ಸರ್ಗ
ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಸುಮಂತ್ರನ ಸಾಂತ್ವನ
ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬೇಡುವುದು, ಸುಮಂತ್ರನು ಸೀತೆಯ ವನವಾಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು, ‘ಅವರು ಶೋಚನೀಯರಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಾಂತ್ವನ, ದೇವಿಯ ನಿಲ್ಲದ ಗೋಳು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು, ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತೆ ಭಯಗೊಂಡಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳದೇ ಮಾತು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭೂತಬಾಧೆಗೆ ಒಳಗಾದವಳಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ, ಪ್ರಾಣ ಹೋದವಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಅವಳು ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ, ಸೀತೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯು; ಅವರಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ. ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸು, ನನ್ನನ್ನೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು. ನಾನು ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಶೋಕ ರಾಜನ ಶೋಕಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನರೂಪದ್ದು — ರಾಜನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳಾದರೋ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರಾಣ ಹೋದವಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ದೇಹದ ಸ್ಥಿತಿಯೂ, ‘ನಡುಗುತ್ತಾ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಮರಣವೇ ವಿಕಲ್ಪ ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುವಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಿದೆ. ‘ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಮನನೀಯ — ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದ ರಥವೇ ಅವಳನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಇಚ್ಛೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಥವು ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಸಾಧನವೂ ಹೌದು, ಪರಿಹಾರದ ಸಾಧನವೂ ಹೌದು.
ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ, ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸೂತನು ದೇವಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಾಬರಿಯನ್ನೂ ತೊರೆ; ಸಂತಾಪವನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ರಾಘವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನು.’ ‘ವ್ಯವಧೂಯ’ (ಕೊಡವಿಹಾಕಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಕೌಶಲದಿಂದ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಮನು ಸಂತಾಪವನ್ನು ಹೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಾದಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆಗಿ ಪರಲೋಕವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಸೂತನು ಸುಳ್ಳನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ದುಃಖದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನಷ್ಟೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆಯಾದ ವನವಾಸ ಮಕ್ಕಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು. ‘ಪರಲೋಕವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆ ಕೇವಲ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವಲ್ಲ, ಪಾರಲೌಕಿಕ ಸಾಧನವೂ ಹೌದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂತನ ವಿನಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ರಾಣಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ.
ಅನಂತರ ಸೂತನು ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾಯಿಯ ಚಿಂತೆ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಹೆಚ್ಚು. ‘ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೀತೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದಿದ್ದಾಳೆ; ರಾಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟ ಅವಳು ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ದೈನ್ಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವೈದೇಹಿ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದೆ ನಗರದ ಉಪವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೇಗೆ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ಅವಳು ಬಾಲೆಯಂತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ ಆ ರಮಣಿ ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ಯಾರ ಹೃದಯ ಅವನಲ್ಲೇ ಇದೆಯೋ, ಜೀವನ ಅವನ ಅಧೀನವೋ, ಅವಳಿಗೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಕಾಡೇ ಆದೀತು.’ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಇದೆಲ್ಲದರ ಸಾರ — ಸೀತೆಯ ಸುಖ ಸ್ಥಳದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದಲೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ಅವಳಿಗೆ ಕಾಡಲ್ಲ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ. ‘ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಂತ್ವನಕಾರಿ — ಎಂದೂ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗದವಳೇ ಅಭ್ಯಾಸವಿದ್ದವಳಂತೆ ತೋರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು.
‘ವೈದೇಹಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಪಟ್ಟಣಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ನದಿಗಳ ಹರಿವನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವುಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನನ್ನಾಗಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡಾಗ ಜಾನಕಿ, ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ದೂರ ಮಾತ್ರ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ.’ ಇದರಿಂದ ಸೂತನು ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವನವಾಸ ಯಾತ್ರೆಯಂತೆ, ನಿರ್ವಾಸನದಂತಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆಡಿದ ಮಾತೊಂದು ಮಾತ್ರ ನನಗೆ ನೆನಪಿದೆ; ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆ ಮಾತು ಈಗ ನನಗೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂತನ ಸಂಕಟವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏನೋ ಕಟುವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು, ಅದನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದು ಅನುಚಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿ ಸೂತನು ದೇವಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ ಮಧುರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಸಾರಥಿಯ ಈ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣವಾದ ವಾಕ್ಸಂಯಮ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ‘ಪ್ರಮಾದಾತ್’ (ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಮಾತು ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೊರಬಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಧ್ವಂಸಯಿತ್ವಾ’ (ಅಳಿಸಿಹಾಕಿ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ತಡೆದುದು.
ಸೂತನು ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯ ದೈಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾಯಿ ಅದನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ದಾರಿಯ ಆಯಾಸದಿಂದಾಗಲಿ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದಾಗಲಿ, ಗಾಬರಿಯಿಂದಾಗಲಿ, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದಾಗಲಿ ವೈದೇಹಿಯ ಚಂದ್ರಕಿರಣದಂತಹ ಕಾಂತಿ ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾರಿಯಾದ ಅವಳ ಶತಪತ್ರಕಮಲದಂತಹ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮುಖ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿರುವ ಅವಳ ಪಾದಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗಿನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವು. ಅವನ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರೂ ವೈದೇಹಿ ಈಗಲೂ ಗೆಜ್ಜೆಯ ನಿನಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲೀಲೆಯಂತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅವಳು ಆನೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಸಿಂಹವನ್ನಾಗಲಿ ಹುಲಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ರಾಮನ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾಳೆ.’ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ — ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪಾದಗಳು ಅರಗಿನಂತೆ ಕೆಂಪು; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರೂ ನಡಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆಯ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ ಲೀಲಾಮಯ. ಅಲಂಕಾರದ ಅಭಾವ ಯಾವುದನ್ನೂ ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಸೂತನ ಸಂದೇಶ. ‘ರಾಮನ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ನಿರ್ಭಯತೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳದೇ ಶೌರ್ಯವಲ್ಲ, ಪತಿಯ ಆಶ್ರಯವೇ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಶೋಕದ ಮೂಲವನ್ನೇ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರು ಶೋಚನೀಯರಲ್ಲ, ನೀನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಶೋಚನೀಯಳೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ, ಜನಾಧಿಪನೂ ಶೋಚನೀಯನಲ್ಲ. ಈ ಚರಿತ್ರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.’ ಅಂದರೆ ಈಗ ವಿಪತ್ತಿನಂತೆ ಕಾಣುವುದೇ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಶೋಕವನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನವರಾಗಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಡೆದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಾ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವರು ತಂದೆಯ ಶುಭಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ನಿಷ್ಕರ್ಷ — ಮೂವರ ವನವಾಸ ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ಋಷಿಮಾರ್ಗದ ಅನುಸರಣೆ. ಆದರೆ ಸಾಂತ್ವನ ಸಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ — ಸಮುಚಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸೂತನು ತಡೆದರೂ ಮಗನ ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿದ ದೇವಿ ಗೋಳಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ; ‘ಪ್ರಿಯನೇ’, ‘ಮಗನೇ’, ‘ರಾಘವ’ ಎಂದು ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಸಾಂತ್ವನದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯಿಂದಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕೂಜಿತಾತ್ ನ ವಿರರಾಮ’ (ಗೋಳಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸಾಂತ್ವನದ ಸೀಮೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯುಕ್ತಿ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥