ಸರ್ಗ
ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ
ಗುಹನು ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಸುಮಂತ್ರನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು, ಪೌರರ ವಿಲಾಪ, ದಶರಥ ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಯರ ಮೂರ್ಛೆ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆರ್ತನಾದ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ದುಃಖಪೀಡಿತನಾದ ಗುಹನು ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಾತನಾಡಿ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಜನರು ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದನ್ನೂ, ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ಕೃತನಾದುದನ್ನೂ, ಅವರು ಬೆಟ್ಟದವರೆಗೆ ಹೋದುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿದರು, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಗುಹನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ನಿಷಾದರಾಜನು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಸುಮ್ಮನಿರಲಿಲ್ಲ — ಅವರು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗೂ ಅವನು ಚಾರರ ಮೂಲಕ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ದುಃಖಾರ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಶೋಕವೂ, ‘ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಾತನಾಡಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ಅವನ ಸೌಹಾರ್ದವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.
ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಉತ್ತಮವಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನೊಂದವನಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರಿಗೇ ಹೊರಟನು. ಸುಗಂಧಭರಿತ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ದಾಟಿಹೋದನು. ಅನಂತರ ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆ ಸಾರಥಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದು ಆನಂದರಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಹೋಗುವಾಗ ಕಂಡುದನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮಾತ್ರ, ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾರಥಿಯ ಮನಸ್ಸು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಗನೆ ತಲುಪಬೇಕೆಂದಷ್ಟೇ ಬಯಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಾನಂದಾಮ್’ (ಆನಂದರಹಿತವಾದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ನಗರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಉತ್ಸವಮಯವಾಗಿದ್ದ ನಗರ ಈಗ ಆನಂದರಹಿತ. ‘ಯತ್ತಃ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ನಿಃಶಬ್ದವಾಗಿ ಬರಿದಾದಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನನಾದ, ಶೋಕದ ವೇಗದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಸುಮಂತ್ರನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ರಾಮನ ಸಂತಾಪದ ದುಃಖದಿಂದ ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಜನರು, ಜನಾಧಿಪತಿ ಸಹಿತ ಈ ನಗರವು ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದ ಆ ಸೂತನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ನಗರದ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲನ್ನು ತಲುಪಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕನು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಆಶಂಕೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅದೇ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ — ಪ್ರಿಯಜನರು ಅಗಲಿದಾಗ ಸರ್ವನಾಶದ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಸಗಜಾ ಸಾಶ್ವಾ ಸಜನಾ ಸಜನಾಧಿಪಾ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ನಗರದ ಸಮಗ್ರತೆ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ. ‘ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಶೋಕವನ್ನು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ದಹಿಸುವಂಥದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಸುಮಂತ್ರನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಬಂದು ‘ರಾಮನೆಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾ ಆ ಸೂತನನ್ನು ಮುತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಅವನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಗಂಗೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಘವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಆ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಮಹಾತ್ಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಅವರು ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋದರೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ ಜನರು ‘ಅಯ್ಯೋ, ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ‘ಹಾ ರಾಮ!’ ಎಂದು ಗೋಳಿಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ಜನರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಒಂದೇ — ‘ರಾಮನೆಲ್ಲಿ?’; ಅವರು ರಾಜನನ್ನಾಗಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮಂತ್ರನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಆಪೃಚ್ಛ್ಯ’ (ಬೀಳ್ಕೊಂಡು), ‘ಅನುಜ್ಞಾತಃ’ (ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನೇ ಅವನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ದೋಷದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತೀರ್ಣಾಃ’ (ದಾಟಿಹೋದರು) ಎಂದು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಅವರ ಆಶೆ ಕಡಿದುಹೋಯಿತು — ಅವರು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿರುವವರೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಸಂಭವವಿತ್ತು.
ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣಲಾರದ ನಾವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಹತರಾದೆವು. ದಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಾಹಗಳಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ ಸಭೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಇನ್ನೆಂದೂ ಕಾಣೆವು. ಈ ಜನರಿಗೆ ಯಾವುದು ತಕ್ಕುದು, ಯಾವುದು ಪ್ರಿಯ, ಯಾವುದು ಸುಖಕರ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ರಾಮನು ಈ ನಗರವನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸಿದ್ದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಶೋಕದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ರಾಜಪುತ್ರನ ವೈಭವವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ದಿನನಿತ್ಯದ ಕರುಣೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸಿದ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಆಡಳಿತದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ತಂದೆ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೊಡ್ಡ ಸಭೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ — ಜನರು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ರಾಮನ ಅಭಾವ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳ ನಡುವೆ ಕಿಟಕಿಗಳ ಬಳಿ ನಿಂತು ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಸಂತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗೋಳನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಡುವೆ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸುಮಂತ್ರನು ದಶರಥ ರಾಜನಿದ್ದ ಅರಮನೆಗೇ ಹೋದನು. ರಥದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇಳಿದು ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಏಳು ಪ್ರಾಂಗಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿದನು. ‘ಪಿಹಿತಾನನಃ’ (ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸಾರಥಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲು ಯಾರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನೂ ಯಾರ ಮುಖವನ್ನೂ ನೋಡಲಾರ. ‘ಅಂತರಾಪಣಮ್’ ಎಂದರೆ ಅಂಗಡಿಗಳ ನಡುವಿನ ಭಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಕಿಟಕಿಗಳ ಬಳಿ ನಿಂತ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಏಳು ಪ್ರಾಂಗಣಗಳು’ ಎಂದರೆ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದ ಏಳು ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ಸುತ್ತುಗಳು, ಎಂಟನೆಯದು ಅತ್ಯಂತ ಒಳಗಿನದು.
ಮಹಡಿಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮಾನಾಕಾರದ ಭವನಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕೃಶರಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಕಣ್ಣೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ನೊಂದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮೌನವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ಪರ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಮಾತ್ರ; ಹೇಳಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಣ್ಣುಗಳೇ ಹೇಳಿವೆ. ‘ವಿಮಲೈಃ’ (ನಿರ್ಮಲವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿಗೆಯಿಲ್ಲದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆ (2.053.009–010) ಸುಮಂತ್ರನ ಸ್ವಂತ ಬಾಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಕವಿಯೇ ಅವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾದ ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರ ಮೆಲುಮಾತನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ರಾಮನೊಡನೆ ಹೊರಟುಹೋದ ಈ ಸೂತನು ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಇವನು ಏನೆಂದು ಉತ್ತರಿಸುವನೋ? ನನಗೆ ತೋರುವಂತೆ ಬದುಕು ಕಷ್ಟಕರವಾದುದು; ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ನಾಶವೂ ಸುಲಭವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ — ಏಕೆಂದರೆ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಮಗನು ಹೊರಟುಹೋದರೂ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ.’ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರ ಸತ್ಯರೂಪದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಶೋಕದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವನು ಕೂಡಲೇ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿರಬೇಕಾದ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ನಗರದ ಸಮಗ್ರ ಶೋಕ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ಯರೂಪಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ಸತ್ಯರೂಪದ ಮಾತು) ಎಂಬುದು ಕವಿಯದೇ ಅನುಮೋದನೆ — ಅವರು ಹೇಳಿದುದೇ ನಿಜವಾದ ಸತ್ಯ.
ಎಂಟನೆಯ ಪ್ರಾಂಗಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಬಿಳಿಯ ಭವನದಲ್ಲಿ ದೀನನಾದ, ಆತುರನಾದ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ತಿಳಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ, ಮನಸ್ಸು ಕರಗಿಹೋದ ರಾಜನು ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಮೌನ, ಅನಂತರ ಮನಸ್ಸು ಕರಗುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ಮೂರ್ಛೆ. ‘ಯಥೋಕ್ತಮ್’ (ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನಿಗೆ ಅದು ಮಾರಕವಾದರೂ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಮೃದುಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪಾಂಡುರೇ ಗೃಹೇ’ ಎಂದರೆ ಬಿಳಿಯ ಭವನ, ಅದು ರಾಜನ ಶೋಕದ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಭೂಪತಿಯು ಮೂರ್ಛೆಹೋದಾಗ, ರಾಜನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಾಗ, ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಅಂತಃಪುರವು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಗೋಳಿಟ್ಟಿತು. ಸುಮಿತ್ರೆಯೊಡನೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಳು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದ ಅವನ ಈ ದೂತನು ವನವಾಸದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನೊಡನೆ ನೀನು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದವಳು ಅವಳೇ, ಆದರೂ ಪತಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ದುಷ್ಕರಕಾರಿಣಃ’ (ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದವನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಗೌರವಸೂಚಕ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಮಾಡಲಾಗದುದನ್ನು ಅವನು ಮಾಡಿದನು. ‘ದೂತ’ ಎಂದು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲ, ಮಗನ ಸಂದೇಶವಾಹಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನು.
‘ರಾಘವ, ಇಂದು ಈ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ನೀನು ನಾಚುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ; ಏಳು, ನಿನಗೆ ಪುಣ್ಯವಾಗಲಿ — ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವ, ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ನೀನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲವೋ ಆ ಕೈಕೇಯಿ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ; ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊದಲುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕೂಡಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ಅನ್ಯಾಯದ ನೆನಪು, ಎಬ್ಬಿಸುವುದು, ಅಭಯದಾನ. ‘ಯಾರ ಭಯದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವರದಾನದಿಂದ ಬದ್ಧನಾದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಗನ ಸಮಾಚಾರವನ್ನೂ ಕೇಳಲಾರ. ‘ವಿಶ್ರಬ್ಧಮ್’ (ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಅಭಯವಚನ ಪತ್ನಿಗೆ ಪತಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರೋಷವಿದೆ, ಆದರೂ ಅದು ಅನುಕಂಪದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಪತಿಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಸುತ್ತಲೂ ಅತ್ತರು. ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಎದ್ದ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ವೃದ್ಧರು, ತರುಣರು, ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುತ್ತಲೂ ಅತ್ತರು; ಆ ನಗರವು ಆಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಗೊಂದಲಮಯವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ನಾದ ಕ್ರಮೇಣ ಇಡೀ ನಗರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪುನಃ ಏವ’ (ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಹೊರಟ ದಿನವೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇತ್ತು, ಇಂದು ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಅದೇ ಶೋಕ ಮತ್ತೆ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ರಾಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥