ಸರ್ಗ
ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆಕ್ಷೇಪದ ಮಾತುಗಳು
ಸೀತೆಯ ವನಕ್ಲೇಶದ ಚಿಂತೆ, ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲ, ಉಂಡು ಉಳಿದ ರಾಜ್ಯದ ನಿಂದೆ, ಸ್ತ್ರೀಯ ಮೂರು ಆಶ್ರಯಗಳು, ದಶರಥನ ಮೂರ್ಛೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವಳು ವಿಲಾಪವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸೂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪತಿಯನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಧರ್ಮನಿರತನಾದ, ಆನಂದಪಡಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು; ಅವನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅಳುತ್ತಾ ನೊಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪತಿ ದಶರಥನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳು ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಹಾಕೀರ್ತಿ ಹರಡಿದೆ; ರಾಘವನು ಕರುಣಾಳು, ಉದಾರಿ, ಪ್ರಿಯವಾದಿ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಶರಥನನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ರಘುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು. ‘ಯದ್ಯಪಿ’ (ಆದರೂ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಆಕ್ಷೇಪದ ಸೂಚಕ — ಕೀರ್ತಿ ಒಂದೆಡೆ, ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಎಂದು ಅವಳು ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರುದತೀ’ (ಅಳುತ್ತಾ) ಎಂಬುದು ಶೋಕದ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆ, ‘ಆರ್ತಾ’ (ನೊಂದವಳು) ಎಂಬುದು ಆಂತರಿಕ ಪೀಡೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಮಾಲೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವರು?’ ಅನಂತರ ಅವಳ ಚಿಂತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೊಸೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ತರುಣಿ, ಶ್ಯಾಮೆ, ಸುಕುಮಾರಿ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳು; ಅವಳು ಬಿಸಿಲನ್ನೂ ಚಳಿಯನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವಳು? ಒಳ್ಳೆಯ ವ್ಯಂಜನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶುಭವಾದ ಭೋಜನವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಕಾಡಿನ ನೀವಾರ ಧಾನ್ಯದ ಆಹಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಣ್ಣುವಳು? ಗೀತವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಬೆಳೆದವಳು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಸಿಂಹಗಳ ಅಶುಭವಾದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೇಳುವಳು? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ಕೇವಲ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶೋಕವನ್ನಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಸುಕುಮಾರತೆಯನ್ನೂ ಕಾಡಿನ ಕಠೋರತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ‘ಹೇಗೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ — ಉತ್ತರವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವು ಆಕ್ಷೇಪಗಳು. ‘ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವರು ದುಃಖಿತರು’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ತಾಯಿ ಮಗನನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮಹೇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತಿರುವ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಎಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ? ಅಗುಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ತನ್ನ ತೋಳನ್ನೇ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಮಹಾಬಲನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ನಡುಗುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಮುಖವನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕಮಲದ ಬಣ್ಣದ, ಸುಂದರವಾದ ಮುಂಗುರುಳಿನ, ಕಮಲದ ಸುಗಂಧದ ಉಸಿರಿನ, ಉತ್ತಮವಾದ, ಕಮಲನೇತ್ರಗಳ ಆ ಮುಖವನ್ನು ಎಂದು ಕಾಣುವೆನೋ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಜ್ರದ ಸತ್ವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯ ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಒಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಕ್ತಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಅನಂತರ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ವೇದನೆ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಎಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ತಾಯಿಯ ರಾತ್ರಿಯ ಜಾಗರಣೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ನೇರವಾಗಿ ಆರೋಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ನಿರ್ದಯವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ; ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದೆ; ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ದೀನರಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಂಧುಗಳು’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನೆತ್ತುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹದಿನೈದನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಬಂದರೂ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವನು ಎಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವಳು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರ ಅಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರುಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಕೃತ್ಯದ ನಿರ್ದಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ದಯೆಯನ್ನಲ್ಲ.
ಮೊದಲ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಶ್ರಾದ್ಧದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರು ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳಿಗೇ ಊಟ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಗುಣವಂತರೂ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ದೇವಸಮಾನರೂ ಆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅನಂತರ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅಮೃತವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಮೊದಲು ಉಂಡಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಉಂಡು ಉಳಿದುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರರು — ಎತ್ತುಗಳು ಕೊಂಬು ಕತ್ತರಿಸುವುದನ್ನು ಸಹಿಸದಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಅವಮಾನವು ಕೊಂಬು ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕಾಗಿದ್ದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಉಂಡು ಉಳಿದುದರಂತಾಯಿತು. ‘ಅಮೃತವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ಹೀಗೆಯೇ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನು ಅನುಭವಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿರಿಯನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅಣ್ಣನು ಏಕೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ?’ ಅನಂತರ ಇತರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಲಿಯು ಬೇರೆಯವರು ತಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಬೇರೆಯವರು ನೆಕ್ಕಿದುದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಹವಿಸ್ಸು, ತುಪ್ಪ, ಪುರೋಡಾಶಗಳು, ದರ್ಭೆಗಳು, ಕಗ್ಗಲಿಯ ಯೂಪಸ್ತಂಭಗಳು — ಇವು ಒಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹಳಸಿದವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಜ್ಯವು ಸಾರ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸುರೆಯಂತೆ, ಸೋಮವಿಲ್ಲದ ಯಜ್ಞದಂತೆ; ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರ. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹುಲಿ ಬಾಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದನ್ನು ಸಹಿಸದಂತೆ, ಇಂತಹ ಅಸತ್ಕಾರವನ್ನು ರಾಘವನು ಸಹಿಸನು. ಈ ನಾಲ್ಕು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಲೋಕದಿಂದ, ಯಜ್ಞಲೋಕದಿಂದ, ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ಮಗನ ಬಲವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದರೂ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಾರವು; ಆದರೂ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಲೋಕವನ್ನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವವನು. ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಪ್ರಳಯವು ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಚಿನ್ನದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನೂ ಸುಡಬಲ್ಲನಲ್ಲವೇ. ಅಂತಹ ಸಿಂಹಬಲನಾದ, ಎತ್ತಿನಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಗನು ತಂದೆಯಿಂದಲೇ ಸ್ವತಃ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು — ಮೀನು ತನ್ನ ಮರಿಯನ್ನೇ ತಿನ್ನುವಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು; ಮೀನು ತನ್ನ ಮರಿಗಳನ್ನೇ ನುಂಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ತಂದೆಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ದಯವಾದುದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಯಮೇವ’ (ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯೇ ಕರ್ತನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದ್ವಿಜರು ಆಚರಿಸಿದ, ಸನಾತನ ಋಷಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಧರ್ಮ ನಿನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಸತ್ಯವೇ, ಧರ್ಮನಿರತನಾದ ಮಗನನ್ನು ನೀನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ? ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಮೊದಲ ಆಶ್ರಯ ಪತಿ, ಎರಡನೆಯ ಆಶ್ರಯ ಮಗ, ಮೂರನೆಯದು ಜ್ಞಾತಿಗಳು; ನಾಲ್ಕನೆಯ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ. ‘ಅವರಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನವನಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹತಳಾದೆ.’ ಇದರಿಂದ ಮೂರು ಆಶ್ರಯಗಳೂ ಲುಪ್ತವಾದವು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವನಮಾಹಿತಃ’ (ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವನಮಾಶ್ರಿತಃ’ (ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು) ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಆಶ್ರಯಗಳೂ ಲುಪ್ತವಾದಾಗ ಶೋಕದ ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಮಾತಿನ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ನಿನ್ನಿಂದ ಈ ರಾಷ್ಟ್ರವು ರಾಜ್ಯಸಹಿತವಾಗಿ ಹತವಾಯಿತು; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಹತರಾದೆವು; ನಾನು ಮಗನೊಡನೆ ಹತಳಾದೆ, ಪೌರರೂ ಹತರಾದರು; ನಿನ್ನ ಮಗನೂ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಮಾತ್ರ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹತ’ ಎಂಬ ಪದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಶಾಪದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ದಾರುಣ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಜನು ‘ರಾಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು; ಅನಂತರ ಅವನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು, ಆಗ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನೆದನು. ಈ ಕೊನೆಯ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಆ ಹಳೆಯ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನೇ ಅರವತ್ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರ್ಛೆಯ ಅನಂತರ ಸ್ಮೃತಿ, ಸ್ಮೃತಿಯ ಅನಂತರ ಕಥೆ — ಇದೇ ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥