೇಳುವವನ ಬದುಕು ಸಾವಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಮಯ. ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಬಂದದ್ದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ದೇವರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪಿತೃಸೇವೆಯ ಫಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ; ತಂದೆತಾಯಿಯರು ಮಗನ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶೋಕದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮುನಿಯ ದುಃಖ ಅದರಿಂದಲೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನು ಸುಖಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯರು ನಿರಾಶ್ರಿತರು.

ಅನಂತರ ಆ ಶಾಪ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಮೂಲ ಅದೇ. ‘ನೀನೂ ಅರಿಯದೆಯೇ ನನ್ನ ಆ ಬಾಲಕನನ್ನು ಕೊಂದೆ; ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರವೂ ಅತಿಘೋರವೂ ಆದ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಮಗನ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವ ದುಃಖ ಈಗ ನನಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಬಿಡುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ರೂಪ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ — ಹೊಸ ದುಃಖವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮುನಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ದುಃಖವೇ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜನೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ನೀನು ಅರಿಯದೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಕೊಂದದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಆವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಆ ತಪಸ್ವಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ದೋಷ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ದಂಡನೆ ಬೇರೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣೆ ದಾನಿಯನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ, ಅಂತಹದೇ ಘೋರವಾದ, ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಸೇರುವುದು.’ ದಕ್ಷಿಣೆಯ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕೊಟ್ಟ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಟ್ಟವನನ್ನು ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ, ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಶಾಪವನ್ನಿಟ್ಟು, ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಬಹಳ ವಿಲಪಿಸಿ, ಆ ದಂಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಅನಂತರ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ದೇವಿ, ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಆಗ ಬಾಲ್ಯದ ಹುಡುಗಾಟದಿಂದ ಶಬ್ದವೇಧಿಯಾಗಿ ಬಿಲ್ಲು ಸೆಳೆದು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಈ ಪಾಪ ನನಗೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ನೆನಪಾಯಿತು. ಆ ಕರ್ಮದ ಈ ಫಲ ಈಗ ಬಂದೊದಗಿದೆ — ಅಪಥ್ಯದೊಡನೆ ತಿಂದ ಅನ್ನರಸದಿಂದ ರೋಗ ಬರುವಂತೆ.’ ಉಪಮೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ರೋಗ ಊಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಲ್ಲ, ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ನಂತರ ಆ ವೃದ್ಧರು ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮಗನಿಲ್ಲದ ಬದುಕು ನಿರರ್ಥಕವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕೂಡಲೇ ಚಿತೆಯನ್ನೇರುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ದಶರಥನ ಭವಿಷ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ದಶರಥನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮೌನದ ಕಾರಣವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ, ಭದ್ರೇ, ಆ ಉದಾರನ ಆ ಮಾತು ಈಗ ನನ್ನನ್ನು ಬಂದು ತಲುಪಿದೆ’ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ರಾಜನು ಅಳುತ್ತಾ, ಭಯಗೊಂಡು, ಹೆಂಡತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನಾನು ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯಲಿರುವುದು ಅದೇ ಶಾಪದ ಫಲ. ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟು.’ ದೃಷ್ಟಿ ನಾಶವಾದಾಗ ಸ್ಪರ್ಶವೊಂದೇ ಉಳಿದ ಸಂಬಂಧ — ಮುನಿದಂಪತಿಗಳು ಮಗನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಿದಂತೆ, ಈಗ ರಾಜನೂ. ‘ಯಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ ಮಾನವರು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು. ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದರೆ, ಒಮ್ಮೆಯಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ, ಅಥವಾ ಸಂಪತ್ತನ್ನೋ ಯುವರಾಜಪದವಿಯನ್ನೋ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ನಾನು ಬದುಕಬಹುದು ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ಒಂದೇ ಆಸೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ — ಮಗನ ಸ್ಪರ್ಶ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ: ‘ದೇವಿ, ರಾಘವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದು ನನಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದು ಮಾತ್ರ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು.’ ಅಂದರೆ ತಂದೆಯ ನಡೆ ಅಯೋಗ್ಯ, ಮಗನದು ಸರ್ವಥಾ ಯೋಗ್ಯ. ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಿಯಾದ ಯಾವನು ದುರ್ನಡತೆಯ ಮಗನನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸುವನು? ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಡುವ ಯಾವ ಮಗನು ತಾನೇ ತಂದೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸದಿರುವನು?’ ಎರಡೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ರಾಮನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ನೆನಪು ಮಾಸುತ್ತಿದೆ; ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಈ ವೈವಸ್ವತನ ದೂತರು ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಜೀವ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲಾರೆನಲ್ಲ — ಇದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖ ಯಾವುದಿದೆ?’ ‘ಯಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ ಮಾನವರು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಬಂದಾಯಿತೆಂಬಂತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಕೂಡಲೇ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನ ತೂಗಾಡುವ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ. ಇಷ್ಟು ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕೋಪವನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ದುಃಖದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಇತರರ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಈ ವಿಲಾಪದ ವಿಶೇಷತೆ. ‘ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡದ ಆ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕ, ಬಿಸಿಲು ಸ್ವಲ್ಪ ನೀರನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಶುಭಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ, ಅವರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳೇ.’ ತನ್ನ ಆಯುಸ್ಸು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ದರ್ಶನ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಕ್ಕುದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳ, ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳ, ಚೆಲುವಾದ ಮೂಗಿನ, ಚಂದ್ರನಂತಹ ಆ ಮುಖವನ್ನು ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ ಅವರು ಧನ್ಯರು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆಯೂ ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆಯೂ ಇರುವ, ಸುಗಂಧಯುತವಾದ ನನ್ನ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಯಾರು ಕಾಣುವರೋ ಅವರು ಧನ್ಯರು; ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸುಖಿಗಳಾದ ಜನರು ತನ್ನ ಪಥದಲ್ಲಿ ಮರಳಿಬಂದ ಶುಕ್ರಗ್ರಹವನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ ಕಾಣುವರು.’ ಶುಕ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಪಥಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಶುಕ್ರನು ಕ್ಷೇಮದ ಸೂಚಕನಾಗಿರುವಂತೆ, ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಲ್ಯಾಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಚಿತ್ತಮೋಹದಿಂದ ಹೃದಯ ತುಂಬಾ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ; ಎದುರಿಗಿದ್ದರೂ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರುಚಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯಲಾರೆ. ಎಣ್ಣೆ ತೀರಿದ ದೀಪದ ಕೆಂಪಾದ ಕಿರಣಗಳಂತೆ, ಚಿತ್ತ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಕುಸಿಯುತ್ತಿವೆ. ನದಿಯ ರಭಸ ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ, ನನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಶೋಕ ಅನಾಥನೂ ಅಚೇತನನೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು ವೇಗದಿಂದ ಕೊನೆಗಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಆತ್ಮಭವಃ’ (ತನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಶೋಕದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಂತಿ’ (ಕಾಣುವರು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಐದು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ತಾನು ಮಾಡಲಾರದ್ದನ್ನೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇತರರ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆವೃತ್ತಿಯೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ದುಃಖದ ಸ್ವರೂಪ. ದೀಪದ ಉಪಮೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಯಥಾರ್ಥ — ಎಣ್ಣೆ ತೀರಿದಾಗ ಬೆಳಕು ಕೆಂಪಾಗಿ ಆರಿಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯೇ ಮುರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಹಾ ರಾಘವಾ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹಾ ನನ್ನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಳೆಯುವವನೇ, ಹಾ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯನೇ, ಹಾ ನನ್ನ ನಾಥನೇ, ಮಗೂ, ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾದೆ. ಹಾ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹಾ ತಪಸ್ವಿನಿ ಸುಮಿತ್ರೆ; ಹಾ ಕ್ರೂರಿಯೇ, ನನ್ನ ಶತ್ರುವೇ, ಕುಲಕಳಂಕಿನಿ ಕೈಕೇಯಿ.’ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಮಗ, ಅನಂತರ ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರು, ಕೊನೆಗೆ ಕೈಕೇಯಿ; ಕೊನೆಯ ಶಬ್ದವನ್ನು ನಿಂದೆಯೇ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ತಾಯಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ರಾಜ ದಶರಥನು ಜೀವದ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಿಯ ಮಗನ ವನವಾಸದಿಂದ ಆತುರನಾದ ಆ ನರಾಧಿಪನು ಹಾಗೆ ದೀನನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಲೇ, ನಡುರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಉದಾರದರ್ಶನನಾದ ಅವನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ಹೀಗೆ ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣದ ಫಲ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಮುನಿಯ ಶಾಪ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಅನಾಥವಾಗಿದೆ, ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ಮೂರೂ ದುಃಖಗಳು ಒಂದೇ ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡವು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಪಾಠದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ತಾವು ಯಾರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೋ ಅವನು ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಉದಾರದರ್ಶನಃ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿ ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದವನು ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಉದಾರನೆಂದೇ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ