ಸರ್ಗ
ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು ಮತ್ತು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು
ಗುಹನು ದೋಣಿಯನ್ನು ತರಿಸುವುದು, ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ, ಜಟಾಧಾರಣೆ, ಸೀತೆಯ ಗಂಗಾಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ವತ್ಸದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದದ್ದಾಯಿತು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಎಚ್ಚರವಿದ್ದು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯುಳ್ಳ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯಾ, ಇದು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯ; ಪೂಜ್ಯವಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಕಡುಗಪ್ಪಿನ ಕೋಗಿಲೆ ಹಾಡುತ್ತಿದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ನವಿಲುಗಳ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮ್ಯನೇ, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ದಾಟೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿಯ ಜಾಗರಣೆಯ ಆಯಾಸವನ್ನೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಕೋಗಿಲೆಯ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದಲೇ ಸಮಯವನ್ನು ಅರಿತು ಹೊರಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ರೀತಿ — ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲೇ ಆರಂಭಿಸುವುದು. ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು, ಗುಹನನ್ನೂ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ ಕರೆದು, ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ‘ವಿಜ್ಞಾಯ’ (ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಆಶಯವನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕೋಸಲ ಜನಪದದ ಸೀಮೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದೇ ವನವಾಸದ ನಿಜವಾದ ಆರಂಭ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಪೃಥುವಕ್ಷಾಃ’ (ವಿಶಾಲವಕ್ಷ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ಷಾತ್ರರೂಪವನ್ನೂ, ‘ಶುಭಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿಯೂ ಇಬ್ಬರ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜಾಹ್ನವಿ, ಶೀಘ್ರಗಾ, ಸಾಗರಂಗಮಾ; ಇವುಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವಳ ಪುರಾಣಸಂಬಂಧ, ವೇಗ ಮತ್ತು ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆಯುವುದೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಗಿಲೆಗೆ ‘ಸುಕೃಷ್ಣ’ (ಕಡುಗಪ್ಪು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುದರ ಸಾಕ್ಷಿ; ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಬೇಡರ ಒಡೆಯನಾದ ಗುಹನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ಸಚಿವರನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹುಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚುಕ್ಕಾಣಿಗಾರನಿರುವ, ಶುಭವಾದ, ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಿಸಬಲ್ಲ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ತನ್ನಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹುಟ್ಟುಗಳೆಂಬ ಚಲಿಸುವ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು, ಚುಕ್ಕಾಣಿಗಾರನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವುದು, ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಸುಖವಾಗಿ ದಾಟಿಸಬಲ್ಲದು. ಸ್ವತಃ ನಿಷಾದರಾಜನಾಗಿ ದೋಣಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ ದೋಣಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಆತಿಥ್ಯದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ. ಗುಹನ ಆ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಂತ್ರಿಯು ಹೋಗಿ ಸುಂದರವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಗುಹನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಗುಹನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವ, ಇಗೋ ದೋಣಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಇನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಏನು ಮಾಡಲಿ? ದೇವಪುತ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವವನೇ, ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನಿಯಾದ ಈ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ಈ ದೋಣಿ ಇದೆ; ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ಬೇಗನೆ ಏರು.’ ‘ಇನ್ನೂ ಏನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂಬ ಗುಹನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಅತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾಡಿದುದೆಲ್ಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೆಂದೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಗುಹನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ; ಬೇಗನೆ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಏರಿಸಲಿ.’ ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯ ಕಥೆ ಬಹಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ನಿಷಾದನ ಭಕ್ತಿಯ ಶಿಖರ. ಇಲ್ಲಿ ‘ತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೋಣಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವ ನದಿಯ ಇಳಿದಾಣ, ಅಂದರೆ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸುವ್ರತ’ ಎಂಬ ಗುಹನ ಸಂಬೋಧನೆಯು ರಾಮನ ಹೊಸ ತಾಪಸವ್ರತವನ್ನೇ ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಕಾಮೋಽಸ್ಮಿ ಭವತಾ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿತು) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಹೆಚ್ಚೇನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾಪಸನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಾಕು. ಹೀಗೆ ಮೈತ್ರಿಯು ಸರಿಯಾದ ನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು, ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಗಂಗೆ ಇದ್ದೆಡೆಗೆ ಹೋದರು. ‘ಕಲಾಪಾನ್ ಸಂನಹ್ಯ’ (ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ ಅವರ ನಿತ್ಯ ಸಂಗಾತಿಗಳು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಬಂದು ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಕೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸುಮಂತ್ರನ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತನಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕೆಲಸವನ್ನು ವಹಿಸಿದರೆ ತಾನು ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇರಬಹುದೆಂದು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ದಾಶರಥಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ತಮವಾದ ಬಲಗೈಯಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ರಾಜನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರು, ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಸ್ಪರ್ಶವು ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅದು ಸ್ನೇಹದ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನದ ಸೂಚಕ. ಈ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ವೃತ್ತ ಬದಲಾಗುವುದು ಭಾವದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಂದಿರುಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ನನಗಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಇಷ್ಟೇ; ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾವು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ.’ ತನಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ದೊರೆತುದನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತನಾದ ಆ ಸಾರಥಿಯು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯಲ್ಲೊಂದು ದೊಡ್ಡ ತಿರುವು — ರಥ ಇರುವವರೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದಿತ್ತು; ರಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಅದೂ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಉತ್ತಮ ದಕ್ಷಿಣ ಕರ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮನನೀಯ — ಬಲಗೈ ಶುಭಕರ, ಉತ್ತಮವಾದುದು ಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನ; ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶವು ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು’ ಎಂಬುದು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಆದೇಶ — ವೃದ್ಧ ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವನ ಹೊಣೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ರಾಜೋಚಿತ ವಾಹನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಾಪಸೋಚಿತವಾದ ಪಾದಚಾರವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವೇಕ್ಷ್ಯ’ (ಕಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ವಿಸರ್ಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ತಾನೇ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಮೀರಲಾರನು. ನಿನಗೇ ಇಂತಹ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಿರುವಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಕ್ಕಾಗಲಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ವೇದಾಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಲಿ, ಮೃದುತ್ವ ಮತ್ತು ಋಜುತ್ವಗಳಿಗಾಗಲಿ ಫಲವುಂಟು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತು ಶೋಕದ ಆವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ಧರ್ಮದ ಫಲ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ರದ್ಧೆ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಲುಗಾಡಿತು. ಆದರೆ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನಂತೆ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಧರ್ಮ ನಿಷ್ಫಲವೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿಶ್ಚಯ; ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಭಕ್ತನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನದೇ ದುಃಖವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾವಾದರೋ ಹತರಾದೆವು, ಅವಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದೆವು; ಪಾಪಿಷ್ಠೆಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ದುಃಖಭಾಗಿಗಳಾಗುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹತಾಃ’ (ಹತರಾದೆವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, ದೂರ ಹೊರಟುನಿಂತ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಸಾರಥಿ ದುಃಖಪೀಡಿತನಾಗಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅತ್ತನು. ‘ಆತ್ಮಸಮ’ (ತನಗೆ ಸಮಾನನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಒಡೆಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪವೆಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಕೃತವತ್’ (ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ರಾಜನಾಗಲು ಅರ್ಹನಾದವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಸುಮಂತ್ರನ ಶೋಕದ ಮೂಲ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ಹೊರಗಿನ ಸೋಲೂ ಒಳಗಿನ ಗೆಲುವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪವು ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ಕಣ್ಣೀರು ನಿಂತ ಮೇಲೆ ಶುದ್ಧ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ (ಆಚಮಿಸಿ) ಬಂದ ಸೂತನಿಗೆ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗೆ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಹಿತೈಷಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನನಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸದಂತೆ ಮಾಡು.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಭೂತ ಉಪದೇಶ — ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಶೋಕದ ಬಗ್ಗೆ. ‘ಆ ಭೂಪತಿಯು ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಘಾಸಿಗೊಂಡವನು, ವೃದ್ಧನು, ಕಾಮದ ಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಹೀಪತಿಯು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ಹಿಂಜರಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಡೆಯಾಗಬಾರದು ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಲ್ಲವೇ ನರಾಧಿಪರು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಆಳುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜನೀತಿಯ ಸೂತ್ರವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ತಡೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಪಡಬಾರದು. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮಂತ್ರ, ಆ ಮಹಾರಾಜನು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದಂತೆ, ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲದಂತೆ ಮಾಡು. ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದ, ವೃದ್ಧನಾದ, ಪೂಜ್ಯನಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು — ನಾನು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಚ್ಯುತರಾದೆವು’ ಎಂದಾಗಲಿ, ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು’ ಎಂದಾಗಲಿ ನಾವು ದುಃಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದವರನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನೇ ಮರೆಮಾಚುತ್ತಾನೆ. ‘ಶುಚಿಯಾದ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆಚಮನದ ಶೌಚವಿಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಅಶುಚಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆಯೇ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಹನಾದನು. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾರಥಿಯ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗುವವರೆಗೂ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.
‘ಹೀಗೆ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಸುಮಂತ್ರ, ನನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವಿಯರಿಗೂ ಕೈಕೇಯಿಗೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳು. ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸು; ಸೀತೆಯ, ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರವಾಗಿ ಪಾದಾಭಿವಂದನೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೈಕೇಯಿಗೂ’ ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ತನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದವಳಿಗೂ ಅವನು ಕ್ಷೇಮಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೂ ಹೇಳು — ಭರತನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆಸು; ಬಂದ ಭರತನನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಭರತನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಾಗ, ನಮ್ಮ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖವು ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನಿಗೂ ಹೇಳಬೇಕು — ನೀನು ರಾಜನೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೊಡನೆಯೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆದುಕೋ. ನಿನಗೆ ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಗೋ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ. ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ನೀನು ಇಹಪರಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸದಾ ಸುಖದಿಂದ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದಬಲ್ಲೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ತಾನು ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದನೋ ಅವಳ ಮಗನಿಗೇ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಗೌರವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದಲ್ಲ, ಅನಾಥೆಯಾದ ವೃದ್ಧೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಪಡೆದ ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ಮಾತೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ನೃಪಮತೇ ಪದೇ’ (ರಾಜನಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನು ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ, ‘ರಾಜನು ಯಾವ ಪದವಿಯನ್ನು ಸರಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಅಖಂಡವಾಗಿ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಾಸ್ವೇವ ಅವಿಶೇಷತಃ’ (ಎಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ ಸಮತ್ವವೇ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ತೋರಿದ ವಿಶೇಷತೆ ಅವಳ ಅನಾಥತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಅಸ್ಮತ್ಸಂತಾಪಜಂ ದುಃಖಮ್’ (ನಮ್ಮ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖ) ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ವನವಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕವನ್ನೇ ತಂದೆಯ ರೋಗವೆಂಬಂತೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕವೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಾನು ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ, ಉಪಚಾರದ ಮಾತುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಹೇಳಿದರೆ, ‘ಇವನು ಭಕ್ತ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಮೊದಲೇ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡಿ ಅವನು ತನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿ? ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಆ ನಗರವು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದ ಹೆಣ್ಣಿನಂತಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡಾಗಲೇ ಜನ ಆಗ ಹಾಗಾಗಿದ್ದರು; ಈಗ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ನಗರವು ಸೀಳಿಹೋದೀತು. ಈ ಬರಿದಾದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ನಗರವು ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರನು ಹತನಾಗಿ ಸಾರಥಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದಂತೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ಹತನಾದಾಗ ಸಾರಥಿ ಒಬ್ಬನೇ ರಥದೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಇವನೂ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ನಗರದ ಶೋಕವೂ ಅಂಥದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತವನಂತೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಜೆಗಳು ಇಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಉಪವಾಸವಿದ್ದಾರೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಿದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಗೊಂದಲವನ್ನು ನೀನೇ ಕಂಡಿರುವೆ; ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿವೆ. ಪೌರರು ಆಗ ಮಾಡಿದ ಆರ್ತನಾದಕ್ಕಿಂತ ನೂರು ಪಾಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ರಥದೊಡನೆ ನನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಕಂಡು ಮಾಡುವರು.’ ಹೀಗೆ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನೋಪಚಾರೇಣ’ (ಉಪಚಾರವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೃದಯದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದವಳಂತೆ’ ಎಂಬುದು ನಗರಕ್ಕೆ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದ ಉಪಮೆ; ಅಲ್ಲಿ ನಗರವೇ ತಾಯಿ, ರಾಮನೇ ಮಗ. ‘ನೂರು ಪಾಲು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಆರ್ತನಾದದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲ ನಾದ ಹೊರಡುವಾಗ, ಎರಡನೆಯದು ಬರಿದಾದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡಾಗ.
‘ಕೌಸಲ್ಯಾದೇವಿಗೂ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ‘ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನಾನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದೆ, ಚಿಂತಿಸಬೇಡ’ ಎಂದೇ? ಸುಳ್ಳಾದ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಲಾರೆ; ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಹಿಸಲಾರ. ‘ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ, ನಿನ್ನ ಬಂಧುಜನರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳು ನೀನಿಲ್ಲದ ರಥವನ್ನು ಹೇಗೆ ಎಳೆದಾವು? ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲಾರೆ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡು. ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ತ್ಯಜಿಸಿಯೇ ಬಿಟ್ಟರೆ, ನೀನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ರಥದೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸೇವಕನ ಭಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಸೀಮೆ. ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಬರುತ್ತದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಥದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತೇನೆ, ರಾಘವ. ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ರಥ ನಡೆಸುವ ಸುಖವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದೆ; ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ವನವಾಸದ ಸುಖವನ್ನೂ ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಸಂಬಳವನ್ನಾಗಲಿ ಪದವಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇವೆಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸೇವೆಯೇ ಫಲ, ಫಲದ ಸಾಧನವಲ್ಲ. ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವೂ ರಾಮನ ಬಂಧುಜನರನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಕ್ಕೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ‘ರಥದೊಡನೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ರಥವೂ ಜೊತೆಗಾರ — ಏಕೆಂದರೆ ಸಾರಥಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವ ರಥದೊಡನೆಯೇ. ‘ತಪೋವಿಘ್ನಕರಾಣಿ’ (ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನು ರಥದಿಂದ ನಿವಾರಿಸುವುದಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸೇವೆಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮೌಲ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಾಪಸನಿಗೆ ರಥ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಾರದು ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ತ್ವದ್ಬಂಧುಜನವಾಹಿನಃ’ (ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಹೊರುವ) ಎಂಬ ಕುದುರೆಗಳ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದೇ ಕುದುರೆಗಳು ರಾಮನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ವಿಯೋಗವೂ ದುಃಸಹ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹತ್ತಿರದ ಸೇವಕನಾಗಿರಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ‘ನನ್ನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರು’ ಎಂದು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವೀರನೇ, ಈ ಕುದುರೆಗಳೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಿನ್ನ ಪರಿಚರ್ಯೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸತ್ಪುರುಷರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ದೃಷ್ಟಿ. ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲಿ ದೇವಲೋಕವನ್ನಾಗಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪಾಪಕರ್ಮಿಯು ಮಹೇಂದ್ರನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರದಂತೆ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಪಾಪಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರವೇಶ ನಿಷಿದ್ಧವಾದಂತೆ, ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಅವನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧ. ‘ವನವಾಸ ಮುಗಿದಾಗ ಇದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು — ಇದೇ ನನ್ನ ಮನೋರಥ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇದ್ದರೆ ನನಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಕ್ಷಣಗಳಂತೆ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಂತೆ. ಸೇವಕರ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನೇ, ಒಡೆಯನ ಮಗನು ಹಿಡಿದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವ, ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವ, ಭಕ್ತನಾದ ಈ ಸೇವಕನನ್ನು ನೀನು ಕೈಬಿಡಬಾರದು.’ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ಸೇವಕನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಒಡೆಯನ ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ‘ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಶುಶ್ರೂಷಣಮ್’ (ತಲೆಯಿಂದ ಸೇವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾರ ಹೊರುವಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ನಮ್ರ ಸೇವೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷಣಭೂತಾನಿ’ (ಕ್ಷಣಗಳಂತೆ) ಮತ್ತು ‘ಶತಸಂಖ್ಯಾನಿ’ (ನೂರಾರಂತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಾಲದ ಸಾಪೇಕ್ಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಿಯರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲವೂ ಅಲ್ಪ, ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಕಾಲವೂ ದೀರ್ಘ. ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ಅನುಭವ, ಜ್ಯೋತಿಷದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವಲ್ಲ.
ಹೀಗೆ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ದೀನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಸೇವಕರ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯುಳ್ಳ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಒಡೆಯನ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನೇ, ನಿನ್ನ ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಉತ್ತಮ ಒಡೆಯನ ಧರ್ಮ. ‘ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿ ‘ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು’ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅವಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಿರದು; ನಾನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜನನ್ನು ‘ಸುಳ್ಳುಗಾರ’ ಎಂದು ಅತಿಯಾಗಿ ಶಂಕಿಸಿಯಾಳು.’ ಇದೇ ರಾಮನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ — ಸುಮಂತ್ರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಕೇವಲ ವಿರಹವಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಹೌದು. ಸಾರಥಿ ರಥದೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗದಿದ್ದರೆ, ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲೋ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೈಕೇಯಿ ಶಂಕಿಸಿಯಾಳು. ‘ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಾಯಿ ಭರತನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಮಗನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು — ಇದೇ ನನ್ನ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ರಾಜನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ, ಸುಮಂತ್ರ, ನೀನು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ನಾನು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಸು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮನೋರಥದ ಪೂರ್ತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಅದ್ಭುತ ಔದಾರ್ಯ. ‘ಪ್ರಥಮಃ ಕಲ್ಪಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಕಲ್ಪ ಎಂದರೆ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ; ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಸಾಧ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದು ಪ್ರಥಮಕಲ್ಪ. ರಾಮನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಪ್ರಥಮಕಲ್ಪ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಥಾ ತಥಾ’ (ಹಾಗೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂದೇಶವನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸೂತನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅಳುಕಿಲ್ಲದ ರಾಮನು ಗುಹನಿಗೆ ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಗುಹ, ಜನರಿರುವ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸಿಸುವುದು ಈಗ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯ, ಅದೇ ವಿಧಿ.’ ‘ಸಜನೇ ವನೇ’ (ಜನರಿರುವ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನರ ಓಡಾಟವಿರುವ ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಸಮೀಪದ ಕಾಡನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ತಾಪಸನಿಗಾದರೋ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶವೇ ಯೋಗ್ಯ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ವಿಜನರಿಗೆ ಭೂಷಣವಾದ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತಂದೆಯ, ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಜಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಆಲದ ಹಾಲನ್ನು ತಾ.’ ಗುಹನು ಆ ಹಾಲನ್ನು ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ತಂದುಕೊಟ್ಟನು. ಆಲದ ಹಾಲಿನಿಂದ ಕೂದಲು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಜಟೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತಾಪಸರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಧಿ. ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜಟೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನು ಜಟಾಧಾರಿಯಾದನು. ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಋಷಿಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನು ವೈಖಾನಸ ಮಾರ್ಗವನ್ನು (ವನವಾಸಿ ತಾಪಸರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು) ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು, ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕನಾದ ಗುಹನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಗುಹ, ಸೈನ್ಯ, ಕೋಶ, ಕೋಟೆ, ಜನಪದ — ಇವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾನೇ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಮಿತ್ರನಿಗೆ ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳ ನಿರ್ದೇಶನವು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೂಡಲೇ ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟನು. ‘ಅಕ್ಲೀಬಃ’ (ಅಳುಕಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಅವಿಷಾದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟರೂ ಅವನು ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತಪಸ್ವಿಜನಭೂಷಣ’ ಎಂಬುದು ಜಟೆಗಳ ವರ್ಣನೆ; ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ವಿಕಾರವೆನಿಸುವ ಅವೇ ತಾಪಸನಿಗೆ ಅಲಂಕಾರ. ‘ದುರಾರಕ್ಷತಮಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಕಾಪಾಡಬಲ್ಲದು) ಎಂಬ ಅತಿಶಯವಾಚಕದಿಂದ ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆಯ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸೈನ್ಯ, ಕೋಶ, ಕೋಟೆ, ಜನಪದ — ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅವ್ಯಗ್ರಃ’ (ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಉದ್ವೇಗರಹಿತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹೊರಡುವುದರಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿದೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಂಚಲತೆಯಿಲ್ಲ.
ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸಿದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನಿಂತಿರುವ ಈ ದೋಣಿಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಏರು; ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಏರಿಸು.’ ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೋಣಿಯ ಅಲುಗಾಟ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ಪರಿಗೃಹ್ಯ’ (ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಆಧರಿಸುವುದು. ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸದ ಆತ್ಮವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಏರಿಸಿ ಅನಂತರ ತಾನು ಏರಿದನು. ‘ಸರ್ವಮ್ ಅಪ್ರತಿಕೂಲಯನ್’ (ಯಾವುದನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿತ್ಯ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜನು ತಾನೇ ಏರಿದನು; ಆಗ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನೂ ಆ ದೋಣಿಯನ್ನೇರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಂತೆಯೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಂತೆಯೂ ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಜಪಿಸಿದನು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮಂತ್ರಜಪ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವಿಧಿಯಿಂದ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಎರಡನ್ನೂ ಅವನು ಮಾಡಿದನು. ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಆಚಮಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆ ನದಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹಾರಥನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಸುಮಂತ್ರನನ್ನೂ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ಗುಹನನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ರಾಮನು ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಾವಿಕರನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವರಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚುಕ್ಕಾಣಿಗಾರನಿಂದ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿದ್ದ, ಶುಭವಾದ ಹುಟ್ಟುಗಳ ವೇಗದಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೋಣಿಯು ಬೇಗನೆ ನೀರನ್ನು ದಾಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಫ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತಳ್ಳುವ ಮರದ ಸಾಧನ, ಅಂದರೆ ಹುಟ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಹುಟ್ಟು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮವತ್ ಕ್ಷತ್ರವತ್ ಚ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವನು ವೇದವಿದನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ ಜಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜಪುತ್ರನಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಂತೆ ವಿಜಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವ ಮೊದಲು ಅದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು ವಿಹಿತವಾದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ‘ಚೋದಯಾಮಾಸ ನಾವಿಕಾನ್’ (ನಾವಿಕರನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೋಣಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವವನು ಅವನೇ.
ಭಾಗೀರಥಿಯ ನಡುವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ ವೈದೇಹಿಯು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ನದಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಗಂಗೆಯೇ, ಇವನು ಧೀಮಂತನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಮಗ; ನಿನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಇವನು ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದು ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ನನ್ನೊಡನೆ ಇವನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸೀತೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೆಲ್ಲ ಪತಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ. ‘ಅನಂತರ, ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯಾದ ದೇವಿಯೇ, ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಈಡೇರಿದವಳಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು. ನೀನು ತ್ರಿಪಥಗೆಯಾದ ದೇವಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವೆ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ಶೋಭನೆಯೇ, ಅಂತಹ ನಿನಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತೇನೆ — ನರವ್ಯಾಘ್ರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ. ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನವನ್ನೂ ದಾನಮಾಡುವೆನು. ಸಾವಿರ ಸುರಾಘಟಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಂಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನ್ನದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು; ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ನಿನ್ನ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನೂ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುವೆನು. ಪಾಪರಹಿತೆಯೇ, ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಈ ಮಹಾಬಾಹುವು ನನ್ನೊಡನೆ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ವನವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುರಾಘಟಗಳ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಾನ್ನದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಪ್ರಾಚೀನ ಲೋಕಾಚಾರಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಾದರೋ ‘ಸುರೇಷು ನ ಘಟಂತೇ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೊರೆಯದವು) ಎಂಬ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ದೇವದುರ್ಲಭ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಗೆ ‘ದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ಪತಿಗೆ ಅನುಕೂಲಳಾದವಳು, ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವಳು. ಗಂಗೆಯ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಅವಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು, ಸಮುದ್ರನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವುದು, ತೀರದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವುದು. ಪೂಜೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಷರತ್ತಿನದು — ‘ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮೇಲೆ’; ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವೇ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪೇಶಲಮ್ ಅನ್ನಮ್’ ಎಂಬುದು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಭೋಜನದ ನಿರ್ದೇಶ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮತ್ತು ಗೋದಾನ ತೀರ್ಥಪೂಜೆಯ ಅಂಗಗಳು ಎಂಬುದು ಲೋಕರೀತಿ.
ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ, ಪತಿಯೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಸೀತೆಯು ಬೇಗನೆ ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು. ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ದೋಣಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಮುಂದೆ ಹೊರಟನು. ‘ನಾವಂ ಹಿತ್ವಾ’ (ದೋಣಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೊಂದಿಗಿನ ಕೊನೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದಂತಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಜನರಿರುವಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು. ನಮ್ಮಂಥವರು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನು ಮುಂದೆ ನಡೆ, ಸೀತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ; ನಾನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕಾಯುತ್ತಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿದ ಕ್ರಮ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಡುವೆ ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ರಾಮ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಕವಿ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇದುವರೆಗೆ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನಾವು ದಾಟಿಲ್ಲ; ಇಂದು ವೈದೇಹಿಯು ವನವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ಅರಿಯುವಳು. ಇಂದು ಅವಳು ಜನಸಂದಣಿಯೇ ಇಲ್ಲದ, ಹೊಲಗಳೂ ತೋಟಗಳೂ ಇಲ್ಲದ, ಏರುತಗ್ಗುಗಳ, ಕಡಿದಾದ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಳು.’ ರಾಮನ ಈ ಚಿಂತೆ ಸೀತೆಯ ಸುಕುಮಾರತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂದೆ ಹೊರಟನು, ಅವನ ಹಿಂದೆ ಸೀತೆ, ಅವಳ ಹಿಂದೆ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಘವ. ‘ನ ಹಿ ತಾವದ್ ಅತಿಕ್ರಾಂತಾ ಸುಕರಾ ಕಾಚನ ಕ್ರಿಯಾ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಆಶಯ — ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಮಾಡಿದುದೆಲ್ಲ ಸುಲಭವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು, ಕಷ್ಟವಾದುದು ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷೇತ್ರಾರಾಮವಿವರ್ಜಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೃಷಿಯ ಹೊಲಗಳ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನಗಳ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ವಿಷಮಂ ಪ್ರಪಾತಂ ಚ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನೆಲದ ಏರುಪೇರು ಮತ್ತು ಕಂದಕಗಳು. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಯ ರಕ್ಷಾ’ (ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಣೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೇವಲ ಅನುಚರನೆಂದಲ್ಲ, ಸಮಾನನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಗಂಗೆಯ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿದ ರಾಮನನ್ನು ಎಡೆಬಿಡದೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದು, ದಾರಿಯ ದೂರದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ, ವ್ಯಥಿತನಾದ ಬಡಪಾಯಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ದಾರಿಯ ದೂರದಿಂದ ರಾಮನು ಕಣ್ಮರೆಯಾದಾಗಲೇ ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಒಡೆಯಿತು. ಇದೇ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡ ಕೊನೆ; ಅವನ ಶೋಕವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ವರದನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಾದರೋ ಮಹಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಶುಭವಾದ ಬೆಳೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದ ವತ್ಸದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದನು — ವತ್ಸದೇಶವು ಪ್ರಯಾಗದ ಸಮೀಪದ ಜನಪದ, ಧನಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನವಾದುದು, ಅದರ ಜನರು ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟರು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ವರಾಹ, ಋಶ್ಯ, ಪೃಷತ, ಮಹಾರುರು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಶುದ್ಧವಾದ ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಹಸಿದವರಾಗಿ, ಸಂಜೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ) ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಹೊಸ ಖಂಡ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಗಂಗೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜಪುತ್ರನಲ್ಲ, ಜಟಾವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾದ ವನವಾಸಿ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ‘ತಪಸ್ವೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಕರುಣಾರ್ಥಕ — ಬಡಪಾಯಿ, ಶೋಚನೀಯ ಎಂದು. ರಾಮನಿಗೆ ‘ವರದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬೇಡುವವರಿಗೆ ಬಯಸಿದುದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೇಧ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯವಾದ ಶುದ್ಧ ಮಾಂಸವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ತಾಪಸರಿಗೂ ಕಾಡಿನ ಮಾಂಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥