ಸರ್ಗ
ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ನಿರ್ದೇಶ
ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಯಮುನಾ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುವುದು, ಮುನಿಯ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ರಾಮನು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬೇಡುವುದು, ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಆದೇಶ
ಆ ಮಹಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಶುಭವಾದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು, ನಿರ್ಮಲನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಮೂವರೂ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಭಾಗೀರಥಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಯಮುನೆ ಸೇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅವರು ನಡೆದರು. ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ವಿವಿಧ ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಮನೋಹರವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು. ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಾನ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವನವಾಸದ ಹೊಸತನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ ಕಳೆದವರಿಗೆ ಈ ಭೂಮಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಪೂರ್ವ. ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ವಿವಿಧ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಹಗಲು ಬಹುತೇಕ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಯಥಾಕ್ಷೇಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ನಡಿಗೆ ತ್ವರೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸುಖವಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಶೋಕದ ಆವೇಗ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ದಾರಿಯೂ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರ ನಡಿಗೆ ಪಲಾಯನವಲ್ಲ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಂತೆ ಶಾಂತವಾದುದು. ಭಾಗೀರಥಿ ಮತ್ತು ಯಮುನೆಯ ಸಂಗಮವೇ ಪ್ರಯಾಗವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮ. ಕವಿ ಮೊದಲು ದಾರಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯ ರೀತಿ. ‘ವಿಗಾಹ್ಯ’ (ಹೊಕ್ಕು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನ ದಟ್ಟತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರು ರಾಜಮಾರ್ಗದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಡಿನ ನಡುವಿನಿಂದಲೇ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಅದರಲ್ಲಿ ಆ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವಿಕೆ.
ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಪ್ರಯಾಗದ ಸುತ್ತಲೂ ಏಳುತ್ತಿರುವ ಉತ್ತಮವಾದ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಅದನ್ನು ನಾನು ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿಯ ಧ್ವಜವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾವು ಗಂಗಾಯಮುನೆಯರ ಸಂಗಮವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡು ನೀರುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕಾಡಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವರು ಸೀಳಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ; ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಡಿದ ವಿವಿಧ ಮರಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೂರು ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊಗೆ, ನೀರಿನ ಘೋಷ, ಕಡಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆ; ಈ ಅನುಮಾನಪದ್ಧತಿ ಕವಿಯ ವಾಸ್ತವದರ್ಶಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸುಖವಾಗಿ ನಡೆದು, ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಗಂಗಾಯಮುನೆಯರ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮುನಿಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ‘ಲಂಬಮಾನೇ ದಿವಾಕರೇ’ (ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅತಿಥಿ ಬರಲು ಉಚಿತವಾದ ಸಮಯವೇ ಇದು. ‘ಕೇತುಮ್’ (ಧ್ವಜ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಧ್ವಜವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧ್ವಜದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ, ಹೊಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯಾದ ಋಷಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ‘ಉಪಜೀವಿಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ತಾಪಸರನ್ನಾಗಲಿ ಹಳ್ಳಿಗರನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವರು ಕಡಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮನುಷ್ಯವಾಸದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಕಾಡಿನ ನಡುವೆಯೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೇ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಖಂ ಗತ್ವಾ’ (ಸುಖವಾಗಿ ನಡೆದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ರಾಮನು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ, ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ದಾರಿ ನಡೆದು ಭರದ್ವಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಧನುರ್ಧಾರಿಯ ವೇಷವನ್ನು ಕಂಡು ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಬೆದರಿದವು ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅವಲೋಕನ. ಅನಂತರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮುನಿಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಸೀತೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ದೂರದಲ್ಲೇ ನಿಂತರು — ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಅನಂತರ ಅವನು ಒಳಹೊಕ್ಕು, ಶಿಷ್ಯಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಕಠಿಣವ್ರತನಾದ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ತಪಸಾ ಲಬ್ಧಚಕ್ಷುಷಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಮೂರು ಕಾಲಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಹೋಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಮಹಾಭಾಗನಾದ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅನಂತರವೇ ದರ್ಶನ — ಈ ಕಾಲನಿಯಮವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ. ‘ದೂರದಲ್ಲೇ ನಿಂತರು’ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅತಿಥಿಧರ್ಮ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಆಶ್ರಮದ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಶಿಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರವೇಶ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇದನ್ನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಿಷ್ಯಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಚಾರ್ಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಪ್ರಯಾಗದ ಆಶ್ರಮವು ಆಗ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾಪೀಠವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮ್ ಅಧ್ವಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಸೀಮೆಯಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯವರೆಗಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡನು — ‘ಭಗವನ್, ನಾವಿಬ್ಬರು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು. ಇವಳು ನನ್ನ ಪತ್ನಿ, ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾದ ವೈದೇಹಿ, ಜನಕನ ಮಗಳು, ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದವಳು; ನಿರ್ಜನವಾದ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ತಂದೆಯಿಂದ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ವ್ರತನಿಷ್ಠನಾದ ಈ ಪ್ರಿಯ ಅನುಜ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಕಾಡಿಗೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಭಗವನ್, ತಂದೆಯಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ನಾವು ತಪೋವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನಾಗಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ‘ತಂದೆಯಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾದ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಯು ಗೋವನ್ನೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೂ ಜಲವನ್ನೂ ತಂದರು. ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಕಾಡಿನ ಗೆಡ್ಡೆಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ನಾನಾವಿಧ ಆಹಾರಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು, ವಸತಿಯನ್ನೂ ಏರ್ಪಡಿಸಿದರು — ಇದು ಮಧುಪರ್ಕವಿಧಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾದ ಆತಿಥ್ಯ. ‘ಗಾಮ್ ಅರ್ಘ್ಯಮ್ ಉದಕಮ್’ ಎಂಬ ಮೂರು ಮಧುಪರ್ಕವಿಧಿಯ ಅಂಗಗಳು — ಅತಿಥಿಗೆ ಗೋವು, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ. ಮುನಿಯು ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿಧಿಯಿಂದಲೇ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ವಾಸಂ ಚೈವ ಅಭ್ಯಕಲ್ಪಯತ್’ (ವಸತಿಯನ್ನೂ ಏರ್ಪಡಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ವಸತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅತಿಥಿಗೆ ಊಟ ಮತ್ತು ಮಲಗುವ ಏರ್ಪಾಡು ಎರಡೂ ಆತಿಥ್ಯವೇ. ಸೀತೆಗೆ ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಮುನಿಯ ಮುಂದೆಯೂ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಸುತ್ತಲೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಮುನಿಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಯು ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಸ್ವಾಗತದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಕುಳಿತ ರಾಘವನಿಗೆ ಭರದ್ವಾಜರು ಆಗ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಅಕಾರಣವಾಗಿ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದುದನ್ನೂ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಚಿರಸ್ಯ ಖಲು’ (ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮುನಿಯ ದೀರ್ಘ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ಅಕಾರಣಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ನಿರ್ಣಯ — ನಿರ್ದೋಷಿಯ ನಿರ್ವಾಸನ ಎಂದು. ‘ಎರಡು ಮಹಾನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಸ್ಥಳ ಏಕಾಂತವಾದುದು, ಪುಣ್ಯವಾದುದು, ರಮಣೀಯವಾದುದು; ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸು.’ ಮುನಿಯ ಆಹ್ವಾನ ಕೇವಲ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವಲ್ಲ, ವಾತ್ಸಲ್ಯಮೂಲವಾದುದು; ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ತಮ್ಮ ಬಳಿಯೇ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಧರ್ಮಯುಕ್ತ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಮುನಿಯ ಮಾತು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದ ಆಹ್ವಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಿವಿಕ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನಸಂಪರ್ಕವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ‘ಪುಣ್ಯ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತೀರ್ಥತ್ವ, ‘ರಮಣೀಯ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಶೋಭೆ — ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ಥಳದ ಪೂರ್ಣ ವರ್ಣನೆ.
ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ರಾಘವ ರಾಮನು ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಟ್ಟಣದ ಮತ್ತು ಜನಪದದ ಜನರು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ನೋಡಲು ಜನರು ಬರುತ್ತಾರೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಬರುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ಆಶಂಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ತಪೋವನದ ಶಾಂತಿಭಂಗ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವನವಾಸವ್ರತದ ಶೈಥಿಲ್ಯ; ಪೌರರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ ವನವಾಸವು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಾದೀತು. ‘ಭಗವನ್, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡು, ಎಲ್ಲಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ವೈದೇಹಿ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವಳೋ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯದನ್ನೇ; ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ ಅವಳು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿತ್ಯ ಚಿಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಮುನಿಯ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಬೇರೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುದರ್ಶಮ್’ ಎಂಬುದು ಭಾವಾರ್ಥಕ ಪ್ರಯೋಗ — ಸುಲಭವಾಗಿ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಬರುವ ಜನರ ಭಾರವನ್ನು ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸಲು ರಾಮನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಹಿತೇ ರತಃ’ (ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಲೋಕಹಿತಮೂಲವಾದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಈ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ರಾಘವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಗೂ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಹತ್ತು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನೀನು ವಾಸಿಸುವೆ; ಅದು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಪುಣ್ಯವಾದ, ನೋಡಲು ಶುಭವಾದ ಪರ್ವತ. ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳೆಂಬ ಕಪ್ಪುಮುಖದ ಕೋತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ, ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಅದು ಗಂಧಮಾದನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದುದು, ಚಿತ್ರಕೂಟವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಲ್ಯಾಣಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ನೂರು ಶರತ್ಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಳೆದು, ಕಪಾಲದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಾದ ತಲೆಗಳೊಡನೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರಿದರು. ಆ ವಾಸಸ್ಥಾನ ನಿನಗೆ ಏಕಾಂತವೂ ಸುಖಕರವೂ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸು.’ ‘ಕಪಾಲಶಿರಸಾ ಸಹ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದ ಕಪಾಲದಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಕೂದಲನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ದೀರ್ಘ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತು ಕ್ರೋಶಗಳ ಅಳತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಮತಭೇದವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ‘ದಶ ಚ ದಶ ಚ ದಶ ಚ’ (ಹತ್ತು, ಹತ್ತು, ಹತ್ತು) ಎಂಬ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಮೂವತ್ತು ಕ್ರೋಶಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಭೌಗೋಳಿಕ ಅಂತರ (ಹತ್ತು ಕ್ರೋಶ), ಪ್ರಾಣಿಸಂಪತ್ತು (ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳು, ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು), ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ (ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪಾಪನಿವೃತ್ತಿ), ತಪಃಸಿದ್ಧಿ (ಋಷಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರಿದುದು). ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಮತ್ತೆ ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸು’ ಎಂಬ ವಿಕಲ್ಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಅವರ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಶಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಭರದ್ವಾಜರು ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ರಾಮನು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆ ಪುಣ್ಯ ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೂರನೆಯವಳನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದ, ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ರಮ್ಯವಾದ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದನು. ‘ಸುಖೋಚಿತಃ ಪರಿಶ್ರಾಂತಃ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ದಾರಿಯ ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿದ್ರೆ ಸುಖವಾದುದೇ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ಅವನು ಭರದ್ವಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು; ಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮುನಿಗೆ ಆ ನರಶಾರ್ದೂಲನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸತ್ಯಶೀಲರಾದ ಭಗವನ್, ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾವು ಇಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದಿದ್ದೇವೆ; ನಮ್ಮ ವಸತಿಗಾಗಿ (ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು) ತಾವು ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು.’ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ ಭರದ್ವಾಜರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಜೇನು, ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗು.’ ‘ಚಿತ್ರಾಃ ಕಥಾಃ’ (ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಕಥೆಗಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಭರದ್ವಾಜರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ದೀರ್ಘ ಸಂಭಾಷಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕವಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ‘ಸತ್ಯಶೀಲ’ ಎಂಬ ಮುನಿಯ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಅವರ ಮಾತಿನ ಅಮೋಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದು ನಡೆದೇ ತೀರುತ್ತದೆ.
‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮ, ಆ ವಾಸಸ್ಥಾನ ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದು ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಕಿನ್ನರರಿಂದಲೂ ಉರಗರಿಂದಲೂ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ, ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ, ಗಜರಾಜರಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ. ಪೂಜ್ಯನೇ, ಆ ವಿಖ್ಯಾತವಾದ ಪರ್ವತ ಚಿತ್ರಕೂಟ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು. ಅದು ಪುಣ್ಯವಾದುದು, ರಮಣೀಯವಾದುದು, ಬಹಳ ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಅಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಕಾಡಿನ ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ; ರಾಘವ, ಅವನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ನದಿಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು, ತಪ್ಪಲುಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಝರಿಗಳು — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಆನಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕೋಯಷ್ಟಿಭ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ರಂಜಿಸುವ, ಪರಮ ಸುಖಕರವೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಆದ, ಮದಿಸಿದ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ಸುರಮ್ಯ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸು.’ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮುನೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳು, ಕಿನ್ನರರು, ಉರಗರು, ನವಿಲುಗಳು, ಗಜರಾಜರು, ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ನದಿಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು, ತಪ್ಪಲುಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಝರಿಗಳು. ಇದರಿಂದ ಅವರು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅತ್ತ ಸೆಳೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ‘ನಂದಿಷ್ಯತಿ ಮನಸ್ತವ’ (ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಆನಂದಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವರ ಆಶಯ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥