ಸರ್ಗ
ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ
ವತ್ಸದೇಶದಲ್ಲಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ, ರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನೂ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಉಪದೇಶ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರಾಕರಣೆ
ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ವತ್ಸದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಆ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಸಂಜೆಯ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಜನಪದದಿಂದ ಹೊರಗೆ, ಸುಮಂತ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಇಂದು ಬಂದಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕಳವಳಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಎಚ್ಚರವಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಕಳೆಯೋಣ; ನಾವೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹುಲ್ಲು ಎಲೆಗಳನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹಾಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗೋಣ.’ ಅನಂತರ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಈ ಶುಭವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಚಿನ್ನದ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಲು ಅರ್ಹನಾದವನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕೂಡಿಸಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತು ‘ಶುಭ’ವೇ. ‘ಕಳವಳಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಮಂತ್ರನ ವಿಯೋಗ ಈಗ ತಾನೇ ಆಗಿತ್ತು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಕಥಂಚಿತ್’ (ಹೇಗೋ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಖದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಷ್ಟೇ ಉದ್ದೇಶ.
ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದು ಮಹಾರಾಜನು ದುಃಖದಿಂದ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ; ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದ ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ತೃಪ್ತಳಾಗಿರಬಹುದು. ಆ ಕೈಕೇಯಿದೇವಿಯು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಗಲಿಸಿಯಾಳು. ಅವನು ಅನಾಥ, ವೃದ್ಧ, ನನ್ನಿಂದಲೂ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಅವನು ಏನು ಮಾಡಿಯಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತನ್ನ ವನವಾಸವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಅವನು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಥ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಇಡೀ ಕೋಸಲದ ನಾಥನಾದವನು ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ತಾನೇ ಅನಾಥನಾದನು. ‘ಮಯಾ ವಿನಾ ಕೃತಃ’ (ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ವಿಯೋಗವು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಇತರರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಶಂಕೆ ದ್ವೇಷದಿಂದ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಂತೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ರಾಮನ ಈ ಮಾತುಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಹೇಳಿದವು, ಅವನ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಚಕ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ತಂದೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
‘ರಾಜನಿಗೆ ಬಂದ ಈ ವಿಪತ್ತನ್ನೂ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಮೆಯನ್ನೂ ಕಂಡು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದು — ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಕಾಮವೇ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ. ತಂದೆಯು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಂತೆ, ಅವಿವೇಕಿಯಾದರೂ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ? ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನೊಬ್ಬನೇ ಸುಖಿ, ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಂಡತಿಯುಳ್ಳವನು; ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅಧಿರಾಜನಂತೆ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಕೋಸಲರನ್ನು ಆಳುವನು. ತಂದೆಯು ವಯಸ್ಸು ಮೀರಿ ಹೋದಾಗ, ನಾನು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಾಗ, ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಸುಖವು ಅವನೇ ಆಗುವನು. ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ದಶರಥ ರಾಜನಂತೆ ಬೇಗನೆ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕೈಕೇಯಿಯು ದಶರಥನ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಭರತನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಳು ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿವರ್ಗದ ವಿವೇಚನೆಯಿದೆ — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಎಂಬ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಕಾಮವೇ ಅಧಮ, ಆದರೂ ಅದೇ ಬಲಶಾಲಿ ಎಂದು ರಾಮನು ಅನುಭವದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಛಂದಾನುವರ್ತಿನಮ್’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಂದೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮೀರದವನೇ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಆಲೋಕ್ಯ’ (ಕಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ಈಗಲೂ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪೀಡಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮ ಕಾರಣದಿಂದ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಾಳಬೇಕಾದೀತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ತಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ) ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಅನಾಥೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಾಥನಾಗುವೆ. ಕ್ಷುದ್ರಕರ್ಮಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನೆಸಗಬಹುದು; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಅವಳು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ನನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ವಿಷವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಾಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ದುಃಖ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ರಕ್ಷಣೆ; ಈ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಳು’ ಎಂಬ ಆಶಂಕೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು; ಆದರೆ ಅದು ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಹೇಳಿದುದು ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅನಾಥೆಗೆ ನಾಥ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದೀನತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಪತಿ ಶೋಕಮಗ್ನ, ಮಗ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅನಾಥೆಯೇ. ‘ಕಾಲೇ’ (ತಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು ಅಭಿಪ್ರೇತ; ರಾತ್ರಿ ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ.
‘ಅಯ್ಯಾ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅವರ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಅಗಲಿಸಿರಬೇಕು; ಅದೇ ಇಂದು ಅವಳಿಗೆ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ಬಹುಕಾಲ ಪೋಷಿಸಿ, ದುಃಖಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದ ನನ್ನಿಂದ ಫಲ ದೊರೆಯಬೇಕಾದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅಗಲಿದಳು; ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ತಾಯಿಗೆ ಮುಗಿಯದ ಶೋಕವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಯಾವ ಸುಮಂಗಲಿಯೂ ಹೆರದಿರಲಿ. ‘ಗಿಳಿಯೇ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಾಲನ್ನು ಕಚ್ಚು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಯಾವ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೋ ಆ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯೂ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅರಿಂದಮನೇ, ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯೆಯಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದವಳಂತೆ ಇರುವ ತಾಯಿಗೆ ಏನೊಂದು ಉಪಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡದ ನನ್ನಂತಹ ಮಗನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಗಲಿ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯೆಯಾದಳು, ಪರಮ ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದು ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದ್ದಾಳೆ.’ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹಕ್ಕಿಯೂ ತನ್ನನ್ನು ಸಾಕಿದವಳ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ನಾನಾದರೋ ಮಗನಾಗಿದ್ದೂ ತಾಯಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆತ್ಮನಿಂದೆ. ‘ಫಲಕಾಲೇ’ (ಫಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನಿಂದ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅನಂತಕಮ್’ (ಮುಗಿಯದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಶೋಕದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅದು ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ.
‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆವರಿಸಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ಪರಾಕ್ರಮವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧನವಲ್ಲ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಾನು ಅಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಪರಲೋಕಕ್ಕೂ ಹೆದರುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದು ನಾನು ನನಗೆ ನಾನೇ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭೂತ ವಿಚಾರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಶಕ್ತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸವು ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸಂಯಮದಿಂದ. ‘ವೀರ್ಯಮ್ ಅಕಾರಣಮ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಆಶಯ — ಪಾರಲೌಕಿಕ ಹಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಸಾಧನ. ಇದನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ವಿಲಪಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ ಆ ದೀನನು ರಾತ್ರಿ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತನು. ‘ವಿಜನೇ’ (ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಲೋಕದ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಮುಂದೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಲಾಪವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಜ್ವಾಲೆ ಆರಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ, ವೇಗ ಶಮಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳೂ ಶಾಂತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ನಿರ್ವೀರ್ಯತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ‘ತೂಷ್ಣೀಮ್ ಉಪಾವಿಶತ್’ (ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಅಂತ್ಯವು ಸಮಾಧಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಮೌನದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ, ನೀನು ಹೊರಟುಬಂದ ಮೇಲೆ ಇಂದು ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೀಗೆ ಪರಿತಪಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತೀಯೆ. ರಾಘವ, ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಮೀನುಗಳಂತೆ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯೂ ನಾನೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲಾರೆವು. ಪರಂತಪನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನಾಗಲಿ, ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಆಗಲಿ ಕಾಣಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿರುಗುವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸದೆಯೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ವಾದದಿಂದಲ್ಲ, ತಾನು ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೀನಿನ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮುಚಿತ — ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಮೀನಿನ ಮರಣ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ, ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಫಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ — ನಗರದ ಶೋಭೆಯ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲು; ಎರಡೂ ರಾಮವಿಯೋಗದ ಫಲ.
ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಧರ್ಮವತ್ಸಲರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆಲದ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅದನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತಮವಾದ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಘವನು ಆದರದಿಂದ ವನವಾಸವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಷಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು — ಅಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹವಾಸವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಆ ನಿರ್ಜನವಾದ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ರಘುವಂಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಭಯವನ್ನಾಗಲಿ ಗಾಬರಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಕಾಡು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರವಾಸವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ನೆಲೆಯೇ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಯಾಗದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವನವಾಸದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಮನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಣಯ. ಹಾಸಿಗೆಗೆ ‘ಸುಕೃತಾಮ್’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶ್ರಮವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಅವನೇ ರಚಿಸಿದ್ದನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥