ಸರ್ಗ
ದಶರಥನು ಮುನಿಕುಮಾರನ ವಧೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು
ಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಾಂತ, ಮಾವಿನ ತೋಪನ್ನು ಕಡಿಯುವ ದೃಷ್ಟಾಂತ, ಮಳೆಗಾಲದ ವರ್ಣನೆ, ಶಬ್ದವೇಧಿ ಬಾಣದಿಂದ ತಾಪಸಕುಮಾರನ ವೇಧ, ಅವನ ವಿಲಾಪ, ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗಿದ್ದನು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶೋಕದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿರ್ವಾಸನದಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ವಿಪತ್ತು ಆವರಿಸಿತು — ಕತ್ತಲು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ. ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ರಾಮನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಕೋಸಲೇಶ್ವರನು ಕಪ್ಪು ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದನು. ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅದು ಆರನೆಯ ರಾತ್ರಿ; ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾನು ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದನು. ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದ ಅವನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಾಲ, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆರನೆಯ ರಾತ್ರಿ, ನಡುರಾತ್ರಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸು; ಇಂತಹ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿವಕ್ಷುಃ’ (ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದನು, ಈಗ ಅದು ತಾನಾಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ದಶರಥನೇ ವಕ್ತಾರ, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕೇಳುಗಳು. ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ತೂಕ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕವಿಯ ಮಾತಲ್ಲ, ಮಾಡಿದವನದೇ ಸ್ವೀಕಾರ. ‘ಉಪಸರ್ಗಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವಿಕ ವಿಪತ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಕತ್ತಲು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು ಮುಚ್ಚಿಹೋದುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುತ್ರಶೋಕಾರ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ರಾಜನ ವಿಶೇಷಣ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ದೇವಿಯದು; ಇದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆರನೆಯ ರಾತ್ರಿ ಎಂಬ ಎಣಿಕೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ರಾಜನು ನೇರವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಭದ್ರೆ, ಮಾಡುವವನು ಶುಭವನ್ನಾಗಲಿ ಅಶುಭವನ್ನಾಗಲಿ ಏನನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಫಲವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಮೂರ್ಖನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವಾಗ ಫಲದ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆಯನ್ನಾಗಲಿ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ಅರಿಯದವನು ಬಾಲನೆಂದು (ಮೂರ್ಖನೆಂದು) ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಮಾವಿನ ತೋಪನ್ನು ಕಡಿದು ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಗೆ ನೀರೆರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವನ್ನು ಕಂಡು ಫಲದ ಆಸೆಯಿಂದ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಅವನು ಫಲ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುತ್ತುಗದ ಹಣ್ಣು ನಿಸ್ಸಾರ. ಫಲವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವವನು ಫಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗಕ್ಕೆ ನೀರೆರೆದವನಂತೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತನಗೇ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನೇ ನಾನು; ನಾನು ಮಾವಿನ ತೋಪನ್ನು ಕಡಿದು ಮುತ್ತುಗಗಳಿಗೆ ನೀರೆರೆದೆ; ಫಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ನಾನು ಈಗ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಾವು ರಾಮ, ಮುತ್ತುಗ ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೂ, ಐದನೆಯದು ಅದರ ಸ್ವಾನ್ವಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಇದೇ ಪ್ರಾಚೀನ ಉಪದೇಶಪದ್ಧತಿ. ‘ಗೃಧ್ನುಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲೋಭ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾವಿನ ತೋಪನ್ನು ಕಡಿಯುವುದು ಕೇವಲ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ವಿನಾಶವೂ ಹೌದು — ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕಾಡಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಕಿಂಶುಕಸೇಚಕಃ’ (ಮುತ್ತುಗಕ್ಕೆ ನೀರೆರೆಯುವವನು) ಎಂಬ ಉಪಮಾನ ಮತ್ತೆ ಮುತ್ತುಗವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಥೆಯ ಬೀಜ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಧನುರ್ಧಾರಿ ಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೆ — ಕುಮಾರನು ಶಬ್ದವೇಧಿ (ಶಬ್ದವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಾಣ ಬಿಡುವವನು) ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಹದಿಂದ ಬಾಲಕನು ತಿಂದ ವಿಷವು ಅವನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ, ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಈ ದುಃಖ ನನಗೆ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ಬೇರೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಮುತ್ತುಗಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗುವಂತೆ, ನಾನೂ ಶಬ್ದವೇಧದ ಈ ಫಲವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಶಬ್ದವೇಧಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯೆಯ ಗರ್ವವೇ ಇಲ್ಲಿ ದೋಷದ ಮೂಲ; ಕಲೆಯ ಕೌಶಲ ತಾನೇ ಪಾಪವಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸುವುದೇ ಪಾಪ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಬ್ಧಶಬ್ದೇನ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ‘ಶಬ್ದ’ ಎಂದರೆ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಹೌದು, ಧ್ವನಿಯೂ ಹೌದು; ಯಾರು ಶಬ್ದವನ್ನು (ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು) ಪಡೆದನೋ ಅವನೇ ಶಬ್ದದಿಂದ (ಧ್ವನಿಯಿಂದ) ಪತಿತನಾದನು. ವಿಷದ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಇಲ್ಲಿ ಅನುರೂಪ — ಬಾಲಕನು ವಿಷವನ್ನು ತಾನಾಗಿಯೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ; ಅದರ ಫಲವಾದರೋ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದುದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ದೈವವನ್ನಾಗಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನಾಗಲಿ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ತನ್ನನ್ನೇ.
‘ದೇವಿ, ಆಗ ನಿನ್ನ ಮದುವೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ನಾನು ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದೆ; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಮಳೆಗಾಲ ಬಂದಿತು.’ ಅನಂತರ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಭೂಮಿಯ ರಸಗಳನ್ನು ಹೀರಿ, ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಪಿಸಿ, ಪ್ರೇತಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಭಯಂಕರ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಬಿಸಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮಾಯವಾಯಿತು, ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಮೋಡಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು, ಕಪ್ಪೆಗಳೂ ಸಾರಂಗಗಳೂ ನವಿಲುಗಳೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡವು. ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಒದ್ದೆಯಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಂತೆ ಮಳೆ ಗಾಳಿಗಳಿಂದ ತುದಿಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸೇರಿದವು. ಬಿದ್ದ ಮತ್ತು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ನೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಮದಿಸಿದ ಸಾರಂಗಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟವು ಜಲರಾಶಿಯಂತೆ (ಸಮುದ್ರದಂತೆ) ಶೋಭಿಸಿತು. ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಪ್ರವಾಹಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಬೆಟ್ಟದ ಧಾತುಗಳಿಂದಾಗಿ ಬೂದಿಯ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಹರಿದವು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ರಾಜನು ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯಗೊಳಿಸುವುದು ಮಳೆಗಾಲವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಕಥೆಯ ಅಂಗವೇ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಋತುವರ್ಣನೆಯ ಕೌಶಲ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯ, ಮೋಡಗಳು, ಕಪ್ಪೆಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮದಿಸಿದ ಆನೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲೊಂದು ವಿಶೇಷವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯಗಳೂ ನೀರಿನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿವೆ; ನೀರೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡದ ನೀರಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಮವಿವರ್ಧಿನೀ’ (ಕಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಯುವರಾಜನ ಆಗಿನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಕರವಾದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ, ವ್ಯಾಯಾಮದ (ಬೇಟೆಯ) ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ ನಾನು ಸರಯೂ ನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದೆ. ರಾತ್ರಿ ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬರುವ ಕಾಡುಕೋಣವನ್ನಾಗಲಿ ಆನೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಮೃಗವನ್ನಾಗಲಿ ಕ್ರೂರಪ್ರಾಣಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾ ನಾನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದೆ. ಆಗ ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿದೆ — ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಆ ಸದ್ದು ಘೀಳಿಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆಯದರಂತೆ ತೋರಿತು. ಅನಂತರ ನಾನು ಉರಿಯುವ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಆನೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಬಯಸಿ ಶಬ್ದದ ಕಡೆಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟೆ; ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆ.’ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ, ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೊಂದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ವನವಾಸಿಯೊಬ್ಬನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಧ್ವನಿ ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂದು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮಾತು ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶಬ್ದದಿಂದ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ಕೊಡದ ಶಬ್ದ, ಆನೆಯ ಶಬ್ದದ ಭ್ರಮೆ, ಬಾಣದ ಶಬ್ದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮಾತು; ಶಬ್ದವೇಧಿಯ ಪಾಪ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಬೇಟೆ ದೋಷವಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಧೀನತೆಯೇ ದೋಷ. ‘ಅಭಿಲಕ್ಷ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಗುರಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮಾತ್ರ; ಊಹೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಾಣಿವಧೆ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪ. ‘ಉಷಸಿ’ (ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪಾಪ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತಾಪಸಕುಮಾರನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನಂತಹ ತಪಸ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರ ಹೇಗೆ ಬಿದ್ದೀತು? ನಾನಾದರೋ ರಾತ್ರಿ ನಿರ್ಜನವಾದ ನದಿಗೆ ನೀರು ತರಲು ಬಂದಿದ್ದೆ. ಯಾರ ಬಾಣದಿಂದ ನಾನು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟೆ? ಯಾರಿಗೆ ನಾನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆ? ದಂಡವನ್ನು (ಹಿಂಸೆಯನ್ನು) ತ್ಯಜಿಸಿದ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಸುವ, ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಉಟ್ಟ ನನ್ನಂಥವನನ್ನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ? ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಇವನಿಗೆ ನಾನು ಏನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆ? ಹೀಗೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕೇವಲ ಅನರ್ಥದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿದ ಕೃತ್ಯವನ್ನು...’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾಪಸನ ನಿರಪರಾಧಿತ್ವವನ್ನು ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಂಡವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆಹಾರ ಕಾಡಿನದು, ವಸ್ತ್ರ ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮ; ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವಧೆಯ ನಿರ್ಹೇತುಕತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉದಾಹಾರಃ’ (ನೀರು ತರಲು ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಬಂದ ಉದ್ದೇಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ನೀರನ್ನಷ್ಟೇ ತರಲು ಬಂದಿದ್ದ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ‘ಹೇಗೆ’, ‘ಯಾರಿಂದ’, ‘ಯಾರಿಗೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಂತೆ; ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾಪಸನು ತನ್ನ ಮರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಧರ್ಮದ ವಿಪರ್ಯಾಸಕ್ಕೇ ವಿಸ್ಮಯಪಡುತ್ತಾನೆ.
‘...ಗುರುಪತ್ನೀಗಮನ ಮಾಡಿದವನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆನ್ನದಂತೆ, ಇದನ್ನೂ ಯಾರೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಭಾವಿಸರು. ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ಈ ಜೀವನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಅಷ್ಟು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಾನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ತಾಯಿ ತಂದೆ ಇಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಪೋಷಿಸಿದ ಈ ವೃದ್ಧ ದಂಪತಿಗಳು ನಾನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಜೀವನ ನಡೆಸುವರು? ತಾಯಿತಂದೆ ವೃದ್ಧರು, ನಾನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದೆ — ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಯಾವ ಮೂರ್ಖನಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟೆವು?’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ತಾಪಸನ ಹಿರಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿತಂದೆಯರಿಗಾಗಿಯೇ. ‘ಸುಬಾಲೇನ ಅಕೃತಾತ್ಮನಾ’ (ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಮೂರ್ಖನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೊಂದವನನ್ನು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಅವಿವೇಕವನ್ನಷ್ಟೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ. ‘ಮಿಥುನಂ ವೃದ್ಧಮ್’ (ವೃದ್ಧ ದಂಪತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರಂತೆ. ‘ಚಿರಕಾಲಭೃತಮ್’ (ಬಹುಕಾಲ ಪೋಷಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನ ದೀರ್ಘ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಅವನಿಗೆ ಇದು — ತನ್ನ ಮರಣದಿಂದ ಇನ್ನಿಬ್ಬರೂ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು. ‘ಹೇಗೆ ಜೀವನ ನಡೆಸುವರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಮೂಲ.
‘ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನಾದ, ವ್ಯಥಿತನಾದ ನನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ರಾತ್ರಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಯ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದ ವೇಗದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತಾದೆ. ದೀನನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನನಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸರಯೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದ ತಾಪಸನನ್ನು ಕಂಡೆ — ಜಟಾಭಾರ ಕೆದರಿಹೋಗಿತ್ತು, ಕೊಡದ ನೀರು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗಿತ್ತು, ಅಂಗಗಳು ಧೂಳು ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿದ್ದವು, ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಮಲಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಭಯಗೊಂಡ, ಅಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವವನಂತೆ ಕ್ರೂರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ರಾಜನೇ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆ, ಹಿರಿಯರಿಗಾಗಿ ನೀರು ತರಲು ಬಯಸಿದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಹೊಡೆದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಿಧಕ್ಷನ್ ಇವ’ (ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ವಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಈ ಪಾತ್ರದ ವಿಶೇಷತೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಶಬ್ದ, ಅನಂತರ ಬಿಲ್ಲು ಬೀಳುವುದು, ಅನಂತರ ರಾಜನ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನತೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ. ‘ಅವಕೀರ್ಣಜಟಾಭಾರಮ್’, ‘ಪ್ರವಿದ್ಧಕಲಶೋದಕಮ್’, ‘ಪಾಂಸುಶೋಣಿತದಿಗ್ಧಾಂಗಮ್’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ — ಕೂದಲು, ಕೊಡ, ದೇಹ. ‘ಕ್ರೂರ ಮಾತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಆ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾತ್ರ.
‘ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಕುರುಡರಾದ ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧರು — ನನ್ನ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಹೆತ್ತ ತಂದೆ — ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು. ದುರ್ಬಲರೂ ಕುರುಡರೂ ಬಾಯಾರಿದವರೂ ನನ್ನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವವರೂ ಆದ ಅವರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಹುಕಾಲ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಆಶೆಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿರುವರು. ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಫಲವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿರುವುದು ತಂದೆಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ತಿಳಿದರೂ ಅಶಕ್ತನೂ ನಡೆಯಲಾರದವನೂ ಆದ ಅವನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲ? ಒಂದು ಮರವು ಕಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಮರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾರದಂತೆ ಅವನೂ ಅಶಕ್ತ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವ, ನೀನೇ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿಸು — ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಉರಿಯುವ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಟ್ಟಾನು. ರಾಜನೇ, ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾಲುದಾರಿ...’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಮರಣಾಸನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಾಜನ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸದಿರಲಿ’ ಎಂದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಾಪಸನ ಮಾತುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೃದುವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಕೋಪ, ಅನಂತರ ಶೋಕ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ‘ನಗೋ ನಗಮ್’ (ಮರವು ಮರವನ್ನು) ಎಂಬ ಯಮಕದಂತಹ ಉಕ್ತಿ ವೃದ್ಧ ತಂದೆಯ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಏಕಪದೀ’ (ಕಾಲುದಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಏಕಾಂತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಶಾಲವಾದ ದಾರಿಯಿಲ್ಲ, ಹೆಜ್ಜೆಯಷ್ಟು ಅಗಲದ ಒಂದು ಕಾಲುಹಾದಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಪಿಪಾಸಿತೌ’ (ಬಾಯಾರಿದವರು) ಎಂಬ ಪದ ನೀರಿನ ಕೊಡದ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
‘...ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು, ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸದಿರಲಿ. ರಾಜನೇ, ನನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆ; ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹವು ಮೃದುವಾದ ಎತ್ತರದ ದಡವನ್ನು ಕೊರೆಯುವಂತೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವು ನನ್ನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಬಾಣ ಇರುವವರೆಗೆ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತೇನೆ, ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದರೆ ಸಾಯುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಅವನ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಚಿಂತೆ ಆವರಿಸಿತು. ದುಃಖಿತನೂ ದೀನನೂ ಶೋಕಾತುರನೂ ಆದ ನನ್ನ ಆ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಆ ಋಷಿಯಾದ ಮುನಿಪುತ್ರನು ಆಗ ಗಮನಿಸಿದನು. ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅಂಗಗಳು ತಿರುಚಿಕೊಂಡಿವೆ, ಚಲಿಸಲಾರೆ, ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ತಡೆದು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದುದರಿಂದ ಅವನ ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದರೆ ಮರಣ, ತೆಗೆಯದಿದ್ದರೆ ಕ್ಲೇಶ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ದೋಷ. ಇಂತಹ ಸಂದಿಗ್ಧಗಳಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆಯ ಜ್ಞಾನ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಆರು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುನಿಪುತ್ರನಾದರೋ ತಾನೇ ಅವನನ್ನು ಸಂಕಟದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಮಾರ್ಥವಿತ್’ (ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಗೌರವ.
‘ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದಾದ ಸಂತಾಪವನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕು; ರಾಜನೇ, ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವ್ಯಥೆಯಾಗದಿರಲಿ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಅಧಿಪತಿಯೇ, ನಾನು ವೈಶ್ಯನಿಂದ ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು.’ ಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ನಾನು ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತೆನು; ಆಗ ಆ ತಪೋಧನನು ಭಯದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ‘ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ದೇಹದ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದ ಗಾಯದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಏದುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಸರಯುವಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಭದ್ರೆ, ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಣ್ಣನಾದೆ.’ ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಕಥೆಯಾದರೋ ಮುಗಿದಿಲ್ಲ — ವೃದ್ಧ ತಾಯಿತಂದೆಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಶಾಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ವಿರಾಮಕ್ಕೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಾಪಸನು ಮೊದಲು ರಾಜನ ಭಯವನ್ನೇ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸಂತಾಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕು ಎಂದು; ತನ್ನ ಜಾತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಔದಾರ್ಯ ಪರಮೋತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಭಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತಾಗ ಅವನು ಭಯದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ಕಥೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಶಾಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥