ಸರ್ಗ
ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ
ಬೆಳಗ್ಗೆ ಹೊರಡುವುದು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವನಶೋಭೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ತಲುಪುವುದು, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದರ್ಶನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿ, ಕುಟೀರಪ್ರವೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾದಿಗಳು ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರು; ಇಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಲು ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಅನಂತರ ಮಲಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಕಾಡಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಇಂಪಾದ ಕಲರವವನ್ನು ಕೇಳು; ಪರಂತಪನೇ, ಹೊರಡೋಣ, ಇದು ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯ.’ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನೂ ಜಡತೆಯನ್ನೂ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆಯಾಸವನ್ನೂ ತೊರೆದನು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಎದ್ದು ನದಿಯ ಮಂಗಳಕರ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಋಷಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಡಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸ್ವರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಮಧುರ. ‘ಸಮಯೇ ಪ್ರತಿಬೋಧಿತಃ’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೇಗನೆ ಎದ್ದುದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎದುರು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನದಿಯ ಮಂಗಳಕರ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಆಹ್ನಿಕವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಋಷಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ದಾರಿ’ ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ದಾರಿಯೇ; ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಟ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಚಳಿಗಾಲ ಮುಗಿದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂಬಿಟ್ಟಿರುವ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡು; ತಮ್ಮದೇ ಹೂಗಳ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಮುಟ್ಟದ, ಹಣ್ಣು ಹೂಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಗೇರು (ಭಲ್ಲಾತಕ) ಮತ್ತು ಬಿಲ್ವದ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡು — ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇವುಗಳಿಂದ ನಾವು ಜೀವಿಸಬಲ್ಲೆವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರದಲ್ಲೂ ಜೇನುಹುಳುಗಳು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ, ದ್ರೋಣದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಜೇನುಗೂಡುಗಳು ನೇತಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು.’ ಈ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನರೈಃ ಅನುಪಸೇವಿತಾನ್’ (ಮನುಷ್ಯರು ಮುಟ್ಟದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರ್ಜನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಅಲ್ಲಿನ ಫಲಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣ. ‘ಶಕ್ಷ್ಯಾಮ ಜೀವಿತುಮ್’ (ಜೀವಿಸಬಲ್ಲೆವು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತು — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸುಲಭ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನಾಗಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನಾಗಲಿ ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣುವುದನ್ನೇ ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಲಿನಃ ಕಿಂಶುಕಾಃ’ (ಮಾಲೆಧರಿಸಿದ ಮುತ್ತುಗಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹೂವಿನ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಮರಗಳನ್ನು ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ಪುರುಷರಂತೆ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
‘ಈ ನತ್ಯೂಹ ಪಕ್ಷಿ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ನವಿಲು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ — ಹೂವಿನ ಹಾಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ರಮಣೀಯ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ. ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಈ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡು. ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲವುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಪುಣ್ಯ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುತ್ತೇವೆ, ಅಯ್ಯಾ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುಷ್ಪಸಂಸ್ತರಸಂಕಟೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೆಲವು ಹೂಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಸಮಭೂಮಿತಲೇ’ (ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಸಯೋಗ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಮೊದಲೇ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಪುತ್ರನ ವಿವೇಕ. ‘ತಾತ’ (ಅಯ್ಯಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸ್ನೇಹಸೂಚಕ, ಅದನ್ನು ಹಿರಿಯನು ಕಿರಿಯನಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ನತ್ಯೂಹ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿನ ಜೀವಂತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಒಂಟಿತನವಿಲ್ಲ, ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಸಂಗಾತಿಗಳು ಎಂಬ ಭಾವ.
ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ ರಮ್ಯವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬಹಳ ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ, ಸ್ವಾದಿಷ್ಟವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಬೆಟ್ಟ ಮನೋಹರವಾದುದು, ನಾನಾ ಮರಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಬಹಳ ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದುದು; ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಜೀವನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಯ್ಯಾ, ಇದೇ ನಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಲಿ, ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನೀರು, ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಮರಗಳ ನೆರಳು, ಸತ್ಸಂಗ; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಸ್ಥಳ ವಾಸಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಗುಣ ಪ್ರಧಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಸಹವಾಸಿಗಳೇ ರಕ್ಷಣೆ. ‘ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಮೇ’ (ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ವಯಮ್ ಅತ್ರ ವಸೇಮ’ (ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸೋಣ) ಎಂಬ ವಿಧ್ಯರ್ಥಕ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಸೀತೆ, ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮಹರ್ಷಿಯು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು, ಸ್ವಾಗತವನ್ನು ಹೇಳಿ ‘ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜ ಪ್ರಭುವು ಋಷಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಭಾಗ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲ. ಕವಿಯೇ ಆದಿಕವಿ, ಅವರ ಆಶ್ರಮ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದುದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಯಥಾನ್ಯಾಯಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಸಂನಿವೇದ್ಯ’ (ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶದ ವಿಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಂದವನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಾನೇ ತಿಳಿಸಬೇಕು, ತನ್ನ ಹಿರಿಮೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ‘ಆಸ್ಯತಾಮ್’ (ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಸತ್ಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ — ಆಸನ, ಸ್ವಾಗತವಚನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ.
ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ಉತ್ತಮವಾದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಾ; ಸೌಮ್ಯನೇ, ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟು — ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿದೆ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ವಿವಿಧ ಮರಗಳನ್ನು ತಂದನು, ಅನಂತರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ, ತಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಬಿಗಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ಸೇವೆಗೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಬದ್ಧಕಟಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಟಗಳಿಂದ (ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ತಟ್ಟಿಗಳಿಂದ) ಬಿಗಿದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮಳೆ ಗಾಳಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು. ‘ವಾಸೇ ಮೇ ಮನಃ ಅಭಿರತಮ್’ (ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಮನನೀಯ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ಸ್ಥಿರವಾದ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಆಶ್ರಯವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಶುಶ್ರೂಷಮಾಣಮ್ ಏಕಾಗ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಸದಾ ಸಿದ್ಧ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಮರ ಕಡಿಯುವುದು, ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹ, ಗೋಡೆ ಕಟ್ಟುವುದು, ಛಾವಣಿ ಹೊದಿಸುವುದು — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಮಾಡಿದನು.
‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಐಣೇಯ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಂದು ಶಾಲೆಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡೋಣ; ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವವರು ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಶುಭದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮೃಗವನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಾ; ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು — ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ.’ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಮಾಡಿದನು; ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದನ್ನು ಬೇಯಿಸು, ಶಾಲೆಗೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡೋಣ; ಬೇಗ ಮಾಡು ಸೌಮ್ಯ, ಇದು ಶುಭಮುಹೂರ್ತ, ಈ ದಿನವೂ ‘ಧ್ರುವ’ ದಿನ.’ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಐಣೇಯಂ ಮಾಂಸಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮೃಗಮಾಂಸವೆಂದಲ್ಲ, ಗಜಕಂದ ಎಂಬ ಗೆಡ್ಡೆಯ ತಿರುಳು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನ ‘ಮೂಲಫಲಾಶನಾಃ’ (ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಃ ದಿವಸಃ’ ಎಂಬುದು ಮುಹೂರ್ತಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಜ್ಞೆ, ಆ ದಿನ ಗೃಹಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತ; ಮೂರು ಉತ್ತರಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ರೋಹಿಣಿ ಮತ್ತು ಭಾನುವಾರ ‘ಧ್ರುವ’ ಅಥವಾ ‘ಸ್ಥಿರ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ಚಿರಜೀವಿಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯ ಫಲವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಃ ವಿಧಿಃ’ (ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಗ್ರಹ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೃಷ್ಣಮೃಗವನ್ನು ಕೊಂದು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದನು. ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಂದು, ಸುಟ್ಟು, ರಕ್ತರಹಿತವಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಕೃಷ್ಣಮೃಗವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾನು ಬೇಯಿಸಿದ್ದೇನೆ; ದೇವಸಮಾನನೇ, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸು — ನೀನು ಇದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಲ್ಲವೇ.’ ‘ಛಿನ್ನಶೋಣಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮುದ್ರಣದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ತವಿಕಾರರೂಪವಾದ ರೋಗಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವಂಥದು’ ಎಂದು ವ್ಯುತ್ಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಗಜಕಂದದ ಔಷಧಗುಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇವಸಂಕಾಶ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ದೇವಸದೃಶನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ಕುಶಲನಲ್ಲವೇ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಯಜ್ಞವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ವಿಭಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತರುವುದು ಮತ್ತು ಬೇಯಿಸುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನದು, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರ ರಾಮನದು; ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಗುಣಶಾಲಿಯೂ ಜಪದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ, ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪಠಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಿ ಶುಚಿಯಾದ ಅವನು ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಹ್ಲಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅನಂತರ ವೈಶ್ವದೇವ ಬಲಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾಗವನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗೃಹಪ್ರವೇಶದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ನಾನ, ನಿಯಮ, ಮಂತ್ರಜಪ, ದೇವಪೂಜೆ, ವೈಶ್ವದೇವ ಬಲಿ, ರುದ್ರ ವಿಷ್ಣುಗಳ ಪೂಜೆ, ಮಂಗಳಪಾಠ. ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದರೂ ರಾಮನು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಪರ್ಣಶಾಲೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಮನೆಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಯತಃ’ ‘ಶುಚಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶೌಚಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಮನೋಹ್ಲಾದಃ ಬಭೂವ’ (ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದವಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಭಾವ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಶೋಕ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ವನವಾಸವನ್ನು ವ್ರತರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು.
ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಜಪವನ್ನು ಮಾಡಿ, ನದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ರಾಮನು ಪಾಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಉತ್ತಮ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಹ ವೇದಿಸ್ಥಲಗಳನ್ನೂ ಚೈತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಆಯತನಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ‘ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಹ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಮನೆ ಹೇಗೋ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಚಿಕ್ಕ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ವೇದಿಗಳೇ, ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದವಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ವೇದಿಸ್ಥಲಗಳು ದಿಕ್ಪಾಲಕರ ಬಲಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳೆಂದೂ, ಚೈತ್ಯಗಳು ಗಣೇಶ ಮೊದಲಾದವರ ಸ್ಥಾನಗಳೆಂದೂ, ಆಯತನಗಳು ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಾದವರ ಸ್ಥಾನಗಳೆಂದೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ದಿನವೇ ಧರ್ಮಕರ್ಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪಾಪಸಂಶಮನಂ ಬಲಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪಂಚಸೂನಾದೋಷಗಳ (ಗೃಹಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರಿಯದೆ ಆಗುವ ಐದು ಬಗೆಯ ಹಿಂಸೆಯ ದೋಷಗಳ) ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಗೃಹಸ್ಥನು ನಿತ್ಯವೂ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಮರದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ, ಗಾಳಿ ನುಗ್ಗದ ಆ ಶಾಲೆಯನ್ನು ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು — ದೇವಗಣಗಳು ಸುಧರ್ಮಾ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ. ಸುರಮ್ಯವಾದ ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಾಲ್ಯವತೀ ನದಿಯನ್ನೂ ತಲುಪಿ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾಮನು ಆನಂದಿಸಿದನು, ನಗರವನ್ನು ಅಗಲಿದುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ದುಃಖವನ್ನು ತೊರೆದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಧರ್ಮಾ ಸಭೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ದೇವಸಭೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನೆಯ ಹಿರಿಮೆ ಕಲ್ಲಿನಿಂದಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಿಂದ. ‘ಜಹೌ ಚ ದುಃಖಂ ಪುರವಿಪ್ರವಾಸಾತ್’ (ನಗರವನ್ನು ಅಗಲಿದುದರಿಂದಾದ ದುಃಖವನ್ನು ತೊರೆದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಸಾಂತ್ವನದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಶೋಕದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥