ಸರ್ಗ
ಗುಹನು ರಾಮನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವುದು
ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುವುದು, ಜನಪದದ ಜನರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡುವುದು, ಗಂಗೆಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆ, ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಇಂಗುದೀವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದು, ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೋಸಲ ಜನಪದದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆದ ಕೋಸಲದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಗರಶ್ರೇಷ್ಠಳೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಜಗತೀಪತಿಯ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಿ, ತಾಯಿಯೊಡನೆಯೂ ತಂದೆಯೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವೆನು.’ ಅನಂತರ ಸುಂದರವಾದ ಕೆಂಪುಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಬಲತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ ದೀನನಾಗಿ ಜನಪದದ ಜನರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನೀವು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅನುಕಂಪವನ್ನೂ ದಯೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಬಹಳ ಕಾಲ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊರುವುದು ಪಾಪಕರ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹೊರಡಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ನಗರಿಗೂ ದೇವತೆಗೆಂಬಂತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶೋಕದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಜನರ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಪೃಚ್ಛೇ’ (ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನ ಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ; ಅದನ್ನೇ ರಾಮನು ನಗರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಋಣಮುಕ್ತನಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ವನವಾಸ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮಾತೆಂಬ ಋಣದ ಪರಿಶೋಧನೆ. ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆನೆಂಬ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಅವನು ಜನರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಶೋಕ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಹಳ ಕಾಲ ದುಃಖ ಹೊರುವುದು ಪಾಪಕರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿಯು ಅತಿದೀರ್ಘವಾದ ಶೋಕವೇ ಅಧರ್ಮ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಜಾರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆ ಜನರು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಘೋರವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು. ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ನೋಡಿ ತೃಪ್ತರಾಗದ ಅವರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ರಾಘವನು, ಸಂಜೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಸೂರ್ಯನು ಮರೆಯಾಗುವಂತೆ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ರಾಮನು ಜನರ ಸೂರ್ಯ; ಅವನು ಕಾಣದಾಗುವುದೇ ಅವರ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭ. ಅನಂತರ ಅವನು ಧಾನ್ಯಧನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದಾನಶೀಲ ಜನರುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ, ರಮ್ಯವಾದ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾದ, ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮಾವಿನತೋಪುಗಳುಳ್ಳ, ಸಮೃದ್ಧ ಜಲಾಶಯಗಳುಳ್ಳ, ತೃಪ್ತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಾಜರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದ, ವೇದಘೋಷದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ದೇಶಗಳನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ದಾಟಿದನು. ಹೀಗೆ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಸಂತೋಷಭರಿತವಾದ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ರಮ್ಯ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಾಜರು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ರಾಜ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ ಸಾಗಿದನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿಯು, ರಾಮನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಕೇವಲ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವಿಶಾಲ ಜನಪದವೂ ಹೌದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಪದದ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನೂ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ದಾನಶೀಲ ಜನರು, ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಅಭಯ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳು ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳು, ಮಾವಿನತೋಪುಗಳು ಜಲಾಶಯಗಳು ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ವೇದಘೋಷ. ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಸುಶಾಸಿತ ದೇಶದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮ, ಅಭಯ, ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷೆ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ. ಇಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನೇ ಈಗ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕರುಣೆ ಅಡಗಿದೆ.
ಅಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ಮೂರು ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ, ದಿವ್ಯವಾದ, ತಂಪಾದ ನೀರುಳ್ಳ, ಪಾಚಿಯಿಲ್ಲದ, ರಮ್ಯವಾದ, ಋಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವಳು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳು, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಸೇವಿಸುವ ಮಡುಗಳುಳ್ಳವಳು, ಮಂಗಳೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ದಾನವರಿಂದ, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ, ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಅವಳು ಶೋಭಿತಳು; ನಾಗರ ಗಂಧರ್ವರ ಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಸದಾ ಸೇವಿತಳು. ದೇವತೆಗಳ ನೂರಾರು ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವಳು, ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು, ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದವಳು, ಅಲ್ಲಿ ‘ದೇವಪದ್ಮಿನಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು — ಇದರಿಂದ ಗಂಗೆಯ ತ್ರಿಪಥಗಾಮಿತ್ವವೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಉಗ್ರಳು, ನೊರೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ನಗುತ್ತಿರುವಂತಿರುವವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಜಡೆಯಂತೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡ ನೀರುಳ್ಳವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಸುಳಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವಳು. ಎಲ್ಲೋ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಗಂಭೀರಳು, ಎಲ್ಲೋ ವೇಗದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡವಳು; ಎಲ್ಲೋ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮೊಳಗುವವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವವಳು. ದೇವಸಂಘಗಳು ಮಿಂದ ನೀರುಳ್ಳವಳು, ನಿರ್ಮಲ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವಳು, ಎಲ್ಲೋ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳುಳ್ಳವಳು, ಎಲ್ಲೋ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮರಳುಳ್ಳವಳು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರೂಢಪಾಠ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಪರಂಪರೆಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಗಂಗಾಸ್ತೋತ್ರವೇ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಕವಿಸಮ್ಮತವಾದುದು — ಮೊದಲು ನದಿಯ ಸ್ವರೂಪ (ತ್ರಿಪಥಗಾ, ತಂಪಾದ ನೀರು, ಪಾಚಿಯಿಲ್ಲದುದು), ಆಮೇಲೆ ತೀರದ ಆಶ್ರಮಗಳು, ಆಮೇಲೆ ದಿವ್ಯ ಸೇವಕರು, ಆಮೇಲೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳ ಗತಿ, ಕೊನೆಗೆ ನೀರಿನದೇ ನಾನಾಬಗೆಯ ಅವಸ್ಥೆಗಳು. ‘ಎಲ್ಲೋ’ (ಕ್ವಚಿತ್) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಕವಿಯು ಒಂದೇ ನದಿ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪ ತಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲೋ ಶಾಂತ, ಎಲ್ಲೋ ವೇಗವತಿ, ಎಲ್ಲೋ ಗಂಭೀರನಿನಾದ, ಎಲ್ಲೋ ಭೈರವಧ್ವನಿ.
ಹಂಸ ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಸದಾ ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆಶ್ರಿತಳಾದ, ಅನಿಂದಿತೆಯಾದವಳು ಅವಳು. ಎಲ್ಲೋ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳಿಂದ ಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಂತೆ ಶೋಭಿಸುವವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಅರಳಿದ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದವಳು, ಎಲ್ಲೋ ಕಮಲವನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವಳು. ಎಲ್ಲೋ ಕುಮುದಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುವವಳು, ಎಲ್ಲೋ ನಾನಾ ಪುಷ್ಪಗಳ ಪರಾಗದಿಂದ ಧೂಸರಳಾಗಿ ಮದಿಸಿದವಳಂತೆ ಕಾಣುವವಳು. ಕೊಳೆಯ ರಾಶಿಯಿಲ್ಲದ, ಮಣಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅವಳ ವನಾಂತರಗಳು ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಂದಲೂ, ಕಾಡಾನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ, ದೇವರಾಜನ ವಾಹನಗಳಾದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಣ್ಣು ಹೂವು ಚಿಗುರು ಪೊದೆ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ಅವಳು ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ತರುಣಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಗೆ ಕವಿಯು ಅವಳ ಪರಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ವಿಷ್ಣುಪಾದದಿಂದ ಜಾರಿದವಳು, ದಿವ್ಯೆ, ಪಾಪರಹಿತೆ, ಪಾಪನಾಶಿನಿ. ಹೀಗೆ ಲೌಕಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಾವನತ್ವದವರೆಗೆ ವರ್ಣನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ತರುಣಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿಯು ಇಡೀ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೂವು, ಚಿಗುರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅವಳ ಆಭರಣಗಳು, ಸುಳಿಗಳು ಅವಳ ವಿಲಾಸ. ಕೊನೆಗೆ ‘ವಿಷ್ಣುಪಾದದಿಂದ ಜಾರಿದವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನದಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಪಾಪರಹಿತೆ, ಪಾಪನಾಶಿನಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ — ತಾನು ನಿರ್ಮಲೆ, ಇತರರ ಮಲವನ್ನು ಕಳೆಯುವವಳು. ಇದೇ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವನು ಮೊದಲು ಪುಣ್ಯಜಲೆಯಾದ ಗಂಗೆಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಶಿಂಶುಮಾರಗಳಿಂದಲೂ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಸಗರವಂಶದವರ ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಂಕರನ ಜಟಾಜೂಟದಿಂದ ಜಾರಿದ, ಸಮುದ್ರನ ಮಹಿಷಿಯಾದ, ಸಾರಸ ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಶೃಂಗವೇರಪುರದ ಬಳಿ ತಲುಪಿದನು. ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕಲಕಿದ ಸುಳಿಗಳುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಮಹಾರಥನು ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗೋಣ. ಸಾರಥಿಯೇ, ನದಿಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಅನೇಕ ಹೂವುಗಳೂ ಚಿಗುರುಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಈ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಇಂಗುದೀವೃಕ್ಷವಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಗ್ರಾಮವನ್ನಾಗಲೀ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನಾಗಲೀ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮರದ ಬುಡವನ್ನೇ ತನ್ನ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಹೀಗೆಯೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ಸಗರರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಂಕರನ ಜಟಾಜೂಟದಿಂದ ಜಾರಿದವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಗೀರಥನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಗರಪುತ್ರರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ಇಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳೋ ಅವಳೇ ಈಗ ಸಗರವಂಶಜನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಗಾದರ್ಶನ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದಾರಿಯ ಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲ, ಕುಲಸ್ಮೃತಿಯೂ ಹೌದು. ಇಂಗುದೀವೃಕ್ಷ ತಾಪಸರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು; ಅದರ ಬುಡದಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದೇ ರಾಮನ ಹೊಸ ಜೀವನದ ಆರಂಭವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಂಗೋಣ’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಸಹಚರರನ್ನೂ ತನ್ನೊಡನೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮಾನವರಿಗೂ ಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಮೃಗಗಳಿಗೂ ಸರ್ಪಗಳಿಗೂ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಗೌರವಾರ್ಹವಾದ ನೀರುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಈ ಗಂಗೆಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸುಮಂತ್ರನೂ ರಾಘವನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಗ ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ಆ ಇಂಗುದೀವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದನು. ಸುಮಂತ್ರನೂ ಇಳಿದು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ, ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನ ಬಳಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತನು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ರಾಜಕುಮಾರನ ಅವತರಣ, ಆಮೇಲೆ ಸಾರಥಿಯು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು. ‘ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಅವನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿಯಲ್ಲ, ಗಂಗೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನದಿ ತೀರ್ಥವೇ, ದಾರಿಯ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ. ‘ದೇವ ಮಾನವ ಗಂಧರ್ವ ಮೃಗ ಪನ್ನಗ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘ ಸಮಾಸದಿಂದ ಕವಿಯು ಗಂಗೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಗೌರವಾರ್ಹಳು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸುಮಂತ್ರರ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದ ಉತ್ತರವೂ ಅವರ ಅನುವರ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಅಲ್ಲಿ ಗುಹನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು — ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನಂತೆಯೇ ಆತ್ಮೀಯನಾದ ಸಖ, ನಿಷಾದಜಾತಿಯವನು, ಬಲಶಾಲಿ, ‘ಸ್ಥಪತಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ಅವನು ವೃದ್ಧರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಧುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ದೂರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಗುಹನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡನು. ರಾಮನ ತಾಪಸವೇಷವನ್ನು ಕಂಡು ಆರ್ತನಾದ ಗುಹನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಅಯೋಧ್ಯೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೂ ನಿನ್ನದೇ; ನಿನಗೆ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಜಾತಿಭೇದವಾಗಲೀ ವೇಷಭೇದವಾಗಲೀ ಅವರ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆರ್ತನಾದ ಸಖನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಪತಿ’ ಎಂಬುದು ಗುಹನ ಪದವಿ; ನಿಷಾದರಿಗೆ ಅವನು ಅಧಿಪತಿ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಹೌದು. ರಾಮನೊಡನೆ ಅವನ ಸಖ್ಯ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು, ಅದನ್ನು ‘ತನ್ನಂತೆಯೇ ಆತ್ಮೀಯನಾದ ಸಖ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೂರದಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ತಾನೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಗೌರವಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ತಾವೇ ಇಡುವುದು ಮಹಾತ್ಮರ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅಯೋಧ್ಯೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೂ ನಿನ್ನದು’ ಎಂಬ ಗುಹನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರಿಯ ಪರಮಾವಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಏನನ್ನೋ ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲದರ ಸ್ವಾಮಿತ್ವವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಗುಹನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇಂತಹ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಪಡೆಯುವರು?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಉತ್ತಮವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನ್ನಾದಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತಂದನು, ಈ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯೂ ನಿನ್ನದೇ. ನಾವು ಸೇವಕರು, ನೀನು ಒಡೆಯ; ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಳು. ಈ ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಪೇಯ, ಲೇಹ್ಯಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ; ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಾಸಿಗೆಗಳೂ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಮೇವೂ ನಿನಗಾಗಿ ಸಜ್ಜಾಗಿವೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ (39) ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಹನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅರ್ಘ್ಯ, ಅನ್ನ, ಹಾಸಿಗೆ, ವಾಹನಪೋಷಣೆ. ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಆತಿಥ್ಯದ ಕ್ರಮ. ‘ನಾವು ಸೇವಕರು, ನೀನು ಒಡೆಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಗುಹನು ತಾನೇ ಸೇವಕಭಾವವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ‘ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಪೇಯ, ಲೇಹ್ಯಗಳ ಈ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಎಣಿಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಅಗಿಯುವಂಥದು, ತಿನ್ನುವಂಥದು, ಕುಡಿಯುವಂಥದು, ನೆಕ್ಕುವಂಥದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇವಿನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಸೂಚಕವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನೇ ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಗುಹನಿಗೆ ರಾಘವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ನಾವು ಸದಾ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.’ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದುದರಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ತೃಪ್ತನಾದ ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ದುಂಡಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ಗುಹ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಆರೋಗ್ಯದಿಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೂ ಮಿತ್ರರಲ್ಲೂ ವನಗಳಲ್ಲೂ ಕುಶಲವೇ? ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಂತೆಯೇ ಎಂದು ಮನ್ನಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ, ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ತಾಪಸನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೌಜನ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಒರಟಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ದಾನಸ್ವೀಕಾರದ ನಿಷೇಧ ತಾಪಸಧರ್ಮದ ಅಂಗವೇ. ‘ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದದ್ದು, ಸ್ನೇಹಪ್ರದರ್ಶನ ಇಷ್ಟೇ ಪೂಜೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಗುಹನನ್ನು ಸಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಾಜನನ್ನಾಗಿಯೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ — ‘ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿ ಜಿಂಕೆಚರ್ಮ ಧರಿಸಿದ, ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆ ತಿನ್ನುವ, ಧರ್ಮನಿರತ, ವನಸಂಚಾರಿ ತಾಪಸನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ’ — ಇದೇ ಅವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.
ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನಗೆ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇವು ಮಾತ್ರ ಬೇಕು, ಬೇರೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗುವೆನು. ಈ ಕುದುರೆಗಳು ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುವು; ಈ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಂಡರೆ ನಾನೇ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಗುಹನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಜನರಿಗೆ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ನೀರನ್ನೂ ಮೇವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕೊಡಿರಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ಏಕೈಕ ಅಪವಾದಸ್ಥಾನ. ತಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸದುದನ್ನು ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕುದುರೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ದಾನಸ್ವೀಕಾರದ ನಿಷೇಧವೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದಾಗುತ್ತದೆ, ಒರಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಗುಹನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆತಿಥ್ಯದ ನಿರಾಕರಣೆ ಆತಿಥೇಯನನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವನ್ನಾದರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಹನೂ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜನರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ಔಚಿತ್ಯವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಯಿತು.
ಅನಂತರ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೇ ಉತ್ತರೀಯವಾಗಿ ಹೊದ್ದ ರಾಮನು ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಂದ ನೀರನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ತಾನೇ ಸೇವಿಸಿದನು. ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಸರಿದು ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತನು. ಗುಹನೂ ಸೂತನೊಡನೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಮಲಗಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಮನಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ — ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದವನೂ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವನೂ — ಆದ ದಾಶರಥಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಆಗ ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕಳೆಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖ ಕಾಣದವನು, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವನು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ರಾತ್ರಿಯ ದೀರ್ಘತೆಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಾಸಿಗೆ ಕಠಿಣವೆಂದಲ್ಲ, ಅಭ್ಯಾಸವೇ ಹೊಸದು. ‘ನೀರನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವ್ರತದ ಕಠೋರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ವನವಾಸದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನು ಅನ್ನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನೆ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯ ನಿದರ್ಶನ; ಅನಂತರ ಅವನು ತಾನು ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಗುಹನೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೂವರು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಒಬ್ಬನು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದೇ ಚಿತ್ರದ ರಚನೆ, ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೀಯತೆಯನ್ನೂ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥