ಸರ್ಗ
ಸುಮಂತ್ರನು ಕಾಡಿನ ಮತ್ತು ನಗರದ ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು
ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಹಿಂಜರಿದುದು, ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಜಡಚೇತನಗಳ ದುರವಸ್ಥೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವೈಧವ್ಯ, ದಶರಥನ ಆತ್ಮನಿಂದೆ, ಶೋಕಸಾಗರದ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಛೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಾಗ, ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಕುದುರೆಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅವು ಬಿಸಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯರು ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರಿಗೂ ಕೈಮುಗಿದು, ಆ ದುಃಖವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ಹೊತ್ತು, ರಥವನ್ನೇರಿ ನಾನು ಹೊರಟೆನು.’ ‘ಧಾರಯನ್’ (ಹೊತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಹೊತ್ತುಕೊಂಡೇ ಹೋದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ರಾಮನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದಾನು ಎಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ ಗುಹನೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ದಿನ ನಾನು ಉಳಿದೆನು.’ ಗುಹನ ಹೆಸರನ್ನು ನೆನೆಯುವುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಸೂತನು ತಡವಾದುದರ ಕಾರಣವೂ ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನೇಕ ದಿನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂತನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವನ ಆಶೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿತ್ತು. ಕುದುರೆಗಳ ಹಿಂಜರಿಕೆಯಾದರೋ ಶಕುನದಂತೆ — ಅವೂ ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನು ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನಗಳೆರಡರ ಸಮಾನವಾದ ಶೋಕಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾರಾಜ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಮರಗಳೂ ಹೂ ಚಿಗುರು ಮೊಗ್ಗುಗಳ ಸಹಿತ ಬಾಡಿಹೋಗಿವೆ. ನದಿಗಳು, ಕೊಳಗಳು, ಸರೋವರಗಳು — ಇವುಗಳ ನೀರು ಬಿಸಿಯಾಗಿದೆ; ಕಾಡುಗಳ ಮತ್ತು ಉಪವನಗಳ ಎಲೆಗಳು ಒಣಗಿಹೋಗಿವೆ. ಜೀವಿಗಳು ಚಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಆ ಕಾಡು ನಿಃಶಬ್ದವಾಯಿತು. ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲಗಳು ಬಾಡಿವೆ, ಅವುಗಳ ಮೀನುಗಳೂ ಹಕ್ಕಿಗಳೂ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ; ನದಿಗಳ ನೀರು ಕಲುಷಿತವಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಮಲದ ಎಲೆಗಳು ಮುದುಡಿವೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮತ್ತು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹೂಗಳೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳೂ ಕಡಿಮೆ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಬರಿದಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಡಗಿಹೋಗಿವೆ; ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತೋಟಗಳನ್ನು ನಾನು ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ರಾಮನ ವಿಯೋಗ ರಾಜನೊಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಲೋಕದ ವಿಪತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಪತಪ್ತೋದಕಾಃ’ (ನೀರು ಬಿಸಿಯಾದವು), ‘ಪರಿಶುಷ್ಕಪಲಾಶಾನಿ’ (ಎಲೆಗಳು ಒಣಗಿದವು), ‘ಸಂತಪ್ತಪದ್ಮಾಃ’ (ಕಮಲಗಳು ಬಾಡಿದವು) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು, ಎಲೆ, ಹೂ — ಈ ಮೂರರ ಶೋಷಣೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಶೋಭೆಗಳೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಿಷ್ಕೂಜಮ್’ (ನಿಃಶಬ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ — ಕಾಡಿನ ಜೀವವೇ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸದ್ದು. ‘ಯಥಾಪುರಮ್’ (ಹಿಂದಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಐಶ್ವರ್ಯದೊಡನೆ ನೇರ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಕಾಡಿನಿಂದ ನಗರದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾ ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಸ್ವಾಗತಿಸಲಿಲ್ಲ; ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದ ಜನರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವ, ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ರಾಜರಥವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಣ್ಣೀರುಮುಖರಾದರು. ಮಹಡಿಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮಾನಾಕಾರದ ಭವನಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ರಥವು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕೃಶರಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ವಿಶಾಲವಾದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ನೊಂದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶತ್ರುಗಳು, ಮಿತ್ರರು, ಉದಾಸೀನರು — ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವನ್ನೂ ದುಃಖದಿಂದಾಗಿ ನಾನು ಗುರುತಿಸಲಾರೆ.’ ಅಂದರೆ ಶೋಕದಿಂದ ಅವನ ವಿವೇಕವೇ ಮರೆಯಾಯಿತು — ಶತ್ರು, ಮಿತ್ರ, ಉದಾಸೀನ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ದುಃಖ. ‘ಅಭಿನಂದತಿ’ (ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಸೂತನು ರಾಜಸೇವಕ, ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇಂದಾದರೋ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಬಂದುದೇ ಅವನ ಅಪರಾಧವೆಂಬಂತೆ ಪರಿಗಣಿತವಾಯಿತು. ‘ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಣ್ಣೀರುಮುಖರಾದರು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಾಗರಿಕರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಶೀಘ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಥದ ಬರಿದುತನ ದೂರದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಿತು.
ನಗರದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ಒಂದು ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹರ್ಷವಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯರುಳ್ಳ, ದೀನವಾದ ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ, ಆರ್ತಸ್ವರಗಳಿಂದ ಬಾಡಿದ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳೇ ಶಬ್ದವಾಗಿರುವ, ಆನಂದರಹಿತವಾದ — ಮಹಾರಾಜ, ರಾಮನ ನಿರ್ವಾಸನದಿಂದ ನೊಂದ ಈ ಅಯೋಧ್ಯೆ ನನಗೆ ಪುತ್ರಹೀನಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಐದು ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸಗಳಿಂದ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನುಷ್ಯರು, ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳು, ಸ್ವರ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಮತ್ತು ಆನಂದ. ‘ವಿನಿಃಶ್ವಸಿತನಿಃಸ್ವನಾ’ (ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳೇ ಶಬ್ದವಾಗಿರುವ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಯಾವ ನಗರದ ಶಬ್ದವೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರೋ ಅದರ ಜೀವನವೇನು? ಉಪಮಾನವೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ — ಅವಳು ರಾಜನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತನ ಮಾತು ರಾಜನಿಗೆ ಇಮ್ಮಡಿ ದುಃಸಹ. ಈ ಉಪಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೂತನ ನಿವೇದನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ರಾಜನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಾನಂದಾ’ (ಆನಂದರಹಿತ) ಎಂಬ ಪದವು ಎಲ್ಲ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಾರವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಪುರುಷರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಉಪಮೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಅತ್ಯಂತ ದೀನವಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಸ್ವರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪಾಪಿಷ್ಠ ಕುಲದ ಸ್ವಭಾವದವಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ನಾನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ವೃದ್ಧರೊಡನೆ ವಿಚಾರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹಿತೈಷಿಗಳೊಡನೆಯಾಗಲಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆಯಾಗಲಿ, ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮುಖಂಡರೊಡನೆಯಾಗಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡದೆ — ಮೋಹದಿಂದ, ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ, ಆತುರದಿಂದ ನಾನು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿತೈಷಿಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ನೈಗಮರು (ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮುಖಂಡರು) ಎಂಬ ರಾಜನ ಮೂರು ಆಧಾರಗಳು, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ‘ಸೂತ, ಭವಿತವ್ಯತೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈ ಮಹಾವಿಪತ್ತು ಈ ಕುಲದ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂದೊದಗಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೂತ, ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಒಳಿತು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು; ಪ್ರಾಣಗಳು ನನ್ನನ್ನು ತ್ವರೆಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ದೋಷಸ್ವೀಕಾರ, ದೈವವಾದ, ಯಾಚನೆ — ಈ ಮೂರರ ಕ್ರಮದಿಂದ ರಾಜನ ಚಿತ್ತದ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಮ್ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಮತ್ತು ‘ಸಹಸಾ’ (ಆತುರದಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಜನ ದೋಷದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ — ಬುದ್ಧಿಯ ಮೋಹ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ತ್ವರೆ. ‘ಭವಿತವ್ಯತಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ತನ್ನದೇ ದೋಷವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಒಳಿತು ಮಾಡಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಒಡೆತನವನ್ನು ತೊರೆದು ಬೇಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದಿಗೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದು ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿ; ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲಾರೆ. ಇಲ್ಲವೇ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ಬೇಗನೆ ರಾಮನನ್ನು ತೋರಿಸು.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ದುಂಡಾದ ದಂತಪಂಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕು. ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಮಣಿಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ‘ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾರೆನೆಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಯಾವುದಿದೆ? ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ರಾಮಾನುಜ, ಹಾ ಹಾ ಬಡಪಾಯಿ ವೈದೇಹಿ — ನಾನು ಅನಾಥನಂತೆ ದುಃಖದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಯದು.’ ಮೂವರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ವಿಲಾಪ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯೇ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಸಾಮ್ರಾಟನು ತನ್ನದೇ ಆಜ್ಞೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಸಂದೇಹಪಡುವಂತಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಲಾಪದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಆ ದುಃಖದಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಜನು ದಾಟಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರೂಪಕವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮಶೋಕವೇ ಆ ಸಾಗರದ ಮಹಾವೇಗ, ಸೀತಾವಿರಹವೇ ಅದರ ಆಚೆಯ ದಡ; ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳೇ ಅಲೆಗಳು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಸುಳಿಗಳು, ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗವೇ ಕದಡಿದ ನೀರು; ಕೈಗಳನ್ನು ಒದರುವುದೇ ಮೀನುಗಳು, ಗೋಳಾಟವೇ ಮಹಾಘೋಷ; ಕೆದರಿದ ಕೂದಲೇ ಪಾಚಿ, ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಬಡಬಾಗ್ನಿ (ಸಮುದ್ರದೊಳಗಿನ ಬೆಂಕಿ); ನನ್ನ ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗವೇ ಅದರ ಉಗಮ, ಕುಬ್ಜೆಯ (ಮಂಥರೆಯ) ಮಾತುಗಳೇ ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳು; ಕ್ರೂರಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳೇ ಎರಡು ದಡಗಳು, ರಾಮನ ನಿರ್ವಾಸನವೇ ಅದರ ವಿಶಾಲ ವಿಸ್ತಾರ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಣಿಸಿ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ಅಯ್ಯೋ ನಾನು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೋ ಆ ಈ ಶೋಕಸಾಗರವನ್ನು, ದೇವಿ, ಬದುಕಿರುವಾಗ ನಾನು ದಾಟಲಾರೆ.’ ರೂಪಕದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಯಾವುದೋ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ದುಃಖದ ಕಾರಣಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೂಪಕ ಎಂಟು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವುದು ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲ. ‘ಬತ’ (ಅಯ್ಯೋ) ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ರಾಜನ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅಲ್ಲಿ ಗದ್ಯದಂತಹ ವಿಲಾಪ ಪದ್ಯದಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆನೆಂಬುದು ಅಶುಭವೇ ಸರಿ.’ ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಲೇ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಕೂಡಲೇ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಾಗ, ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅವನಾಡಿದ ಹೆಚ್ಚು ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ತಾಯಿಯಾದ ದೇವಿಯು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಭಯಗೊಂಡಳು. ‘ದ್ವಿಗುಣಮ್’ (ಇಮ್ಮಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಮಗನ ವಿಯೋಗ ಒಂದು ದುಃಖ, ಪತಿಯ ಮೂರ್ಛೆ ಇನ್ನೊಂದು; ಎರಡರ ಭಾರವೂ ಒಬ್ಬಳ ಮೇಲೆಯೇ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಈ ಭಯದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೌಸಲ್ಯಾವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಶೋಭನಮ್’ (ಅಶುಭ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರ ದೋಷವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ. ‘ಪುನಃ ಏವ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭಯದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆಯೂ ಅವಳು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದಳು, ಈಗ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥