ಸರ್ಗ
ದಶರಥ ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಯರು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು
ರಾಜನ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರ, ಹಳೆಯ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದ ಸ್ಮರಣೆ, ಕೈಮುಗಿದು ರಾಜನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು, ದೇವಿಯ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ, ಶೋಕವೇ ಶತ್ರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ, ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದಾರುಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ರುದ್ಧಳೂ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತಳೂ ಆದ ರಾಮನ ತಾಯಿಯಿಂದ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ಅವನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮೋಹದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡವನಾದನು; ಅನಂತರ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಆ ಪರಂತಪನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಬಂದೊಡನೆಯೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚಿಂತೆ — ಮೋಹ — ಪ್ರಜ್ಞೆ — ಚಿಂತೆ ಎಂಬ ಚಕ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆ, ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರ, ಮತ್ತೆ ಶೋಕ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರುಷಂ ವಾಕ್ಯಂ ಶ್ರಾವಿತಃ’ (ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಎದುರುತ್ತರ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ. ‘ಪರಂತಪ’ ಎಂಬ ವಿರುದ್ಧ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನೇ ಈಗ ತನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕೋಪವಾದರೋ ಸ್ಥಾಯಿಯಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಮಾತುಗಳೊಡನೆ ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ.
ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯ ನೆನಪಾಯಿತು — ಶಬ್ದವೇಧಿಯಾದ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದ ಕೃತ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಎಳೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಅರವತ್ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ರಾಮಶೋಕದಿಂದಲೂ ಅವನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು, ಎರಡು ಶೋಕಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾರಾಜನು ಸಂತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ ದುಃಖಿತನಾದ ಅವನು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಹೇಳಿದನು. ರಾಜನಾಗಿದ್ದೂ ಪತ್ನಿಯ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿಯುವುದು — ಇದೇ ಅವನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಅಳತೆ. ‘ಅಜ್ಞಾನಾತ್’ (ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಕೃತ್ಯ ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆದಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅದರ ಫಲ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎರಡು ಶೋಕಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದವು — ಒಂದು ಹಳೆಯದು, ಇನ್ನೊಂದು ಈಗಿನದು; ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಸುಡುತ್ತವೆ.
ರಾಜನು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇಗೋ ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ಪರರ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವಳು, ಕ್ರೂರತೆಯಿಲ್ಲದವಳು — ಇನ್ನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೇಳಬೇಕೇ.’ ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಧರ್ಮವಚನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಗುಣವಂತನಾಗಲಿ ಗುಣಹೀನನಾಗಲಿ ಪತಿಯು ಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೈವ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ನಿಯಮವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಂತಹ ನೀನು ಸದಾ ಧರ್ಮಪರಳು, ಲೋಕದ ಮೇಲುಕೀಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದವನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುದುಃಖಿತಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಮೊದಲು ಯಾಚನೆ, ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನ್ವಯ. ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಾದಪದ್ಧತಿ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಮೃದುಗೊಂಡಿದೆ.
ದೀನನಾದ ರಾಜನ ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ ಹೊಸ ನೀರು ಹರಿಯುವಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಅಳುತ್ತಾ ಅವಳು ರಾಜನ ಕಮಲದಂತಹ ಮುಗಿದ ಕೈಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಭಯಗೊಂಡವಳಾಗಿ, ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಉರುಳುವಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದೇನೆ. ದೇವ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡುದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಹತಳಾದೆ; ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕ್ಷಮಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳು, ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದವಳೇ ಈಗ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ; ಕೋಪವು ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಪ್ರಣಾಲೀವ ನವೋದಕಮ್’ (ಕಾಲುವೆಯಿಂದ ಹೊಸ ನೀರಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮಳೆಗಾಲದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ನಿರಂತರವಾದ ಧಾರಾಪ್ರವಾಹ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ತ್ವರಮಾಣಾಕ್ಷರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಮಾತಿನ ವೇಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಶಬ್ದಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆರೆತಂತೆ.
ಅವಳು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಪತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾಗಿ ಬರುವ ಸ್ತ್ರೀ ಇಹಪರಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಪ್ರಶಂಸನೀಯಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಾನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲೆ, ನೀನು ಸತ್ಯವಾದಿಯೆಂದೂ ಬಲ್ಲೆ; ನಾನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಿದೆನೋ ಅದನ್ನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದವಳಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಶೋಕದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಶೋಕವು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಶೋಕಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಶತ್ರುವಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿದ್ದ ಹೊಡೆತವನ್ನು ಸಹಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಬಂದೆರಗಿದ ಶೋಕ ಎಷ್ಟೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಿಸಲಾಗದು. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸುಭಾಷಿತಗಳಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಶೋಕದ ವಿನಾಶಕತೆಯನ್ನು ಮೂರು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಿಂದ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಶೋಕದ ಅಸಹನೀಯತೆಯನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ — ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಹಾರ ಸಹನೀಯ, ಒಳಗಿನದಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಮನ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು ಎಣಿಕೆಯಾಗಿವೆ; ಶೋಕದಿಂದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನನಗೆ ಅವೇ ಐದು ವರ್ಷಗಳಂತಿವೆ. ಅವನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈ ಶೋಕವು ನದಿಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಜಲ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಮಂದವಾದವು, ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು. ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಗೊಂಡ, ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಆಕ್ರಮಿತನಾದ ರಾಜನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಹೆಚ್ಚು ಶಾಂತವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಶೋಕದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತನಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಎಚ್ಚರಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಂದರಶ್ಮಿಯಾದ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ — ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಂದವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಹ್ಲಾದಿತಃ’ (ಆಹ್ಲಾದಗೊಂಡ), ‘ಸಮಾಕ್ರಾಂತಃ’ (ಆಕ್ರಮಿತನಾದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿದ್ರೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲ, ಶೋಕದ ಕ್ಷಣಿಕ ವಿರಾಮ ಮಾತ್ರ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥