॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 51ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಲಾಪ

ಗುಹನು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಜಾಗರಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು, ದಶರಥ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಶೋಕವಚನಗಳು, ಗುಹನು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತಾಪದಿಂದ ಬೆಂದ ಗುಹನು ರಾಘವನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯಾ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಈ ಸುಖವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಶ್ರಮಿಸು. ಈ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗಿದವರು, ನೀನಾದರೋ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವನು; ನಾವು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದೆ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಾಗರಣೆ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಶುದ್ಧವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ. ಗುಹನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಜನರು ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರು, ಅತಿಥಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನು ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉದ್ದೇಶ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ನಿಷಾದರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು, ಕಾಡಿನ ಒಡೆಯರು.

ಗುಹನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿಂತ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯತಮರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ಇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ವಿಪುಲವಾದ ಧರ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅರ್ಥಕಾಮಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಲಗಿರುವ ಪ್ರಿಯಸಖ ರಾಮನನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು. ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುವ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಹತ್ತರ ಚತುರಂಗಬಲವನ್ನೂ ನಾವು ಎದುರಿಸಿ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆವು.’ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗುಹನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಬಲ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರೀತಿ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ದೇಶಜ್ಞಾನ. ಕಾಡಿನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದವನಿಗೆ ಕಾಡಿನ ಜ್ಞಾನವೇ ಸೈನ್ಯ. ‘ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಶಪಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಗುಹನು ದೇವತೆಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಧನವನ್ನಾಗಲೀ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯವನ್ನೇ; ಇದೇ ರಾಮನ ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವ. ‘ಇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಅಧೀನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲಿ ಭಯಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದಾಶರಥಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವಾಗ ನನಗೆ ನಿದ್ರೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೀತು, ಬದುಕಾಗಲೀ ಸುಖಗಳಾಗಲೀ ಹೇಗೆ? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವನನ್ನು ನೋಡು — ಅವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಗುಹನ ಶಂಕೆಯ ನಿವಾರಣೆ (ನಾವು ಭಯಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ), ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಶಕ್ತಿಯ ನಿವೇದನೆ (ನನಗೆ ನಿದ್ರೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ). ‘ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವನು’ ಎಂದು ರಾಮನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದು, ಅವನು ಹುಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಶೋಕ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವೇ ಅಲಂಕಾರ — ಯಾರ ಬಲವನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸಹಿಸಲಾರವೋ ಅವನೇ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ದಶರಥನಿಗೆ ಸಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಮಗನು ಇವನೊಬ್ಬನೇ. ಇವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಬಹಳ ಕಾಲ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬೇಗನೆಯೇ ಭೂಮಿ ವಿಧವೆಯಾಗುವಳು.’ ‘ವಿಧವೆಯಾದ ಭೂಮಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀವ್ರವಾದುದು — ರಾಜನು ಪೃಥ್ವಿಯ ಪತಿ; ಅವನು ಸತ್ತಾಗ ಅವಳು ವಿಧವೆಯಂತೆ ಅನಾಥಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ರಾಮನು ದೊರೆತನು. ಹೀಗೆ ದುರ್ಲಭವಾಗಿ ದೊರೆತುದನ್ನೇ ಈಗ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಒಬ್ಬನೇ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಸೂಚಕವಾದುದು — ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಲು ಸಮರ್ಥನೂ ಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನನೂ ಆದವನು ಒಬ್ಬನೇ.

‘ಅಯ್ಯಾ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಹು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ರೋದಿಸಿ ದಣಿವಿನಿಂದ ಸುಮ್ಮನಾಗಿರುವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಭವನ ಈಗ ಸದ್ದಡಗಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ, ರಾಜ, ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ತಾಯಿ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಈ ರಾತ್ರಿ ಬದುಕಿರುವರು ಎಂಬ ಆಸೆ ನನಗಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಬದುಕಬಹುದು; ಆದರೆ ವೀರಮಾತೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಾಶವಾದರೆ ಅದು ದುಃಖ. ಅನುರಕ್ತ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸುಖವನ್ನೂ ಸಂತೋಷವನ್ನೂ ತರುವ ಆ ನಗರಿ ರಾಜನ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ನಾಶವಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅಂತಃಪುರ, ಆಮೇಲೆ ಮೂವರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಇಡೀ ನಗರಿ. ‘ಸದ್ದಡಗಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಚಕವಾದುದು — ಹಿಂದೆ ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿದ್ದಲ್ಲಿ ಈಗ ರೋದನವೂ ದಣಿವಿನಿಂದ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ. ‘ವೀರಮಾತೆ’ ಎಂಬ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಶೇಷಣವೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ವೀರನಾದ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಅವನಿಂದಲೇ ಅಗಲಿದ್ದಾಳೆ.

‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನ ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುವು? ರಾಜನು ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಾಶವಾಗುವಳು, ಅನಂತರ ನನ್ನ ತಾಯಿಯೂ ನಾಶಹೊಂದುವಳು. ‘ಎಲ್ಲವೂ ಕೈಮೀರಿಹೋಯಿತು, ಕೈಮೀರಿಹೋಯಿತು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಮನೋರಥವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸದೆಯೇ ನನ್ನ ತಂದೆ ನಾಶವಾಗುವನು. ಆ ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಮೃತನಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವವರು ಕೃತಾರ್ಥರು.’ ‘ಅತಿಕ್ರಾಂತಮತಿಕ್ರಾಂತಮ್’ (ಕೈಮೀರಿಹೋಯಿತು, ಕೈಮೀರಿಹೋಯಿತು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತ ವಚನ ರಾಜನ ಕೊನೆಯ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಕೈಜಾರಿತು ಎಂದು. ತಾನು ದೂರದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವೆನೆಂದು ತಿಳಿದು, ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲೂ ತನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಾರ್ಥರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಇತರರ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ವಂಚಿತಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಮ್ಯವಾದ ಚೌಕಗಳ ರಚನೆಯುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ, ಹರ್ಮ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಣಿಕೆಯರಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ, ರಥ ಅಶ್ವ ಗಜಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ತೂರ್ಯನಾದಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಸರ್ವಮಂಗಳಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಆರಾಮ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ಸಮಾಜೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವವರೇ ಧನ್ಯರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಮಾರ್ಗಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ವಾದ್ಯಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಉತ್ಸವಗಳು. ಆದರೆ ಈ ವರ್ಣನೆ ಹರ್ಷಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ, ವಿರಹದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಇತರರ ಭಾಗ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನದನ್ನಲ್ಲ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅಯೋಧ್ಯಾವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯೇ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಶೋಕದ ಪಟದ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ದಶರಥನು ಬದುಕಿರುವನೇ? ವನವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದು ನಾವು ಆ ಸುವ್ರತನಾದ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುವೆವೇ? ಈ ವನವಾಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ರಾಮನೊಡನೆ ನಾವು ಕುಶಲದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆವೇ?’ ಹೀಗೆ ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ (ಏ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಕ) ಪದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಕವಿಯು ಆಸೆಯ ಕ್ಷೀಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆಸೆ ಮಾತ್ರ. ‘ನಿಂತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ, ನಿಂತುಕೊಂಡೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಅವನ ಸೇವೆ. ಹೀಗೆ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕಳೆದ ರಾತ್ರಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಿತು; ಕವಿಯು ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಪ್ರಜಾಹಿತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರಲು, ಹಿರಿದಾದ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಗುಹನು, ಜ್ವರದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಆನೆಯಂತೆ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಉಪಮೆಯೂ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಜ್ವರಪೀಡಿತವಾದ ಮಹಾಗಜವು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿ ರೋದಿಸುವಂತೆ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನಿಷಾದರಾಜನು ಪ್ರೀತಿಯ ವಶದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಲಾಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಗುಹನ ಕಣ್ಣೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇಬ್ಬರ ಮೂಲವೂ ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿ ಇದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಜಾತಿಯಿಂದ ನಿಷಾದನಾದವನೂ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಮಾರನಿಗೆ ಸಮಾನ; ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೌಹಾರ್ದವೇ ಗೌರವಿಸಬೇಕಾದ ಅಳತೆಗೋಲು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ