ಸರ್ಗ
ಯಮುನೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು
ಭರದ್ವಾಜರ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ, ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿಯ ಉಪದೇಶ, ತೆಪ್ಪದಿಂದ ಕಾಲಿಂದಿಯನ್ನು ದಾಟುವುದು, ಸೀತೆಯು ನದಿಯನ್ನೂ ಆಲದ ಮರವನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು, ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಯಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದರು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅವರು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಶತ್ರುದಮನರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರು ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ಮಹರ್ಷಿಯು ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು (ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದವನ್ನು) ಮಾಡಿದರು; ಹೊರಟ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು, ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು — ‘ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಗಂಗಾಯಮುನೆಯರ ಸಂಗಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆಯಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ಕಾಲಿಂದೀ ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿಯು ಕೇವಲ ದಾರಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂಗಳವನ್ನೂ ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ; ‘ತಂದೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುನಿಯ ಸ್ನೇಹ ಜನಕನ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಮುನಿಯು ಮುಂದುವರಿದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಪ್ರವಾಹದ ಎದುರಾಗಿ ಬಂದು ಸೇರುವ ಕಾಲಿಂದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಜನರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುವ ಅದರ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಕಂಡು, ಅಲ್ಲಿ ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರಿಯಾದ ಆ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿರಿ. ಅನಂತರ ಹಸಿರೆಲೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಆಲದ ಮರವನ್ನು ತಲುಪುವಿರಿ; ಅದು ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ, ಕಪ್ಪಾಗಿದೆ, ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ. ಆ ಆಲದ ಮರಕ್ಕೆ ಸೀತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಬೇಡಲಿ; ಆ ಮರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿರಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿರಿ.’ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಪ್ರಚರಿತಂ ತೀರ್ಥಮ್’ (ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಘಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನರು ಓಡಾಡುವ ಇಳಿದಾಣವನ್ನೇ ಆರಿಸಬೇಕು, ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ನೀರಿಗಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವಾಗ ಪರೀಕ್ಷಿಸದ ಘಟ್ಟವೇ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯ. ಶ್ಯಾಮವಟವು (ಕಪ್ಪು ಆಲದ ಮರ) ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗುರುತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯು ಅದನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಂಗಿರಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿರಿ’ ಎಂಬ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಮುನಿಯು ಅವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ — ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನು ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ವಟವಂದನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ.
‘ಆಲದ ಮರದಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ಹೋದರೆ ನೀಲವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ; ಅದು ಸಲ್ಲಕೀ ಮತ್ತು ಬೋರೆ ಮರಗಳಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ, ಯಮುನಾತೀರದ ಬಿದಿರುಗಳಿಂದ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿ, ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೋಗಿರುವ ದಾರಿ; ಅದು ರಮ್ಯವಾದುದು, ಮೃದುವಾದುದು, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದುದು.’ ಹೀಗೆ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹಿಂದಿರುಗಿದರು; ರಾಮನು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿರ್ದೇಶನವಲ್ಲ, ಸಾಂತ್ವನವೂ ಹೌದು — ‘ಮಾರ್ದವಯುಕ್ತ’ (ಮೃದುವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ ಸೀತೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾಗದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಮುಕ್ತ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವನವಾಸಿಗಳ ಮುಖ್ಯ ಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾವೇ ಅನುಭವಿಸಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಯು ತಮ್ಮ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವದಿಂದಲೇ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ರೋಶಮಾತ್ರಮ್’ (ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು) ಎಂಬ ಅಳತೆಯ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ದಾರಿ ಸುಗಮ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ದೀರ್ಘ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕೇಳುವವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
ಆ ಮುನಿಯು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಈ ಮುನಿಯು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ನಾವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪುಣ್ಯ ಮಾಡಿದವರು.’ ಈ ಮಾತು ರಾಮನ ಶೀಲವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮುನಿಯ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ದೊರೆತುದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮನಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾಲಿಂದೀ ನದಿಗೆ ಹೋದರು. ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ವಧು, ಹಿಂದೆ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು; ಇದೇ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿಧಿ, ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ವೇಗವಾದ ಪ್ರವಾಹವುಳ್ಳ ಕಾಲಿಂದೀ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಕೂಡಲೇ ಚಿಂತೆಗೀಡಾದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ದಾಟಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು; ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಣಗಿದ ಬಿದಿರುಗಳನ್ನು ಹರಡಿ ಲಾವಂಚವನ್ನು ಹಾಸಿದರು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೀರ್ವಂಜಿ (ವೇತಸ) ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೂ ನೇರಳೆ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೂ ಕಡಿದು ಸೀತೆಗೆ ಸುಖಕರವಾದ ಆಸನವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತೆಪ್ಪವು ಕೇವಲ ದಾಟುವ ಸಾಧನ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಣ ಬಿದಿರು ಮತ್ತು ಲಾವಂಚವನ್ನು ಹಾಸಿ ಆಸನವನ್ನೂ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜಪುತ್ರಿಯ ಸುಕುಮಾರತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಸುಖವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಿಂತಾಮ್ ಆಪೇದಿರೇ’ (ಚಿಂತೆಗೀಡಾದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಇವರು ಸಿದ್ಧರಲ್ಲ, ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯರು — ನದಿಯನ್ನು ದಾಟದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವರು ಕಳವಳಗೊಂಡರು, ಅನಂತರ ತಾವೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿದರು.
ಅಲ್ಲಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಅಚಿಂತ್ಯಳಾದ, ಸ್ವಲ್ಪ ನಾಚುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿದನು. ವೈದೇಹಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ, ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲೆ ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನೂ ರಾಮನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇರಿಸಿದನು. ‘ಕಠಿನಕಾಜಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಇವು ವನವಾಸಿಗಳ ಉಪಕರಣಗಳು. ಮೊದಲು ಸೀತೆಯನ್ನು ಏರಿಸಿ, ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದಲೂ ಆ ಇಬ್ಬರು ದಶರಥಪುತ್ರರು ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ತೌ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಪ್ರೀತೌ’ (ಸಂತೋಷಗೊಂಡವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ — ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರಾಗಿ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಚಿತ್ರಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಶ್ರಿಯಮ್ ಇವ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ದೇವೀತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಕೇವಲ ರಾಜವಧುವಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನ್ನು ಇರಿಸಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯದೊಡನೆ ಸೇವಕರೂ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು.
ಕಾಲಿಂದಿಯ ನಡುವೆ ಬಂದಾಗ ಸೀತೆ ಆ ನದಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು — ‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿನ್ನನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಪತಿ ತನ್ನ ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಿ. ರಾಮನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳಿಂದಲೂ ನೂರು ಸುರಾಘಟಗಳಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡುತ್ತಾ ಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತೆ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪತಿಯ ವ್ರತ ಮುಗಿಯಲಿ ಎಂದಷ್ಟೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟ ಪೂಜೆ ಅವಳ ಆಶೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನದಿಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳೆಂದು ವಂದಿಸುವುದು ವೈದಿಕ ರೀತಿ, ಅದನ್ನು ಸೀತೆ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ನಗರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜವಂಶವನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ವಂಶವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳು ಮತ್ತು ನೂರು ಸುರಾಘಟಗಳು ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಚಾರಗಳು ಆ ಕಾಲದ ನದೀಪೂಜೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
ಅನಂತರ ಅವರು ತೆಪ್ಪದ ಮೂಲಕ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದರು. ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಅವರು ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಯಮುನೆಯ ತೀರದ ಕಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಟು, ತಂಪಾದ, ಹಸಿರೆಲೆಗಳ, ಕಪ್ಪಾದ ಆಲದ ಮರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು — ಭರದ್ವಾಜರು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಅದೇ ಆಲದ ಮರ. ಹೀಗೆ ಮುನಿಯ ಮಾತು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಫಲಿಸಿತು; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ಲವಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ತೆಪ್ಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಸಾಧನವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ವನವಾಸಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನದೇನನ್ನೂ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶೀತಲಮ್’ (ತಂಪಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ದಾರಿಯಿಂದ ಬಳಲಿದ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ವೈದೇಹಿ ಅದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು — ‘ಮಹಾವೃಕ್ಷವೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ನನ್ನ ಪತಿ ತನ್ನ ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಿ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ನಾವು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅವಳು ಆ ಮರಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವಾರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲ — ಪತಿಯ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಅತ್ತೆಯರ ದರ್ಶನವನ್ನಷ್ಟೇ ಬೇಡಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಹೀಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ, ತನಗೆ ಅನುಕೂಲೆಯಾದ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ವಿಧೇಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಅನುಕೂಲತೆಯೂ, ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಇದನ್ನು ಕಂಡೇ ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಚಿಂತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತಾನುಜನೇ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ನಡೆ; ನಾನು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬರುತ್ತೇನೆ. ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಯಾವ ಯಾವ ಹಣ್ಣನ್ನಾಗಲಿ ಹೂವನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುತ್ತಾಳೋ, ಎಲ್ಲಿ ಇವಳ ಮನಸ್ಸು ರಮಿಸುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ವೈದೇಹಿಗೆ ತಂದುಕೊಡು.’ ಆ ಅಬಲೆಯು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ರೂಪದ ಒಂದೊಂದು ಮರವನ್ನೂ ಪೊದೆಯನ್ನೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಮನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು; ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ಸುಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಮಣೀಯವಾದ ಬಹುವಿಧ ಗಿಡಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಕಠೋರತೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ — ಹೊಸ ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಬಾಲ್ಯದಂತಹ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಅದನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ; ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ಆಯುಧಧಾರಿ ರಾಮ ಎಂಬ ವ್ಯೂಹ ಶತ್ರುಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಎಲ್ಲಿ ಇವಳ ಮನಸ್ಸು ರಮಿಸುತ್ತದೋ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಸಂತೋಷವನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ.
ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮರಳು ಮತ್ತು ನೀರುಳ್ಳ, ಹಂಸ ಸಾರಸಗಳ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಆ ನದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಳು. ಅನಂತರ ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ಹೋಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯವಾದ ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಿ ಯಮುನೆಯ ತೀರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ನವಿಲುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶುಭವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿ, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖಭಾವದ ಅವರು ನದಿಯ ಸಮತಟ್ಟಾದ ದಡವನ್ನು ಸೇರಿ ಬೇಗನೆ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದೀನದರ್ಶನಾಃ’ (ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖಭಾವದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿದೆ — ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟರಾದರೂ ಅವರು ದೀನರಲ್ಲ; ದೊರೆತುದರಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ರಾಮಾದಿಗಳ ಚಿತ್ರಕೂಟಯಾತ್ರೆಯ ಎರಡನೆಯ ಘಟ್ಟ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಚಿತ್ರಕೂಟವನ್ನೇ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಮೇಧ್ಯಾನ್ ಮೃಗಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದ ಪವಿತ್ರ ಪಶುಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವುದೋ ಒಂದನ್ನಲ್ಲ; ‘ಸಮಂ ನದೀವಪ್ರಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ದಡ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥