॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 58ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು

ಸ್ಮೃತಿ ಮರಳಿದ ದಶರಥನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ತಂದೆಗೆ ತಾಯಿಗೆ ಭರತನಿಗೆ ರಾಮನ ಸಂದೇಶಗಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷ, ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ರಾಮನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥನು ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆಕ್ಷೇಪದ ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರವೆಲ್ಲ ಆರ್ತನಾದದಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡೊಡನೆಯೇ ಅವನು ಊಟವನ್ನಾಗಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕಾಗಿ ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಇರುವ ಒಂದೇ ಔಷಧ ಮಗನ ಸಮಾಚಾರ. ಸುಮಂತ್ರನು ಆಗ ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದು ನಿಂತು, ದುಃಖಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಮರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಎರಡು ಆನೆಯ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೃದ್ಧನೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಪ್ತನೂ ಆದ ಅವನು ಹೊಸದಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಅಸ್ವಸ್ಥವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ಇದ್ದನು. ಅನಂತರ ರಾಜನು ಸೂತನನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಲಿನವಾದ ಅಂಗಗಳು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖ, ದೀನ. ಇಬ್ಬರದೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಿತಿ — ಒಬ್ಬ ತಂದೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸಾರಥಿ, ಆದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಮಲಿನರು. ಅಂತಹ ಸೂತನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ಪರಮ ಆರ್ತನಾಗಿ ಕೇಳತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಸೂತನಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದು ರಾಜನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೇ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಪೀಠಿಕೆ — ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳ ದೀರ್ಘ ಸಂವಾದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮವೃತ್ತಾಂತಕಾರಣಾತ್’ (ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಈಗ ಒಂದೇ ಗುರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ.

ರಾಜನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕೇವಲ ಸಮಾಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮಗನ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ. ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಮರದ ಬುಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನು? ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅವನು ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುವನು? ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗದ, ರಾಜೋಚಿತ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಭೂಪಾಲನ ಮಗನು ಅನಾಥನಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗುವನು? ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ಕಾಲಾಳುಗಳು, ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಆ ರಾಮನು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸುವನು?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಡಿನ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಕರಿನಾಗರಗಳು ನೆಲೆಸಿರುವ ಆ ಕಾಡನ್ನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಹೇಗೆ ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು? ಸುಕುಮಾರಿಯೂ ಬಡಪಾಯಿಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಜಪುತ್ರರು ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೇಗೆ ಹೋದರು?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ವರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಅಸೂಯೆಯ ಕಡೆಗೆ — ‘ಸೂತ, ನೀನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕೃತಾರ್ಥ; ಮಂದರಪರ್ವತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೀನು ಕಂಡೆ.’ ತಂದೆಗೆ ದೊರೆಯದ ದರ್ಶನ ಸಾರಥಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವೇದನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ವಿಲಾಪವೇ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೂ ಹಿಂದಿನ ಸುಖ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ದುಃಖಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ರಥಾರೂಢನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನು ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ. ‘ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಮಂದರವನ್ನು ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗಾರಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಉಪಮಾನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಡೇ ಮಂದರಪರ್ವತ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ.

ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಏನು ಹೇಳಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏನು ಹೇಳಿದನು, ಕಾಡನ್ನು ತಲುಪಿ ಮೈಥಿಲಿ ಏನು ಹೇಳಿದಳು? ಸೂತ, ರಾಮನು ಕುಳಿತುದನ್ನು, ಮಲಗಿದುದನ್ನು, ಉಂಡುದನ್ನು ಹೇಳು; ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಯಯಾತಿಯು ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಬದುಕುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಉಪದೇಶವನ್ನಾಗಲಿ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನಾಗಲಿ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಗನ ದಿನನಿತ್ಯದ ನಡವಳಿಕೆಯ ಸಮಾಚಾರವನ್ನಷ್ಟೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಅವನ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ನರೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಸೂತನು ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ವರದಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ತಾನು ಹೇಳಲು ಹೊರಟಿರುವುದು ತನಗೂ ಕೇಳಲು ಅಸಹನೀಯ ಎಂದು ಕವಿ ಮಾತಿನ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಸಿತಂ ಶಯಿತಂ ಭುಕ್ತಮ್’ (ಕುಳಿತುದು, ಮಲಗಿದುದು, ಉಂಡುದು) ಎಂಬ ಮೂರು ಕೃದಂತಗಳೇ ತಂದೆಯ ಎಲ್ಲ ಚಿಂತೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ — ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮಲಗುವುದು, ಊಟ — ಇಷ್ಟನ್ನೇ ಅವನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಜ್ಜಮಾನಯಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ವಿಶೇಷಣವು ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಬಾಷ್ಪಪರಿಬದ್ಧಯಾ’ ಎಂಬುದು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಸೂತ, ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸು.”’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಂದೆಯಿಂದಲೇ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನು ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ಮೊದಲು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಕ್ಷೇಪವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಲ್ಲ. ‘“ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೂ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ನೀನು ಹೇಳಬೇಕು — ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆರೋಗ್ಯದ ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಯಥೋಚಿತ ಅಭಿವಾದನ”’ ಎಂದೂ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಅವಿಶೇಷೇಣ’ (ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ತಾಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ — ‘“ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಅಭಿವಾದನವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುವಂತೆಯೂ ಹೇಳಬೇಕು; ಅವಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು — ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯನಿರತಳಾಗಿರು, ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿರು; ದೇವಿ, ದೇವನ (ರಾಜನ) ಪಾದಗಳನ್ನು ದೇವರಂತೆ ಸೇವಿಸು. ಅಭಿಮಾನವನ್ನೂ ಗರ್ವವನ್ನೂ ತೊರೆದು ತಾಯಂದಿರೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಡೆದುಕೋ; ಅಮ್ಮಾ, ರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸು.’”’ ಮಗನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಶೋಕದಿಂದ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ರಾಮನ ರೀತಿ. ತಂದೆಗೆ ‘ವಿದಿತಾತ್ಮಾ’ (ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಮನನೀಯ — ತನ್ನನ್ನು ಅರಿತವನು ಹೇಗೆ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿಯಾನು ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಗೌರವದಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಶೋಕನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮತ್ತು ಪತಿಸೇವೆ ಎಂಬ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲೇ ಅವಳನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಶೋಕವನ್ನು ದಾಟಬೇಕು ಎಂಬುದು ಆಶಯ.

ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘“ಕುಮಾರ ಭರತನೊಡನೆ ರಾಜನೊಡನೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಹಿರಿಯರಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಜರು ರಾಜರೇ — ಈ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಡು.”’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನ ರಾಜ್ಯಾಪಹರಣದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ತಾಯಿಯೇ ಆ ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ದುಷ್ಕರವಾದ ಉಪದೇಶ. ಅನಂತರ ಭರತನಿಗೆ ಸಂದೇಶ — ‘“ಭರತನಿಗೂ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು — ‘ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೊಡನೆಯೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೋ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ತಂದೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ರಾಜನು ವಯಸ್ಸು ಮೀರಿದವನು — ಇವನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಬೇಡ; ಕುಮಾರರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನಡೆಸುತ್ತಾ ಬಾಳು.’”’ ರಾಮನು ಭರತನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನು ಯುವರಾಜನೇ, ರಾಜನಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘“ಮಗನನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುವ ನನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯಂತೆಯೇ ಕಾಣಬೇಕು.”’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಕಮಲದಳನೇತ್ರನೂ ಆದ ರಾಮನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು — ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕ. ‘ಅಪಿ ಅಜ್ಯೇಷ್ಠಾಃ ರಾಜಾನಃ’ (ಹಿರಿಯರಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಜರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠತ್ವದಿಂದ ಬರುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಾನೇ ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಧರ್ಮ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಬದ್ಧವಲ್ಲ. ‘ಆಜ್ಞಾಪ್ರವರ್ತನಾತ್’ ಎಂಬ ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭರತನ ಬದುಕೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಅನುವರ್ತನೆಯೇ ಆಗಬೇಕು, ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಡಳಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಾಮನ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತುಗಳ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲಾಯಿತು? ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು; ಅದು ಮಾಡಬೇಕಾದುದಾಗಲಿ ಮಾಡಬಾರದುದಾಗಲಿ, ನಾವಂತೂ ಅದರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದೆವು. ಲೋಭದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಲಿ ವರದಾನದ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದಾಗಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೇ ನಡೆದಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಭೇದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಡೆಯನಾದವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳೋಣ; ಆದರೆ ರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅಂದರೆ ರಾಜನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಮತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಬುದ್ಧಿಯ ಹಗುರತನದಿಂದ ವಿವೇಚಿಸದೆ ಆರಂಭಿಸಿದ, ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದ ರಾಘವನ ಈ ನಿರ್ವಾಸನವು ಲೋಕನಿಂದೆಯನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ನಾನಾದರೋ ಮಹಾರಾಜನಲ್ಲಿ ತಂದೆತನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನನಗೆ ಅಣ್ಣ, ಒಡೆಯ, ಬಂಧು, ತಂದೆ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಘವನೇ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಿಯನಾದ, ಸರ್ವಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಈ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಲೋಕವೆಲ್ಲ ಹೇಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವಿಟ್ಟೀತು? ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಆನಂದದಾಯಕನಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿ, ಸರ್ವಲೋಕದ ವಿರೋಧದೊಡನೆ ಅವನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಿರುವನು?’ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಅನುರಾಗದಿಂದಲೇ ರಾಜ, ಕೇವಲ ಪದವಿಯಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳು ಸುಮಂತ್ರನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ರಾಜನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಮಗನ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಸಾರಥಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಕ್ರೋಶಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಲೋಕನಿಂದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜ, ಬಡಪಾಯಿ ಜಾನಕಿಯಾದರೋ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಭೂತಬಾಧೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಮನಸ್ಸಿನವಳಂತೆ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಳಾಗಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತವಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಳು. ಹಿಂದೆಂದೂ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಕಾಣದ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಆ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಳೇ ಹೊರತು ನನಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನು ಮಾತುಗಳಿಂದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರೋಷದಿಂದ, ಸೀತೆಯಾದರೋ ಮೌನದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮೂವರ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ‘ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ ಪತಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ, ನಾನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಬಡಪಾಯಿ ಸೀತೆ ಒಮ್ಮೆ ರಾಜರಥವನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆ ನನ್ನನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ‘ತಥೈವ’ (ಹಾಗೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಆ ದೃಶ್ಯ ಸೂತನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ನಿಂತಿದೆ, ಹೋಗಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವನು. ‘ವಿಷ್ಠಿತಾ ವಿಸ್ಮೃತಾ ಸ್ಥಿತಾ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಲುವು, ಸ್ಮೃತಿಲೋಪ, ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿರುವುದು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಘಟನೆ ಕಳೆದುಹೋದುದಾದರೂ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತು ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ (‘ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ’) ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯ ಜೀವಂತಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ